سۇحبات • 11 ماۋسىم، 2021

ەركەبۇلان دايىروۆ: ونەر دەگەن – ءومىردى تانۋ

602 رەت كورسەتىلدى

– ەركەبۇلان، جاۋىرىنى جەر­گە تيمەگەن، الاشقا ءان وز­دىر­عان اتاقتى بالۋان شولاق­تىڭ ءرولى ءۇشىن 10 كيلودان ارتىق سال­ماق قوسقانىڭىزدى بىلەتىن ەدىك، سىمعا تارتقانداي ەندىگى سىم­باتىڭىز ەداۋىر سىلىنىپ تۇس­كەنىڭىزدى بايقاتادى.

بۇل دا كە­زەكتى ءرول الدىنداعى دايىن­دىق پا؟ جالپى، ء«بىر تەرىنىڭ ىشىن­دە بىردە تولىپ، بىردە ارىپ» جۇر­گەنىڭىزگە قاراپ ونەر ءۇشىن قۇر­باندىققا ءجيى باراسىز با دەيمىن...

– كەز كەلگەن جوبانى قولعا الاتىن كەزدە رەجيسسەر بولاشاق تۋىندىسى تۋرالى ۇزاق تولعانادى. كوز كورمەگەن، تەك تاريحي سانا، ءتۋابىتتى تۇيسىكپەن تۇسپالداپ بىلەتىن بەي­نەنى ءتىرىلتۋدىڭ وزەگىندە ونىڭ سوڭىنا قالدىرعان مۇراسى مەن ەڭبەگىنەن وزگە اقپارات بولمايدى. بالۋان شولاق ءۇشىن ون التى كيلو سالماق قوسقانىم راس. ون كيلو 21 كۇن ىشىندە قوسىل­دى، ول از بولعان سوڭ، تاعى دا تى­رىسۋعا تۋرا كەلدى. ال ءالى جا­رىققا شىقپاعان، ازىرگە اتى قۇ­پيا ساقتالۋى ءتيىس، ءتۇسىرىلى­مى ەن­دى اياقتالعان سوڭعى تۇسكەن فيلم ءۇشىن 22 كيلو سالماق تاستادىم. كاسىبي سپورتشىلار سەكىلدى بىردە سالماق قۋالاپ، بىردە تاستاۋ بۇگىندە اكتەرلەردىڭ دە قالىپتى كوپ كاسىبي مىندەتىنىڭ بىرىنە اينالدى. دەنەمە كۇش ءتۇ­سىپ، پسيحولوگيالىق جاعىنان قي­نالعانىممەن، مورالدىق جا­عى­نان مۇنىڭ عاجاپ اسەرى بار.

وي­ناعان رولدەرىمنىڭ دەنى تا­ري­حي پەرسوناجدار بولعاندىق­تان، تاعدىرىن ۇلتتىڭ وركەندەۋى جو­­لىنا ارناعان زيالىلاردىڭ ازا­مات­تىق ۇستانىمى، ويى، بىزگە امانات­تاپ كەتكەن مۇراتى مەنىڭ دە جا­نىما جاقىن. راس، ءبىز ءار كە­زەڭ­نىڭ ۇرپاعىمىز، الايدا ولار­دىڭ ارمان-اڭسارىمەن ءوزىم­نىڭ دە مۇددەلەس ەكەنىمدى، كوز­قا­­را­سى­مىزدىڭ ۇشتاسىپ جات­­قا­نىن جان-تانىممەن سەزىن­گەن­دىك­تەن، ىقى­لاس­پەن ىزدەنەمىن.

تا­ريح ساحناسىندا قازاقتىڭ ­قا­زاق بو­لىپ قالىپ قالۋى ءۇشىن تەر توك­كەن تۇل­عالاردى ونەر تىلىمەن سويلەتۋ بارىسىندا ءوزىمدى ءوزىم اياماي قام­شىلايتىنىم دا سول جاۋاپ­كەر­شى­لىكتى سەزىنۋدەن. سە­بەبى كوپشىلىك ول تاريحي تۇلعانىڭ كىم ەكەنىن، قان­داي بولعانىن سەن سومداعان بەينەگە قاراپ توپشىلايدى. وتىرىك بولىپ شىقسا، كەشىرىلۋى قيىن. سوندىقتان بيىك ونەردىڭ باعاسى ءۇشىن قۇرباندىققا بارۋ، ولاردىڭ اماناتىن ارقا­لاۋشى ۇرپاعى رە­تىندە ۇلى مۇ­راتتى الىپ ءجۇرۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.

– بالۋان شولاق، باۋىرجان مومىش ۇلى، جانىبەك حان، مۇس­تافا شوقاي سياقتى ءىرى تۇل­عا­لاردى سومداۋ ارقىلى كورەر­مەننىڭ كوز الدىندا باتىر بولىپ قالىپتاسىپ كەلەسىز. سىزگە قايسىسىنىڭ رۋحى كوبىرەك جاقىن؟

– وي جۇگىرتىپ قاراعاندا، ءوزىم ءۇشىن ءىشىنارا ۇقساستىقتاردى بال­كىم تابۋعا بولاتىن شىعار. بىراق «جان دۇنيەمە جاقىنى ءدال مى­ناۋ» دەپ تاپ باسىپ ايتا الماي­مىن. مەن ءۇشىن وسى باتىر اتا­لارىمىزدىڭ قايراتكەرلىگى، ەل ءۇشىن جاساعان ەڭبەگى ءاردايىم ­باستى ورىندا تۇرادى. بۇل – تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن تىلسىم دۇنيە. بۇگىنگى جىگىتتەردىڭ كوپ­­شىلىگى «بالەنشە باتىردىڭ ۇر­پا­عىمىن» دەپ ماقتانىپ، كەۋ­دە سوعىپ ايعايلاعاندى جاقسى كو­رەدى، بىراق سول باتىر اتاسىنىڭ قاسيەتى ءوز بويىندا بار ما، سولار سەكىلدى تىرىلىك، ىرىلىك تانىتۋعا دايار ما؟ ماسەلە – وسىندا. ارىعا بارماي-اق، بەرىدەگى الاش ارىس­تارىن عانا الايىقشى. ءبارى دە شەتىنەن ءبىلىمدى، دۇشپانعا ۇلت ءۇشىن قايمىقپاي قارسى تۇرا الاتىن باتىل، ەڭبەكقور. كۇرەسىپ جۇر­گەن يدەياسىنىڭ جەڭىلىس تاباتى­نىن، كەيبىرى ۇرپاقسىز وتەتىنىن، اباق­تىعا قامالاتىنىن ءبىلدى. بىلە تۇ­را، قۇرباندىققا باردى. سولار­دىڭ وب­رازىن جاساۋ ءۇشىن ىزدەنىستە ءجۇ­رىپ، جاقسى قاسيەتىنە قايران قا­لىپ، تاڭىرقاپ، تەبى­رەنسەم، ءوز بو­يىما ولشەپ كورىپ، ۇيرەنۋگە تى­رى­سامىن. سول سەبەپتى مەن ولاردى وزىمنەن ەمەس، ءوزىمدى سولاردان ىزدەگىم كەلەدى.

ءبىز باتىرلىق تۋرالى ءسوز قوز­عاپ وتىرمىز عوي، ايتى­ڭىز­­شى، جۇرەگىنىڭ تۇگى بار كوز­­سىز باتىردى ايتپاعاندا، قارا­پا­يىم ادامنىڭ بويىندا بولۋى ءتيىس نامىس پەن جىگەر نەگە ءولدى؟ تاريحتا تالاي ەسەمىز كەت­سە دە، كەشىرىم سۇرايتىن دا، يىلە­تىن دە، جول بەرەتىن دە، سابىر قى­لاتىن دا – ءبىز، قازاق­تىڭ ەسە­بىنەن تۇگەندەلىپ جاتقان ۇپاي السىرەگەن رۋحتى كوتەرە الا ما؟

– سوناۋ ابىلقايىر زامانى­نان بەرگى عاسىرلارعا جالعاسقان ورىسقا بوداندىق سانامىزدى «شا­يىپ» تاستاۋعا تولىقتاي جەت­تى. ء«الحامدۋللاح، التى ميلليون­­بىز» دەپ احاڭ سۇيىنشىلەگەن قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى، ءتىپ­تى جارتىسى شىبىنداي قىرى­لىپ، ۇلتىمىز الەمدەگى ەڭ اۋىر گەنوتسيدتى باس­تان وتكەردى. قا­زاننىڭ بەتىندەگى قايماعى تۇگىلى تۇبىندەگى قاسپاعىنا دەيىن قىرىپ الدى. ءتىرى قالعانى بويىن ۇمىتكە ەمەس، ۇرەيگە الدىردى، كورگەنى اشتىق، اتۋ، ايداۋ، تۇقىرتۋ بول­عاننان كەيىن قورقاققا اينال­ماعاندا قايتەمىز؟ وسىدان دا امان قالدىق، بىراق زاردابىن ءالى تارتىپ كەلەمىز. ارعى ءبىر اتا­سى تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ۇستا بولسا، توعىزىنشى الدە ون ەكىن­شى ۇرپاعىنان تاعى ءبىر ۇستا قايت­سە شىعادى، وسى زاڭدىلىقپەن قي­سىنداعاندا، ۇلتىن سۇيەتىن ازا­ماتتار ارامىزدا جوق دەپ ايتا المايمىن. اقىندى دا، اكىمدى دە، ساياساتكەردى دە شيرىقتىرىپ، قاي كەزەڭدە دە العا قاراي سۇيرەيتىن قوزعاۋشى كۇش – ەلگە دەگەن سۇيىس­پەنشىلىك، ۇلتىنا دەگەن ماحاببات.

قازىر مىنا ءبىر جايتتىڭ تو­ڭى­رەگىندە ۇدايى ويلانامىن. تا­لانتتى، ءبىلىمدى، ساۋاتتى «التىن باس­تارىمىز» ەلىن، جەرىن تاستاپ، جاقسى ءومىر اڭساپ، جات جۇرتتار­دى جاعالاي باستاعالى ءبىراز ۋاقىت بولدى. ءيا، «قازاقستاندا ولار ءۇشىن قولايلى جاعداي جوق قوي» دەرسىز. بىراق ءاليحاندار مەن اح­مەت­تەردىڭ زامانى قولايلى بول­دى دەپ كىم ايتتى؟ كەڭەس ساياساتى­­مەن كەلىسپەسە، شەتەلگە كەتۋگە ولار­دىڭ مۇمكىندىگى بولمادى ەمەس، بولدى عوي؟ سوندا ولاردى تۇ­ساۋ­لاپ جىبەرمەي قالعان قانداي كۇش؟ ەلى مەن جەرىنىڭ الدىنداعى بورىش، وتانىنا دەگەن ماحاب­بات ەمەس پە ەدى؟ بۇگىنگى زامان ءبىلىم جارىستىراتىن اقىل-وي زامانى بولعاندىقتان، وقىعانى ءراسۋا بولىپ، جيناعان ءبىلىمىن جۇزەگە اسىرا الماي، ۋاقىت ءوتىپ بارا جاتقان سوڭ ول جاستار امالسىز وتانىن تاستاپ كەتىپ جاتقان دا بولار. ولاردى كىنالاۋعا مەنىڭ حاقىم جوق. بىراق دەيمىن، شىركىن، مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ جۇرەگىندە الگى ايتقان قوزعاۋشى كۇش – ۇل­تى­نا دەگەن ماحاببات بولسا، ولار جەرىن تاستاپ كەتپەگەن بولار ما ەدى؟

رۋح دەگەن – ۇلتقا دەگەن ماحاببات ەمەس پە؟ ولار وتانىن شىن سۇيسە، از جالاقىعا، جايلاعان جەمقورلىق­قا، اياق باستىرمايتىن ادىلەتسىز­دىك پەن وسەك-اياڭعا قاراماس ەدى، كەۋدەسىن جەلگە، باسىن قاتەرگە تى­گىپ، بويىنداعى بارى مەن ءنارىن تۋعان جەرىنىڭ گۇلدەنۋىنە جۇمسار ەدى. تاستاپ كەتۋ وڭاي، ال سوندا ەل قالاي ور­كەندەپ، جەر قالاي كوركەيمەك؟

بىلىمدىلەر كوپ، بىراق الدىمىز­دا تاۋ كوتەرەر تولاعايلار جوق. بۇل اڭگىمەنىڭ ساياساتقا تۇك قاتىسى جوق، بار بولعانى، ءار ادام جەكە تۇلعا رەتىندە دامۋدىڭ، ساناسىن، وي-ءورىسىن، وتانشىلدىعىن جاس­تا­يىنان تاربيەلەۋدىڭ جولدارىن ءبىلۋى كەرەك. اركىم ءوز ءىسىن ادال ات­قارسا، اينالاسىنا ءادىل قا­راي ال­سا، تالاي دۇنيەمىز ءوز-وزى­نەن تۇ­گەندەلىپ تۇرار ما ەدى. مى­سا­لى، مەن اكتەرمىن بە، ءوز رو­لىمە جا­ۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراپ، شى­­­نا­يى كەيىپكەر جاساپ شىعارۋ – مىن­­­دەتىم. سول سياقتى كەز كەلگەن ادام – مەن، سەن، ول، جالپى ولار، ءوزى­نىڭ، كاسىبىنىڭ الدىندا ادال بولسا، تانىس ىزدەپ ماسەلە شەشەتىن زاڭ­سىزدىق ءوز-وزىنەن تىيىلادى. ءبارى­مىزدىڭ اڭسايتىنىمىز وسى، ەن­دەشە ونى جاساۋدى وزىمىزدەن باس­تاساق، كىم ءبىزدىڭ قولىمىزدان قا­عادى؟

ءسوز ورايى كەلگەن سوڭ اڭ­گى­­مە باتىرلىققا بايلانىستى ءور­­­بىپ كەتتى، نەگىزى، سىزگە ءرول بە­رىل­­­دى دەلىك، جۇمىستى نەدەن باس­تاي­سىز؟

– تەاتر مەن كينوداعى رولدەر­دىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. كينودا كوبىنە­سە سىرتقى وبراز، كەيىپكەرمەن ۇق­ساس­تىق، ءتىپتى «بىرگە-ءبىر» ءدال ۇيلە­سىم تابۋ باستى ورىنعا قويىلادى. بىراق ەكەۋىنە دە ورتاق نارسە – كەيىپ­كەردىڭ ىشىنە ءۇڭىلۋ كەرەك. ما­­عان قىزىعى – وسى. ستسەناريدى باس­تاپ وقىعاندا-اق كەيىپكەر ساح­­نا نە­مەسە ەكران ارقىلى نە ايتقى­سى كەلدى؟ ونىڭ وي-ورەسى قان­داي، كىم بولعان، وزىڭشە سحەماسىن قۇ­رىپ، قيالمەن كەيىپكەرىڭنىڭ ومىرباياندىق پورترەتىن جاساپ الاسىڭ. رولگە ەنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كەيىپكەرىڭنىڭ ءجۇرىسىن تا­بۋ ماڭىزدى. سەبەبى قوزعالىسى ارقىلى كەيىپكەردىڭ پسيحولوگيا­سىن تابۋ وڭاي. ياعني ادامنىڭ ءجۇرىسى ونىڭ پسيحيكاسىنا بايلانىستى قالىپتاسقان، سىرتقى في­زيكالىق قوزعالىس ارقىلى ىشكى دۇنيەنى ىزدەيسىڭ. كورەرمەندى باۋ­­­راپ الاتىن قۇدىرەت – اكتەر­دىڭ سىرتقى سۇلۋلىعى ەمەس، كوزىن­دەگى وي. ەگەر مەن ساحناداعى سەرىك­تە­سىمنەن «سەن بۇگىن اۋىلعا جول جۇ­رەسىڭ بە؟» دەپ سۇراسام، ول سۇ­راق مەنىڭ سوزىمدە ەمەس، كوزىمدە تۇرۋى كەرەك. تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋدى قاجەت ەتەتىن بۇل شەبەرلىكتىڭ سىرىن، ارينە كىتاپتى كوبىرەك وقىساڭ، تاباسىڭ.

مۇنى سۇراپ وتىرعان سەبە­بىم، ءسىزدى چەحوۆتىڭ «سۇيىكتى مە­نىڭ اعاتايىم» سپەكتاكلىندەگى ۆانيانىڭ رولىنەن كورگەن كەزدە كەيىپكەرىڭىزدىڭ وبرازىمەن بىتە قايناسىپ، ءبىر ادامعا اينالىپ كەتكەن سىزگە قاراپ اكتەرلىك كا­سىپتىڭ سىرىن شىن ۇققانداي بول­دىق. ءسىز ءۇشىن ۆانيا كىم، نەگە ول قايتا-قايتا قازاق ساحناسىنا ورالا بەرەدى؟

– «سۇيىكتى مەنىڭ اعاتايىم» – كلاسسيكا، ال كلاسسيكا داۋىرلەر الماسسا دا، كەز كەلگەن كەزەڭ مەن ۋاقىتتىڭ قۇرداسى بولىپ قالا بەرەدى. چەحوۆتىڭ ولمەس تۋىندى­سى الداعى جۇزدەگەن جىلدان كە­يىن دە سول زاماننىڭ سۇراعىنا اينا-قاتەسىز جاۋاپ بەرەرى انىق. كلاسسيكانىڭ ايتار ويى بيىك، سىنبايتىن، يىلمەيتىن قۇدىرەتى بولسا دا، سەن ونى ءوز تابيعاتىڭا تەز-اق يكەمدەي الاسىڭ. ۆانيا كورشىڭنىڭ، كوشەدەگى، بازارداعى ادامداردىڭ كوشىرمەسىن كورسەتىپ، كومەكشى قۇرالدار ارقىلى جاساي سالۋعا كونەتىن وبراز ەمەس. اكادەميانىڭ ستۋدەنتى بولىپ جۇرگەنىمدە ۆانيا تۋرالى ءدارىس تىڭدادىم، ول تۋرالى ۇستازداردان، اعا بۋىن ارتىس­تەردەن كوپ ەستىدىم، بىراق ەكەۋ­مىز العاش ساحنادا بەتپە-بەت كەز­دەس­كەن كەزدە، ساسقالاقتاپ قال­عا­نىم­دى جاسىرمايمىن. ۆانيا – وتە ءبى­­لىمدى ادام. ول جەزدەسىنە الدا­نىپ قالدىم دەپ وتىرعان جوق، ول ومىر­گە الدانىپ قالىپ وتىر. ول وكى­مەتكە، تاعدىرعا الدانىپ قال­عان ادام. ول ءوزىنىڭ ارمانىنىڭ قۇر­بانى بولعان ادام. ۆانيا­نىڭ زا­ما­نىنداعى نەبىر اقسۇيەك، ءبى­لىم­دى ازاماتتار وكىمەتكە الدانىپ، تاع­دىردىڭ تالكەگىنە اينال­دى. بۇل – قايراتسىزدىق ەمەس، بۇل – تاعدىر. ءبىزدىڭ ۇرپاق ونى كورمەدى مە؟

1990 جىلدارى تا­لاي اكەلەردىڭ عىلىمداعى، ونەردە­گى مانسابىن تارك ەتىپ، ۆانيا بولىپ كەتكە­نىن كوزىمىز كوردى عوي. قاراپ وتىر­ساق، ۆانيانىڭ اينالاسىندا بو­لىپ جاتقان وقيعالار قاي قوعامنىڭ دا اششى شىندىعى. ەڭ سوڭىندا ۆانيا قاشىپ قۇتىلا المايتىن تاعدىرعا باس ۇرادى. قينالا-قي­نالا كەلىسەدى. بىراق ونىڭ با­سىن­داعى قيىندىقتىڭ ءبا­رىن جيىپ الىپ ءبىر-اق كۇنگە سىي­دى­­رىپ، ءبىر كەشتىڭ ىشىندە وينا­ساڭ، كوتەرە الماي، وماقاسىپ قۇ­لاي­سىڭ. سوندىقتان ونى ويناعان كەز­­دە ايتقىڭ كەلگەن ويىڭدى كە­­­­زەك­­تەستىرىپ، تۇرلەندىرىپ وتىرۋ كەرەك: بۇگىنگى ويىندا جەردىڭ پروب­­­­لەماسىن ايت، كەلەسى جولى فە­­­­مينيستەردىڭ ماسەلەسىن قوزعا، ارعى جولى جەمقورلىقتى ايت. وسى­­­نىڭ ءبارىن تولعاۋعا ءبىر ۆانيا جە­تەدى. ۆانيانىڭ تۇلا بويى تۇنىپ تۇر­عان قازاق، بىراق ونى ويناعاندا ەس­كەرەتىن ءبىر جايت، وبرازدى قاتتى قا­زاقي­لاندىرماۋ كەرەك.

ەكى ساعاتتان ارتىق ۆانيا­نىڭ رولىندە ويناپ، سپەكتاكل اياقتالعان سوڭ كورەرمەن الدى­نا شىققان كەزىڭىزدى رينگ­تەگى بوكس­شىعا ۇقساتتىم. ءۇش راۋند­ ­بويى قارسىلاسپەن ايقا­سىپ، اس­قان شەبەرلىكپەن ايقىن جە­ڭىس­­كە جەتكەن، بىراق ماسات­تا­نۋ­­عا، جانكۇيەرلەرىنىڭ قول­پا­­شىن سەزىنۋگە شاماسى جوق قال­­جىراعان بوكسشى اياعىن ارەڭ باسىپ كەتىپ بارا­دى. پرەمەرا كۇنى ساحنادا قۇر­مەت­­كە بولەنىپ جاتقان ءسىزدىڭ كو­رەر­­مەننەن تىم جىراقتا، ءالى ءوز-وزى­ڭىزگە كەلە ال­ماي، ءوڭ مەن تۇس­­تەي حالدە تۇر­عا­نىڭىز تىم قور­­قى­نىشتى كو­رىن­دى. جۇرەككە سالىپ ويناۋ قا­ۋىپتى عوي، ءار ءرولى­ڭىز ءۇشىن وسىلاي قاتەرگە باس تىگە بەرەسىز بە؟

– كەز كەلگەن سپەكتاكلدىڭ ال­­­­­­عاشقى پرەمەراسىنىڭ رۋ­حى قا­شاندا بولەك بولادى. سپەك­تاكل ءتىرى جۇرەدى. اكتەرلەر ساح­نا­دا جان الىپ، جان بەرەدى. بۇ­رىن كولىكتى 120-مەن ايداساڭ، سول كۇنى جىلدامدىقتى 200-گە كوتەرگەن سياقتى، سپەكتاكلدىڭ ىرعاعىن ارتتىرماساڭ، ءبىر ءسات باسەڭدەتپەيسىڭ. اكتەر قالاسا دا، قالاماسا دا، وسىلاي وينايدى. سەبەبى كورەرمەن سەنەن سول ەنەرگەتيكانى كورگىسى كەلىپ كۇتىپ وتىر. امال جوق، «وتالاسىڭ». ساحناداعى ءومىر بايگە سياقتى، باستاپقىدا تىزگىندى تارتا-تارتا سوڭىنا قاراي مارەگە جاقىنداعاندا قامشىنى باسىپ، اتتىڭ باسىن جىبەرۋ كەرەك.

ۆانيانىڭ باسىنداعى پروبلە­ما­نى كورەرمەنمەن ءبولىسۋ عاجاپ اسەر سىيلادى. ونى زالداعى كوپ­شىلىك سەزدى. شىمىلدىق جابىلدى. اياق-قولىم دىرىلدەپ، تا­ما­عى­ما تىعىلعان اششى جاس نە ءارى كەت­پەيدى، نە بەرى شىقپايدى. وسى ساتتەن شىعىپ كەتەتىن ەسىك ىز­دەپ تۇرمىن، بىراق شىعا المايمىن. جۇرەگىمدى قىسىپ، ەزىپ بارا جات­قان ءزىل باتپان ويدان قۇتىلعىم كەلەدى، بىراق بوسانا المايمىن. كەنەت قولىمدى الىپ قۇشاق­تاپ جاتقان ارىپتەستەرىمنىڭ، گۇل كو­تەرىپ كەلگەن كورەرمەندەردىڭ ءاتى­رىنىڭ ءيىسىن سەزىپ، گۇل ورالعان قاعازدىڭ شىتىرلاعان دىبىسىن ەستىپ، كيىمدەردى ۇستاعاندا بارىپ، وسى ومىرگە ورالعانىما، ەسىمدى جيناعانىما قۋانىپ، كوزىمنەن جاس ىرشىپ كەتتى. بىراق كۇن سا­يىن جۇرەتىن سپەكتاكلدەردىڭ ءبا­رى­نىڭ اسەرى بۇلاي بولا بەرمەيدى. قاتال ۇستاناتىن قاعيدام بار – سپەكتاكل ويناپ بولعان سوڭ ءبا­رىن ۇمىتۋ كەرەك. ويناعان كە­يىپ­كە­رىڭنىڭ پروب­لەماسىمەن ۇيگە بارۋعا بولماي­دى. سالقىن دۋش قابىلداپ، جۋى­نىپ-شايىنىپ، بوي­داعىنىڭ ءبارىن قاعىپ-سىلكىپ تاس­تا­ماساڭ، دەن­ساۋلىعىڭا زيان كەلەدى.

ءومىر شىندىعى بار جانە ونەر شىندىعى بار. بۇل ەكەۋى­نىڭ جولى قاي جەردە بىرىگىپ، قاي جەردەن اجىرايدى؟

– ونەر دەگەن نە؟ ونەر دەگەن، ەڭ الدىمەن، ءومىردى تانۋ. بۇل – سۇلۋلىق. بۇل – تازالىق. بۇل – تاربيە. ونەر – ۇلتقا، دىنگە، نا­سىلگە بولىنبەيدى، بارىنە تۇسىنىكتى، بارىنەن بيىك. ونەر ادامدى جانە ادامعا قاتىستى دۇنيەنى جىرلاي­دى. ءومىردىڭ كورىنىستەرىن، قوعام­داعى وقيعالاردى بايانداعا­نى­مەن، ونى سول كۇيىندە ونەرگە كو­شىرەتىن بولساق، وندا شىندىق ەمەس، قارابايىرلىق بەلەڭ الىپ كەتەدى. كىتاپتاعى ءومىر باسقا، ال ءومىردىڭ شىندىعى بولەك. بىراق ەكەۋىن ۇشتاستىراتىن سۋرەتكەر شىعارماعا ءبارىبىر ءوزىنىڭ ويىن، سەزىمىن، اڭسارىن ۇستەمەلەمەي تۇر­مايدى. ەندەشە تۋىندىنى جاز­عان اۆتوردىڭ دا، كورەرمەنگە جەتكىزەتىن اكتەردىڭ دە، مۋزىكامەن كوركەمدەيتىن كومپوزيتوردىڭ دا جان-جۇرەگى اق قاعازداي تازا بو­لۋى ءتيىس. وقىرمان، كورەرمەن سول تازالىقتى عانا سەزىنۋى ءتيىس، سون­دىقتان سۋرەتكەر تاراپى­نان ولار­دىڭ الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شى­لىك ءبىر ساتكە ۇمىتىلماۋى كەرەك.

ەركەبۇلان، ءار ءارتىستىڭ تاسى ورگە دومالاعان وركەندەۋ كەزەڭى بولادى. باتىر بىتكەندى ويناپ اتاق­قا دا، تانىمالدىلىققا دا قا­­­تارىڭىزدىڭ الدى بولىپ ەر­تە قول جەتكىزدىڭىز. يم­مۋ­ني­تە­­تى­ڭىز قالاي ەدى، ءسىز جۇل­دىز بو­­لىپ، كەشەگى قۇرداس­تارى­ڭىز­دىڭ قو­لى جەتە الماي، دوس­تا­رىڭىز­دىڭ قاتارى سيرەپ قالعان جوق پا؟

– اتاققا دا، قىزمەتكە دە با­ۋىر باسۋعا بولمايتىنىن ەرتە تۇسىنگەنمىن. سول سەبەپتى يممۋ­نيتەتىم مىقتى دەپ ويلايمىن. وتكەنىمدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ باجايلاپ قاراسام، ازدى-كوپتى ابىروي ماعان وڭايلىقپەن كەلمەگەن ەكەن. كەي ارىپتەستەرىم كاستينگكە بارادى دا، ونەرىن كورسەتىپ، ءوتىپ كەتە سالادى. دۇرىس، ەشكىمنىڭ با­عىن كۇندەپ كەرەك ەمەس. ءوز قا­تە­لىك­تەرىم – وزىمە ساباق. جاس­تىق­تىڭ بۋىمەن جەلپىلدەپ بارا جاتسام، شەبەر اللا شىر اينالدىرىپ اكەلىپ، ورنىما قويادى. دەرەۋ ساباما ءتۇسىپ، سابىر تابامىن.

ءيا، اكتەر بولعان سوڭ، تانىمال بولعىڭ كەلەدى، ساحنادان دا، كينودان دا كورىنىپ، ءوزىڭدى دالەلدەگىڭ كەلەدى. باستاپقىدا تەاتردىڭ عانا وتىمەن كىرىپ، ك ۇلىمەن شىعىپ، كۇندىز-ءتۇنى سپەكتاكلدەر مەن رەپەتيتسيالاردا جۇردىك. ءبىز تەاتردان شىق­پاي جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ەكران بەتىن كەزدەيسوق شاقىرىلعان اۋەس­قوي اكتەرلەر جاۋلاپ الدى. بىراق باس-اياعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە ءبارى دە سۋ بەتىنە قالقىپ شىققانداي بولدى – كينوعا كاسى­بي اكتەرلەر كەرەك ەكەن.

راس، رەجيسسەرلەر قالتاسىنان ارتىعى­راق اقشا شىعاراتىنىن، بىراق ساپالى دۇنيە جاسالاتىنىن ءتۇسىندى. كينونىڭ ساپاسى – قازاق ونەرى­نىڭ ساپاسى.

ىشتەي جاقسى ءرولدى، باس­تى ءرول­دى ارمانداپ جۇرگەنىم­مەن، كينو­دا كوپ تاجىريبەسى جوق ماعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءرولى ۇسى­نىلعاندا، سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەدىم. جان-جاعىمداعى كا­سى­بي اكتەرلەردىڭ جۇمىسىنا قا­راپ، رەجيسسەردىڭ جاردەمىنە سۇ­يە­نىپ، ءتىلىن، ءدىلىن جانىمەن سۇي­گەن ۇلتجاندى باتىردىڭ ارۋا­عى­نان قورقا-قورقا بۋىنىمدى بەكىت­كەن­دەي بولدىم. تاريحي رول­دەردى ويناۋ ءۇشىن الدىمەن اك­تەر تاريحتى ءبىلۋى كەرەك، قاجەت بول­سا، تاريحپەن اۋىرۋ كەرەك، تاريح تۋرالى ايتىپ جاتقانىم دا سون­دىقتان. مۇنى مەن جانىبەك حاندى ويناعاندا ءتىپتى تەرەڭ سەزىندىم. كەرەي تۋرالى دا، جانىبەك جونىندە دە دەرەك از. كينو ءۇشىن مالىمەت وتە جۇتاڭ. ءتىپتى تۋعان جىلى دا جوبامەن بەل­گىلەنگەن. سوندا ولار تۋرالى ماتەريالدار قايدا، ايتەۋىر ءبىر ەلدىڭ مۇراعاتىندا جاتقانى انىق، ەندى سولاردى ەلدىڭ ارحيۆىنە جەتكىزەتىن ازاماتتار تابىلسا يگى.

بالۋان شولاق، باۋىر­جان سياقتى گەرويلاردى وينا­عانىڭىزبەن، ءان اتاسى امىرەنىڭ ءرولى ۋىستان شىعىپ كەتتى. كاس­تينگكە امىرەنىڭ رولىنە بارىپ، ەكرانعا شوقاي بولىپ شىق­تى­ڭىز. وكىنىش بار ما؟

– جوق، ەش وكىنبەيمىن جانە ەشكىمگە وكپە ارتپايمىن. كىنا تەك وزىمدە. ءتىل بىلمەيمىن. ال فيلم اعىلشىن تىلىندە ءتۇسىرىل­دى. رەجيسسەر – اعىلشىن، بۇكىل ءتۇسى­رۋ توبى شەتەلدىكتەر، ولار تەك اعىل­شىن تىلىندە سويلەدى. سون­دىقتان ول جەرگە مەن وتە الما­دىم. بىراق مۇستافا شوقايدىڭ رولىنە قابىلداندىم. سوعان دا تاۋبە دەدىم. شوقايدىڭ ءومىرىن زەرتتەۋ بارىسىندا، شىن قايران قالدىم. قۇداي قازاققا قانداي ۇل سىيلاعان، شىركىن! قازاق ۇلتىن ءجۇز جىلدار بويى بيلەگەن ەكى باستى قۇزعىن قۇستىڭ شەڭگەلىنەن بوساتاتىن ءدال سونداي قاناتى قاتتى قۇستىڭ كەرەك ەكەنىن سول كەزدە تۇسىنگەن ۇلى تۇلعانى ءبىز­دىڭ ءالى تاني الماي جاتقانىمىز وكىنىشتى.

رەجيسسەرگە باسىبايلى با­عىناتىن، تەك بەلگىلەگەن ماق­سات­تى عانا ورىندايتىن تىل­العىش اكتەرلەر بولادى. ساح­نا­­داعى، كامەرا الدىنداعى ەر­كىندىگىڭىز قاي شامادا؟

– ساحنا مەن كامەرا الدىندا­عى يمپروۆيزاتسيا جاعدايعا بايلانىستى جاسالادى. رەجيسسەر­­­دىڭ بەلگىلەپ بەرگەن ماقساتى ورىندالۋى كەرەك. ويتكەنى تۋىندى تاعدىرىنىڭ تولىق كورىنىسى ەڭ الدىمەن سول كىسىنىڭ ساناسى مەن كو­ڭىلىندە ءپىسىپ جەتىلەدى. رەجيسسەر پايىمىن اكتەر دۇرىس ءتۇسىنىپ، ونى ءوز ويىمەن ۇشتاستىرا السا، فيلم مازمۇنى ارتىپ، ماتەريال مولايا تۇسەدى. ول حالىققا دا ءسوزسىز ۇنايدى. رەجيسسەرمەن كە­لىسە الماعان، ونىڭ ماقساتىنا تۇ­بەگەيلى قارسىلىق تانىتقان كەز­دەرىم دە بولدى. ءتۇسىرۋ الا­ڭىن­دا، ساحنادا ءتىل تابىسا الماعان رە­جيسسەر مەن اكتەردىڭ قولايسىز قا­رىم-قاتىناسى باسقالاردىڭ جۇ­مىسىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. نەگە ەكەنىن قايدام، ءبىر-ەكى رەت ساح­ناعا شىققان سوڭ سول سپەك­تاكل­دەر ءارى قاراي جۇرمەدى. ياعني ونىڭ ناشار دۇنيە بولىپ شى­عا­تىنىن ءاۋ باستان سەزگەنمىن، شاماسى.

رولدەن باس تارتقان كەزىڭىز بولدى ما؟

– رولدەن باس تارتقان كەزىم بول­عان ەمەس. اكتەرلىك – مەنىڭ جۇ­­مىسىم. قانداي ءرول بەرىلسە دە، جاۋاپ­ك­ەرشىلىكپەن قاراپ، ىزدە­نىپ، تەر توگىپ اياعىنا دەيىن ات­قا­رىپ، الىپ شىعۋ مىندەتىم. بىراق كينودا قىزتەكەنىڭ ءرولى بەرىلسە، ويناماس ەدىم. ال تەاتردا كومەديا جانرىنداعى ءرول بولسا، ويلانىپ كورۋگە بولادى. ەڭ باستىسى، ول ءرولدى كورسەتۋدەگى تۇپكى ماقساتىنا، ناسيحاتىنا زەر سالىپ قاراۋ كەرەك. رەجيسسەر بۇل ءرول ارقىلى نەنى دارىپتەگەلى تۇر؟ ساياساتى قانداي؟ وسىعان ءۇڭىلۋ كەرەك.

مىڭداعان تۇلەك مەكتەپ ءبى­تى­رىپ جاتىر. بۇگىنگى بالالار بە­سىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ ءارتىس بولۋدى ارماندايدى، وسە كەلە ول ارمانى ۇلعايىپ، ءوزىن جۇل­دىزعا ۇقساتادى. ءارتىس بولعىسى كەلەتىن ءىنى-قارىن­داس­تارىڭىزعا نەنى ەسكەرتكەن بولار ەدىڭىز؟

– تاماشا تەاتر سۋرەتكەرى بو­لات اتاباەۆتىڭ ءبىر سۇحباتىندا: «سەن قازاق بولماي-اق قويشى، سەن ادام بولشى» دەيتىنى بار، رە­جيسسەر اعامىز ايتپاقشى، الدى­مەن ءارتىس بولۋعا قاجەتتى نە­گىزگى قاسيەتتى بالا كۇننەن بويعا سىڭى­رە بەرگەن دۇرىس. ولار بۇل ارما­نىن، ءسوز جوق، ەكراننان ءجيى كو­رىنگەن اعا-اپكەلەرىنىڭ ونەرىن كورىپ قالىپتاستىرعانى انىق. سون­دىقتان الدىمەن اكادەمياعا ءتۇس­سىن، ونەرگە كەلسىن. كورسىن. قۇ­لا­سىن. تۇرسىن. قايتا جۇگىرسىن. تۇ­رىپ، ىشىنەن قايتا جۇگىرۋگە كۇش تاپسا، ونەر ونى وگەيسىمەيدى. جەڭىس ەڭبەكپەن كەلەدى. «تاريح تەك جەڭىمپازداردى عانا ەسىنە ساقتايدى». ءوز باسىم قيىندىق­قا بىردەن بەرىلە سالۋدى بويىما ار سانايمىن. بالا كەزىمنەن جەڭىلگەندى جەك كورەمىن. شاماڭ كەلەتىن دۇنيەنى ىستەگەننەن جە­ڭى­لىپ قالعان جامان. سوڭىنا دە­يىن كۇرەسىپ، قانسىراپ بارىپ جەڭىل­سەڭ، جىگىتتىك دەگەن، مىنە، وسى.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار