سۇحبات • 15 ماۋسىم، 2021

زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى عىلىم مەن ءوندىرىستى دامىتۋعا باستايدى

117 رەت كورسەتىلدى

قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى ءبىراز جىلدار بويى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانىپ، 2020 جىلدىڭ 23 قازانىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن وسى مارتەبەگە يە بولدى. بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت 9 حالىقارالىق جانە ۇلتتىق رەيتينگتە لايىقتى ورىن الادى. بيىل QS الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگىندە 551-ورىنعا كوتەرىلدى. وسى رەتتە ءتىلشىمىز قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور، ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى، اكادەميك، تمد جەتەكشى اگرارلىق جوو رەكتورلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى، الەمنىڭ اگرارلىق جوو جاھاندىق كونسورتسيۋمى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى تىلەكتەس ەسپولوۆپەن سۇحبات قۇرىپ، زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن دامىتۋ تاجىريبەسى جونىندە ءسوز قوزعادى.

– تىلەكتەس يسا­باي­ ۇلى، ءسىز باسقاراتىن ۋني­ۆەر­سيتەت قازاق­ستاندا العاش­­قى­­لاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇلت­­تىق زەرت­­تەۋ ۋني­­­ۆەرسيتەتى مارتە­بە­سىن الدى. وسى­­­عان كەڭى­نەن توق­تا­لىپ وتسەڭىز؟

– ەلىمىزدەگى ءوندىرۋشى سالالار وڭ ديناميكا كورسەتىپ وتىر، ال عى­لىمدى تالاپ ەتەتىن وندىرىستەر ءىس جۇزىندە تولىققاندى دامىماي جاتىر. وسىنىڭ سالدارىنان تەح­نو­لوگيالىق ونىمدەردىڭ الەم­دىك نارىعىندا وتاندىق اگرار­لىق تاۋارلاردىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تى­لىگى تومەن. بۇل سالادا ءونىم وسى ۋاقىتقا دەيىن سىرتقى نارىققا تەك شيكىزات تۇرىندە شىعارىلادى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر عانا جولى – بىلىمگە نەگىز­دەل­گەن يننوۆاتسيالىق دامۋ. ين­تەل­­لەكتۋالدى رەسۋرس­تار پرو­گرەس­­سيۆتى دۇنيەجۇزىلىك دامۋ­دىڭ وزە­­گىنە اينالدى.

جوعارى بىلىكتى ماماندار دايار­لاۋدى جەتىلدىرۋ وتاندىق ءبى­­لىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتپاي، اتاپ ايتقاندا، عىلىمنىڭ دامۋى­نا نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالىق قىز­مەتتى بەلسەندى جۇزەگە اسىرا­تىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا مو­د­ەلىن قالىپتاستىرمايىنشا مۇم­­كىن ەمەس. سونىمەن قاتار ءبىز عى­­­لىم­دى يننوۆاتسيالىق يدەيا­لار­­دىڭ كوزى رەتىندە عانا ەمەس، ين­نو­ۆاتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بار­لىق بۋىنىنا ەنەتىن رەسۋرس رە­تىن­­دە قاراستىرامىز.

ۋنيۆەرسيتەتتەر الدا بەلسەندى جۇمىس جاساپ، ءاردايىم ترەندتە بولۋى كەرەك. ءبىرىنشى ترەند – بۇل جوعارى ءبىلىمنىڭ بۇقارالىعى جانە ءۇشىنشى دەڭگەيلى ءبىلىمى بار حالىق ۇلەسىنىڭ ارتۋى. ساراپ­شى­لاردىڭ پىكىرىنشە، الەمدە­گى ستۋ­دەنتتەردىڭ سانى 1،5 ملرد-تان استى.

عالىمدار ەڭبەك ونىمدىلىگى ەلدەگى جوعارى ءبىلىمدى جۇمىس­شى­لار سانىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەدى. ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ 30-50%-ى جوعارى ءبىلىمدى جانە ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر جۇمىسشىعا 40-60 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. قازاقستاندا جۇمىس جاسايتىن حا­لىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 18،5%-ى جوعارى ءبىلىمدى، سون­دىق­­تان ەڭبەك ونىمدىلىگى ءار جۇ­مىس­­شىعا – 17،4 مىڭ دوللار. ەگەر اگرارلىق سەكتوردى الاتىن بولساق، وسىنداعى كورسەتكىشتەر ودان دا تومەن: جوعارى ءبىلىمدى جۇمىسشىلاردىڭ ۇلەسى 12%، ال ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ دەڭگەيى – 11،8 مىڭ دوللار.

ەكىنشى ترەند – جوعارى ءبى­لىم­دى ينتەرناتسيونالداندىرۋ. ستاتيس­تيكاعا سۇيەنسەك، الەم­دە­­­گى شەتەل­دىك ستۋدەنتتەردىڭ سانى شاما­مەن 5 ملن-عا جەتتى. يۋنەسكو-نىڭ بولجامدارى بو­يىن­­­شا 2025 جىلعا قاراي شە­تەل­دىك ستۋ­دەنتتەردىڭ سانى 7 ملن-عا جەتە­دى. شەتەلدىك ستۋ­دەنت­­تەر نە­­گى­زىنەن اقش، ۇلى­بري­­تانيا، قى­تاي سياقتى ەڭبەك ونىم­­دىلىگى جوعارى ەلدەردە وقيدى. قا­زاق­ستان­دا 15 جىل ىشىن­دە شە­تەل­دىك ستۋدەنتتەر سانى 1،7 ەسە ارتتى. بۇل ترەندتىڭ پايدا بو­لۋىنا تالانتتار ءۇشىن جاھان­دىق كۇرەس ىقپال ەتتى.

ءۇشىنشى ترەند – تسيفرلىق پلات­فورما جانە جاڭا تەحنولوگيالار. تسيفرلاندىرۋ، «اقىلدى» تەحنو­لوگيالار بۇكىل الەمدە وقى­تۋ ۇدەرىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. كەز كەلگەن ادام ءوزى تاڭداعان ەل­دىڭ كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورىن­­­دا­رىندا ەڭ ارزان باعادا، وزىنە قو­لايلى ۋاقىتتا، الەمنىڭ كەز كەل­گەن جەرىنەن ساندىق پلات­فور­مادا ءبىلىم الا الادى. پاندە­ميا­عا باي­لانىستى بۇل باسىم ترەند­كە اينالدى.

ءتورتىنشى ترەند – جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ميسسياسىن ءبىلىم كوزدەرىنەن زەرتتەۋ، ين­نو­ۆا­تسيالىق جانە تەحنو­لوگيالىق پروگرەسس ورتالىق­تارىنا جىلدام ترانسفورماتسيالانۋى. قا­زاق­­س­تان­دا بۇكىل الەمدەگىدەي جىل سايىن قىزمەتتىك مانسابىنا باي­لانىستى 3-تەن 5-كە دەيىن ما­ماندىق اۋىستىراتىن ادامدار كوبەيىپ كەلەدى. سوندىقتان امبەباپ داعدىلار الدىڭعى قاتارعا شىعادى، مىسالى: ءبىلىم الۋ، اقپاراتپەن جۇمىس ىستەۋ، جاڭا تەحنولوگيالاردى تەز يگەرۋ، سىني تۇرعىدان ويلاۋ جانە كەز كەلگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە شىعارماشىلىق تۇرعى­دان كەلۋ. بۇل داعدىلاردى دامى­عان عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ينفرا­قۇرىلىمى بار جانە كادرلىق الەۋەتى كۇشتى زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەت­تەرى بەرە الادى. سوندىقتان ءبىز وقۋ ۇدەرىسى عىلىمي زەرت­تەۋ­لەر­­گە نەگىزدەلگەن زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سي­­تەتى مودەلىن تاڭدادىق.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر­عانداي، زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ جەكەلەگەن ەلدەردە ءىجو-ءنىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن 50%-عا جانە ودان دا جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزەدى. قازىرگى كەزدە الەمدىك ەكونوميكادا عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ونىمدەر ءوندىرىسى ماكرو­تەحنو­لوگيالاردىڭ 50-55%-ىن عانا قامتاماسىز ەتەدى. دامۋى جوعارى دەڭگەيدەگى 9 ەلدىڭ ۇلەسىنە بارلىق عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ءونىمنىڭ شامامەن 80-90%-ى تيەسىلى. بۇل ەلدەردە 50 ماكرو­تەحنولوگيانىڭ 46-سى بار. مىسالى، قىتاي عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ونىمدەردىڭ ەكسپورتىنان 500، گەرمانيا – 180، اقش – 150، سينگاپۋر – 130، وڭتۇستىك كورەيا – 125 ملرد دوللار الادى. بۇل ەڭ الدىمەن عىلىمدى دامىتۋعا بولىنەتىن قارجى رەسۋرستارىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى.

تەحنولوگيادا كوشباسشى ەل­دەر عىلىمعا ءىجو قۇنىنىڭ
2-5%-ىن بولەدى. ەگەر بۇل كور­سەتكىش 1%-دان تومەن بولسا، وندا ول ەلدىڭ عىلىمي-تەحني­كا­­لىق قاۋىپ­سىز­دىگى ءۇشىن شەكتى بو­لىپ سانالادى. قازاقستاندا عى­­لىمنىڭ سىيىمدىلىعى ورتا ەسەپپەن 0،17%-دى قۇرايدى، ياعني وسى شەك­تى دەڭگەيدەن 6 ەسە تومەن. 2019 جىلى بۇل كورسەت­كىش ەلدىڭ ءىجو دەڭگەيىنەن 0،12% دەيىن تومەندەپ كەتتى. سون­دىق­تان رەسپۋبليكادا عى­لىم­دى قار­جى­­لاندىرۋدى 2025 جىلعا قا­راي ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­داندى.

ءىجو-ءنىڭ زەرتتەۋ قارقىن­دى­­­لىعىن ارتتىرۋ تاسىلدە­رى­نىڭ ءبىرى – ءبىر زەرت­تەۋشىگە بولى­نە­­تىن شىعىنداردى كوبەيتۋ. يۋنەسكو-نىڭ مالىمەتتەرى بو­يىن­شا، بۇل كورسەتكىش قازاق­­­­ستاندا ورتاشا ەسەپپەن – 46 (تۇ­تى­نۋ قابى­لەتتىلىگىنىڭ پا­ري­تە­تى بو­يىن­­شا)، رەسەيدە – 54، قىتايدا – 202، جاپونيادا – 209، گەر­ما­نيا­دا – 234، اقش-تا – 300 مىڭ دوللاردى قۇرايدى.

ەلدە 2025 جىلعا دەيىن قار­جى­لاندىرۋ كولەمىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 6 ەسە، عىلىم سالا­­سىن­دا 7 ەسە كوبەيتۋ تۋرالى شە­شىم قا­بىلداندى. سوندىق­تان ەكو­نو­ميكانىڭ وسى سەكتورى ءۇشىن ما­ماندار دايارلاۋ ءبىلىم مەن عى­لىم­دى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىس ار­قىلى جۇزەگە اسى­رىلۋى­ كەرەك، بۇعان تەك زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەت­تەرىنىڭ عانا شاماسى جەتەدى.

– بۇگىندە ەلىمىزدە اگرارلىق ءبى­لىم مەن عىلىم دەڭگەيى قان­داي؟

– قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بارلىق قىز­مە­تى ەلدەگى اگرارلىق ءبىلىم مەن عى­لىمدى دامىتۋعا با­عىت­تالعان. سوڭعى جىلدارى اگرو­ونەركاسىپتىك عى­لىمعا 10 ملرد تەڭگەدەن اسا قا­راجات ءبو­لىندى، بۇل جالپى عىلىمعا كەتكەن شى­عىننىڭ شامامەن 13%-ىن قۇ­رايدى. قارجى­لاندىرۋدىڭ وسىنداي كولەمى­نىڭ ارقاسىندا اگرارلىق سالا عا­لىم­دارى 500-دەن اسا عىلىمي ازىر­لەمەلەردى دايىنداپ، وندىرىسكە ەن­گىزۋگە ۇسىن­دى.

دامىعان ەلدەردە عىلىمعا سا­لىنعان 1 دوللار وندىرىسكە 4-تەن 9 دوللارعا دەيىن ءتۇسىم بەرە­تىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىز­دە اگرار­لىق عىلىمعا سالىن­عان 1 تەڭگەگە 5 500 تەڭگەنى قۇ­راي­­تىن ءونىم وندىرىلەدى. بۇل ءبىز­دىڭ عالىمدار العان عىلىمي ناتي­جەل­ەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەكە­نىن كورسە­تەدى. الايدا عىلىمي ازىرلە­مەلەر ناتيجەلەرىنىڭ 8%-ى عانا وندىرىسكە ەنگىزىلەدى. ءىس جۇزىن­­دە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى تومەن بولعاندىقتان، اگروبيزنەس تاراپىنان عىلىمي ناتيجە­لەرگە سۇرا­نىستىڭ تومەندىگى باي­­قا­­لادى، ­سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ، تەحنو­لوگيالار ترانسفەرتى مەن كوممەر­تسيالاندىرۋ بويىنشا جۇمىستار ءتيىستى دەڭگەيدە جۇر­گىزىل­مەيدى. سوندىقتان عى­لى­مي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجە­لە­رىن وندىرىسكە عىلىمي قولداۋ ما­سە­لە­سىن شەشۋ قاجەت.

بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى – عى­لىم­عا قارجى رەسۋرستارىن دۇرىس بولۋدە، ويتكەنى ونى قارجى­لان­دى­رۋدا ۇلكەن ايىر­ما­­شى­لىق­تار بار. بار­لىق قارا­جات­تىڭ 90%-دان استامى عى­لى­مي زەرتتەۋلەرگە، 10%-دان ازى تاجىريبەلىك جۇمىس­تار­عا، ال 0%-ى ترانسفەرت پەن كوم­مەر­تسيا­لاندىرۋعا بولىن­گەن. الەم­دىك تاجىريبەدە وسى ءۇش باعىت شامامەن بىردەي قارجى­لان­دىرىلادى، ارقايسىسى – 30-35%-دان.

بۇگىنگى تاڭدا عالىمدار اگرار­لىق عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن تۇ­بە­گەيلى شارالار قابىل­داۋ­دى ۇسى­نادى. اتاپ ايتقان­دا، عى­لى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن قارجىلاندىرۋدان عالىم­دار­­­دى قارجىلاندىرۋعا كوشۋ، تاجىري­بە­لىك جۇمىستارعا شىعىن­دار­دىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ، تەحنولوگيا­لار­دى ترانسفەرتتەۋگە جانە كوم­مەر­­تسياليزاتسيالاۋعا بيۋدجەت قارا­­جاتىن ءبولۋ، تاجىريبەلىك شار­­­­ۋا­­شىلىقتاردىڭ سانىن وزىق جە­­كە­­­مەنشىك اگروقۇرىلىمداردى تار­تۋ، ولاردىڭ قىزمەتتەرىن وزگەر­­تۋ ەسەبىنەن كوبەيتۋ.

عالىمدار دسۇ-عا مۇشە ەلدەردە قولدانىلاتىنداي «جاسىل سەبەت» شەڭبەرىندە فەرمەر­لەر­دىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ بو­يىن­شا ۇسىنىستار ازىرلەدى. «جا­سىل سەبەتكە» مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كىرەدى: عىلىمي زەرت­تەۋلەر، داقىلداردىڭ زيان­كەس­تەرىمەن جانە اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋ، كادرلاردى دايارلاۋ، تا­­ۋار­­لاردى نارىققا شىعارۋ قىز­مەتى، جالپىعا قولجەتىمدى ينفرا­قۇرى­لىممەن قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت كورسەتۋ جانە ت.ب. بۇل عىلىمعا قوسىمشا قاراجات تارتۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.

الەمدىك تاجىريبەدە ءدال وسى ءبىلىمدى تاراتۋ جۇيەسى – اگرار­لىق عىلىمنىڭ، ءبىلىم بەرۋ مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن، دەمەك اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى. ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ سيتۋاتسيالىق ورتا­­لىعىندا اپتا سايىن اۋىل­شارۋا­شىلىق تاۋار وندىرۋ­شى­لەرىنە ارنالعان ونلاين-كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ تۇرادى، وعان اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دا­مىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بو­يىنشا قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىنان 5 مىڭعا جۋىق اۋىل كاسىپكەرلەرى قاتىسادى.

يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ءۇشىن ادامي كاپيتالدىڭ اسەرى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ ورتاسىنىڭ ءوزىن وزگەر­تۋ كە­رەك. تەك ەڭبەك رەسۋرس­تا­رىنىڭ ءبىلىم كولەمىن ۇلعايتىپ قانا قويماي، ءبىلىم مازمۇنىن، ونىڭ ادىستەرى مەن قۇرالدارىن ساپالى وزگەرتۋ قاجەت. ەڭ باستىسى، بولاشاق مامانداردى دايىن­داۋ­عا بيزنەس پەن قوعام جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىردەي اتسالىسىپ، قالىس قالماۋى كەرەك.

بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ەكونوميكاسىنداعى كور­پو­را­تيۆتىك بيزنەستىڭ ۇلەسى شامامەن 1%-دى قۇرايدى، ال باتىستا بۇل كورسەتكىش 30%-عا جەتەدى. ارينە، مۇنداي ىقپالداسۋ بيزنەس تاراپىنان باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى، ول ءبىلىم بەرۋ باعدار­لا­ما­لارىنىڭ مازمۇنىن، اۋديتو­ريا­لاردىڭ جابدىقتالۋىن تەكسە­رىپ، ۋنيۆەرسيتەتتەرگە زەرت­تەۋ­­­لەر­­گە جانە ت.ب. تاپسىرىس بەرە­­دى. ۋني­ۆەر­سيتەتتەگى بارلىق 209 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ستەيك­حول­­دەرلەرمەن بىرلەسىپ ازىر­­­لەنگەن.

تاجىريبەلىك دايىندىقتى كۇشەيتۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتە اگروبيزنەستى ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى، وندا ستۋدەنتتەر ەكىنشى كۋرس­­­­تان باستاپ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دارىنىڭ ناقتى دەرەك­تەرى نەگىزىندە بيزنەس-جوبالار جاسايدى. وقۋ اياقتالعاننان كەيىن ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى دايىن بيزنەس جوبالارىمەن وندىرىسكە بارادى. تاجىريبەلەردىڭ بارلىق ءتۇرى 7 ايعا دەيىن ۇلعايتىلدى.

– ءسىز باسقاراتىن جوعارى وقۋ ورنى قازىرگى ۋاقىتتا قان­داي حالىقارالىق ۋنيۆەر­سي­تەت­تەرمەن تىعىز ىنتى­ماق­تاس­تىق ورناتقان؟

– وقۋ ورنىمىز زەرتتەۋ ۋني­ۆەر­سيتەتى رەتىندە ەلىمىزدە تانى­مال بولىپ، جەتىستىككە جەتىپ، ەندى حالىقارالىق عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ قوعامداستىعىندا تا­نىلۋدى ماقسات ەتەدى. ۋني­ۆەر­سيتەت – الەمنىڭ 137 جەتەك­شى جوعارى وقۋ ورنىمەن، عىلىمي ورتا­لىقتارىمەن ىنتىماق­تاس­تىق­تا جۇمىس ىستەيدى، سونداي-اق جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ 16 حالىقارالىق قاۋىمداستىقتارى مەن ۇيىمدارىنىڭ، سونىڭ ىشىن­دە الەمنىڭ اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاھاندىق كونسورتسيۋمىنىڭ (GCHERA) مۇ­شەسى.

بىزدە حالىقارالىق ءبىلىم حابى قۇرىلدى: اكادەميالىق ۇتقىر­لىق دامۋدا، ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ ەنگىزىلدى، 14 باعىت بويىنشا جازعى جانە قىسقى حالىقارالىق مەكتەپتەر وتكىزىلەدى.

اقش، ەۋروپا جانە تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق ورناتا وتىرىپ، ۋنيۆەرسيتەت 11 قوس ديپلومدى باعدارلامانى قالىپتاستىردى.

ۋنيۆەرسيتەت ءوزىنىڭ يننوۆا­تسيا­لىق دامۋىندا اۋىل­شارۋا­شى­لىق مامان­دىق­تارى بويىنشا QS الەمدىك رەيتينگىندە 1-ورىن الاتىن ۆاگەنينگەن عىلى­مي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (WUR، نيدەرلاند) تاجىريبەسىن باس­شى­لىققا الادى. ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىمەن جۇمىس بو­يىن­شا ينستيتۋت اشىلدى. WUR-مەن «ۆەتەرينارلىق-تاعام قاۋىپ­سىز­دىگى جانە تەحنولوگياسى»، «وسىم­­دىك تۋرالى عىلىم جانە تەح­­­نولوگيالار» ەكى ءبىلىم بەرۋ باع­دارلاماسى بويىنشا بىرلەس­كەن وقىتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.

وسىنداي باعدارلامالاردىڭ ەنگىزىلۋى الەمدىك دەڭگەيدەگى بى­لىك­تىلىگى جوعارى، حالىقارالىق ارە­نادا باسەكەگە قابىلەتتى مامان­داردى دايارلاۋعا جانە جيناق­تال­عان تاجىريبەنى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ترانسفەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

– سوڭعى كەزدەرى «سۇر جاعا­­لىل­ار» اتانىپ جۇرگەن، جو­عا­رى تەحنولوگيالىق كا­­سىپ­ورىن­دار مەن ۇيىمداردا قالاي جۇمىس ىس­تەۋدى بىلەتىن ما­مان­­دار نا­رىقتا سۇرا­نىسقا يە. مۇنداي مامانداردى دايار­لاۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتە قانداي جاع­دايلار جاسالدى؟

– ۋنيۆەرسيتەت ەڭبەك نارى­عىن­دا باسەكەگە قابىلەتتى بولعى­سى كەلسە، العا قاراي ۇمتى­لىپ، ما­مانداردى ساپالى دايىن­داۋ­عا، عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇر­گى­زۋگە جانە ولاردىڭ ناتي­جە­­­لە­­رىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە مۇم­­كىن­دىك بەرەتىن يننوۆا­تسيا­لىق ور­تا­لىقتار مەن زەرتحا­نا­لار قۇرۋى قاجەت. قۇرا­مى­نا 7 عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى، 8 ين­­­نو­­ۆاتسيالىق ورتالىق، 49 عى­لى­مي زەرتحانا، 18 حالىق­ارا­لىق عىلىمي ورتالىق كىرەتىن حالىقارالىق اگروتەح­نو­لوگيا­لىق حاب سوڭعى 5 جىلدا 6 عىلىمي زەرت­­حانامەن جانە 2 يننوۆا­تسيا­لىق ورتالىقپەن تولىقتى.

اقش-تىڭ كورنەلل ۋني­ۆەر­سي­تەتىمەن بىرلەسىپ ميكروكلونالدى كوبەيۋ زەرتتەۋ زەرتحاناسى اشىلدى، وندا 3 ملن داناعا دەيىن باكتەريالىق كۇيىككە جانە باسقا اۋرۋلارعا ءتوزىمدى ساۋ كوشەتتەر الىنادى.

نيدەرلاندتىق Dutch Fruit Solutions كومپانياسىمەن بىرلە­سىپ «قارقىندى باق» زەرتتەۋ ورتا­­لىعى قۇرىلدى. بۇل جەردە جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ ونىم­دىلىگى جەرگىلىكتى داقىلدارعا قا­راعاندا 4-5 ەسە جوعارى.

مونپەلە ۋنيۆەرسيتەتىمەن (فرانتسيا) بىرلەسىپ اشىلعان رەفەرەنتتىك زەرتتەۋ زەرتحاناسى ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن تالدايدى، وسىندا اۋىل كا­سىپكەرلەرى وندىرىلگەن ءونىم­نىڭ ساپاسىنا سەرتيفيكات الا الادى.

نيدەرلاندتىق «Dutch Greenhouse Delta» قاۋىم­داستى­عى­مەن ۋنيۆەرسيتەتتە بەسىن­شى بۋىن جىلىجايى سالىنادى، بۇل جابىق توپىراقتا اۋىل­شارۋا­شى­لى­عى ونىمدەرىن ءوسىرۋ بو­يىنشا ءبىلىمدى تاراتۋ ورتا­لى­عى رەتىندە قۇ­رىلادى.

قازاقستان-كورەي عىلىمي ورتا­­­لىعىندا جابىق توپىراقتا اۋىلشارۋاشىلىعى داقىلدارىن وسىرۋمەن اينالىساتىن ماماندار مەن باسشىلارعا ارنالعان ترەنينگتەر وتكىزىلەدى. «اقىلدى» جى­لىجاي قۇرىلىسى ءجۇرىپ جا­تىر. ينۆەستيتسيالار كورەيا رەس­پۋب­­ليكاسىنىڭ قورىنان تارتىل­دى.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاقس­تان­دىق-بەلارۋس ورتالىعى 75 بىر­لىك زاماناۋي اۋىل­شار­ۋا­شىلىق تەحنيكاسىمەن جابدىقتالعان، بۇل اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن ءوسىرۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنا كۇتىم جاساۋدىڭ بار­لىق اگروتەحنولوگيالىق پرو­­تسەسىن ۋاقىتىندا جۇرگىزۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى.

قازاقستاندىق-امەريكالىق «اقىل­دى سۋ» ورتالىعىندا امە­­­­­ري­كالىق Valmont Industries كوم­پانياسىمەن بىرلەسىپ يننو­ۆاتسيالىق تامشىلاتىپ سۋارۋ ماشينالارى مەن سۋارۋ تەح­نيكا­سىنىڭ باسقا تۇرلەرىنىڭ دەمون­سترا­تسيالىق الاڭى جاسالۋدا.

اۋستريانىڭ «APC» كومپا­نيا­سىمەن بىرگە «Smart-فەر­ما­سى» اسىل تۇقىمدى مال شارۋا­شىلىعىنىڭ يننوۆا­تسيا­لىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى جانە ت.ب. جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.

ۋنيۆەرسيتەتتەگى بۇل جۇمىس جۇيەلى نەگىزگە قويىلعان، ويتكەنى دامىعان ينفراقۇرىلىم عانا مامانداردى ساپالى دايارلاۋعا جانە قايتا دايارلاۋعا، عىلىمي زەرت­تەۋ­لەر جۇرگىزۋگە جانە ولار­دىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەن­گى­زۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى.

– «رۋحاني جاعىرۋ» باعدار­لا­­ماسىنىڭ تۇپكى ماقساتى – ۇلت­­­­تىق كودتى نىعايتۋ، باسە­­كە­گە قابىلەتتى ماماندار كور­پۋ­­­­سىن قالىپتاستىرۋ جانە الەم­دىك الەۋمەتتىك-مادەني كەڭىس­­­­­تىككە شىعۋ. وسى باعىت­تا ۋني­­­­ۆەر­­س­يتەتتە قانداي جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلۋدە؟

– تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدى­عى­نا وراي جانە «رۋحاني جاعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتە حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ، ءتۇرلى تاقى­رىپتا عىلىمي جوبالار مەن ءىس-شارالار ازىرلەنۋدە. جىل با­سىنان بەرى ۋنيۆەرسيتەتتە: «قازاق­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىل­­دارىنداعى 30 ايشىقتى وقيعا»، «30 عىلىمي جوبا»، «30 قايى­رىمدى ءىس»، «30 ۇزدىك ستارتاپ-جوبا»، «30 ۇزدىك جاس عالىم»، «30 ۇزدىك ستۋدەنت» جانە ت.ب. جوبالار جۇرگىزىلۋدە.

مىسالى، «قازۇازۋ-ءنىڭ 30 ۇزدىك جاس عالىمى» جوبا­سى­نىڭ ماقساتى – ىرگەلى جانە قول­دان­بالى عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان جاس عالىم­دار­­­دىڭ يننوۆاتسيالىق يدەيالارىن قولداۋ، اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ سالاسىنداعى ولار­دىڭ عىلىمي الەۋەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋلارىنا كومەكتەسۋ. جوباعا 40 جاستى قوسا العاندا ماگيسترلار، PhD دوكتورلارى، زەرتتەۋشىلەر مەن وقىتۋشىلار قاتىسادى.

جالپى جۇيەلى جۇمىس ناتي­جەسىندە ۋنيۆەرسيتەت 9 حالىق­ارالىق جانە ۇلتتىق رەيتينگتە لايىقتى ورىن الادى. سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە ۋنيۆەرسيتەت ۇلكەن جەتىستىككە جەتىپ، 40 پوزي­تسياعا كوتەرىلىپ، الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ QS رەي­تين­گىندە 551 ورىنعا يە بولدى. ماقسات – 2024 جىلعا قاراي QS-400 رەيتينگىمەن الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت بولۋ.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ورىنبەك وتەمۇرات،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 15:00

شاپپا شوت پەن «قۇيرىقتى» پىشاق

ايماقتار • بۇگىن، 08:32

جاڭاوزەندەگى جىلىجاي

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

توي تويلاۋ توقتاماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:24

تاۋار اينالىمىندا ءوسىم بار

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:12

ۇقساس جاڭالىقتار