– 1930-جىلدارى جاپپاي اشارشىلىققا نەعۇرلىم ۇشىراعان اۋىل ەڭبەكشىلەرى بولدى. ءبىزدىڭ وتاندىق ارحيۆتەردە اشارشىلىق قۇرباندارى تۋرالى دەرەكتەر بار ما؟ ولاردىڭ اشتىقتىڭ قۇربانى بولعاندىعىن راستايتىن فوتوماتەريالدار ساقتالعان با؟
– وكىنىشكە قاراي فوتو ماتەريالدار از. ۋكرايناداعى اشارشىلىقتى بەينەلەگەن فوتولار سياقتى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر جوقتىڭ قاسى. اشارشىلىق وقيعالارى تۋرالى شىعارىلعان ەستەلىك كىتاپتاردىڭ بىرىندە ءبىر ورىستىڭ بالاسى ارباعا تيەلگەن ولىكتەردىڭ ارتىنان قاراپ: «شىركىن, فوتواپپارات بولسا عوي ءتۇسىرىپ الاتىن, مىنانىڭ بارلىعى تاريح ءۇشىن كەرەك قوي دەپ مۇڭايىپ تۇراتىن» دەيدى.
ال ءدال اشارشىلىق سالدارىنان قازا بولعانداردى كورسەتەتىن قۇجاتتار بار. مىسالى, اشتىقتان قازا بولعان ادامدارعا (حالىق تەرگەۋشىسى اۋىل توراعاسىمەن بىرگە) جاسالعان اكتىلەر مەن اۋىل فەلدشەرلەرىنىڭ مەديتسينالىق قورىتىندىلارىندا اشتىقتان قازا بولعان ادامداردىڭ اتى-ءجونى, تۇرعىلىقتى جەرىمەن قوسا, سىرتقى بەينەسى دە سۋرەتتەلگەن: كوزى باقىرايعان, ءىشى ءىسىپ كەۋىپ كەتكەن, تەرىسى سۇيەككە جابىسقان, ياعني اشتان ولگەندىگىن دالەلدەگەن بەلگىلەردى انىقتاپ جازعان. بىراق ءاربىر قۇربان ءۇشىن مۇنداي اكتىلەر جاسالماعان. بىرلەسكەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (وگپۋ) جيناقتارىندا ادامداردىڭ ادامدارعا, كىشكەنتاي بالالارعا شابۋىل جاساعان, سويىپ جەپ ۇستالعان ءبىرلى-جارىم نەمەسە توپتاسقان ادامداردىڭ قىلمىستارى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى.
بالالار ۇيلەرى بالالارىنىڭ تىركەۋ كارتوچكالارى دا ارنايى ءسوز ەتۋگە تۇرارلىق. وندا ءاربىر تاربيەلەنۋشى تۋرالى تولىق مالىمەت جانە اۋرۋ بەلگىلەرى, دياگنوزى مەن قازا بولۋ سەبەپتەرى ايقىن كورسەتىلگەن. ولاردىڭ دياگنوزىنىڭ سيپاتتاماسىندا قاندى ءىش ءوتۋ, ديارەيا, ياعني ۇدايى اش جۇرگەندە بولاتىن اۋرۋ بەلگىلەرى جازىلعان. وسىلاي قازا بولعان جەتپىس بالا انىقتالدى. پرەزيدەنت ارحيۆىندە كوممۋنيستىك پارتيالىق قۇجاتتار ساقتالعان. اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ اسا كوپ بولىگى پارتيالىق قۇجاتتاردان تابىلدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى ەرتىس اۋدانى ستالين اتىنداعى كولحوز باسشىسىنىڭ 1932 جىلى قازاق كسر جوعارعى سوتىنا اۋىلداعى اۋىر جاعدايدى كەلتىرە وتىرىپ, جازعان حاتىندا ءبىر عانا اۋىلدا ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە 300 ادامنىڭ اشتان قازا بولعانىن, سونىڭ 173-ءىن اتى-جوندەرىمەن كورسەتكەن ءتىزىم (لاتىن ارپىمەن) بەرىلگەن. مۇنداي قارالى ءتىزىم قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ قورىندا دا كەزدەسەدى. 1934-1935 جج. پارتيا بيلىگى بارلىق وبلىس بويىنشا پارتيالىق بيلەتتەر مەن ەسەپكە الۋ كارتوچكالارىن تۇگەندەۋ جۇمىسى بارىسىندا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار, پارتيادان شىعارىلعاندار مەن قازا بولعانداردىڭ تىزىمدەرى تۇزىلەدى. الدىڭعى جانە كەيىنگى جىلداردا مۇنداي تىزىمدەر جوق. ويتكەنى ول جىلدارى جاپپاي اشارشىلىق ءولىمى بولعان جوق.
مۇنداي قۇجاتتار «قازاقستانداعى 1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق» عىلىمي-ىزدەستىرۋ جوباسى اياسىندا بارلىق وبلىستىق ارحيۆتەن جيناقتالعان ەدى.
– ارحيۆ جۇرگىزگەن ءىرى جوبانىڭ ءبىرى – «قازاقستانداعى 1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق» عىلىمي-ىزدەستىرۋ جوباسى. ول بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– بۇل جوبانى پرەزيدەنت ءارحيۆى 2016 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ جۇرگىزىپ كەلەدى. جوبانىڭ ماقساتى – تاريح عىلىمى ءۇشىن قاسىرەتتى كەزەڭ پروبلەمالارىنىڭ زەرتتەلۋىن وڭتايلاندىرۋ, زاماناۋي دەرەكتىك رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ. وسى جوبا اياسىندا حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق ەلەكتروندى مالىمەتتەر بازاسى قۇرىلدى. ول ارنايى اشىلعان اشارشىلىق.كز. سايتىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. جوعارىدا كەلتىرىلگەن قارالى قۇجاتتاردىڭ بارلىعى زەردەلەنىپ, عىلىمي ساراپتاماسى جاسالىپ, وسى بازاعا ەنگىزىلدى. مالىمەتتەر بازاسىنىڭ دەرەككوزدەرى جەكەلەگەن ادامداردان تۇسكەن ەستەلىكتەر, اشارشىلىق تۋرالى ەستەلىكتەر جيناقتارى, سونداي-اق ارحيۆ ماتەريالدارى بولىپ وتىر.
– جالپى, «اشارشىلىق قۇرباندارى» ەلەكتروندى دەرەكتەر بازاسى قوعامعا نە بەرەدى؟
– بۇل دەرەكتەر بازاسىن وتكەن عاسىر قاسىرەتىنىڭ قۇرباندارى تۋرالى زاماناۋي كورىنىمدى حالىق جادى دەسە بولادى. دەرەكتەر بازاسىنىڭ ماقساتى – ناۋبەت قۇرباندارىنىڭ ەسىمدەرىن, ەتنوستىق قۇرامىن انىقتاۋ. بازادا ءاربىر انىقتالعان قۇربانعا قىسقاشا جەكە باستى مالىمەتتەرى بەرىلگەن. ءاربىر ەزىلگەن ەڭبەكشىنىڭ ءومىربايانىندا تاريحي شىندىق جاتىر. سوندىقتان دا قازىرگى كەزدە قازاقستان تاريح عىلىمى قاراپايىم ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن زەرتتەۋگە دەن قويدى. وڭىرلەردەن كەلگەن زەرتتەۋشىلەر ارحيۆكە وسىنداي تاقىرىپتارمەن كەلىپ, زەرتتەپ جاتىر. سول سياقتى 30-جىلدارى ۇلكەن اپاتقا ۇشىراعان قارا حالىق تا عىلىمي نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس.
مالىمەتتەر بازاسىندا «بالالار ءۇيى» دەگەن تاراۋ بار. وندا بالالار ۇيلەرىندە اشتىقتان قازا بولعان تاربيەلەنۋشىلەردىڭ ءتىزىمى قۇراستىرىلعان. اشارشىلىق جىلدارىنداعى وقيعالار تۋرالى ەستەلىك كىتاپتاردا «باۋىرىمىز بالالار ۇيىنە تاپسىرىلىپ ەدى, سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن حابار جوق» دەپ ەسكە الاتىندار كوپ. وسى ءتىزىم باۋىرىن جوعالتقاندارعا ونىڭ تاعدىرى تۋرالى مالىمەت بەرەدى.
بۇگىن دە وسى «اشارشىلىق قۇرباندارى» مالىمەتتەر بازاسىنىڭ ماڭىزى ارتىپ وتىر. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ء«تيىستى تاريحي قۇجاتتاردى, جينالعان مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك. بىلىكتى ماماندار جۇيەلى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, سوعان سايكەس اشارشىلىق ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرىلگەنى ءجون», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. زەرتتەۋشىلەر مالىمەتتەر بازاسىنداعى قۇربانداردىڭ ەتنوستىق قۇرامىنا نازار اۋدارىپ, عىلىمي پايىمداۋ جاساۋىنا بولادى. وندا 2000-نان اسا اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ ەسىمدەرى مەن جەكە مالىمەتتەرى انىقتالعان. دەگەنمەن, بۇل –ۋاقىتتى, تاباندىلىقتى, ماتەريالدىق كۇشتى تالاپ ەتەتىن اۋقىمدى عىلىمي جۇمىس. بىرەگەي دەرەكتەر بانكى – 1930 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا دەگەن قۇرمەت جانە ول جۇرتشىلىقتىڭ تاريحي تانىمىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدى. بۇل وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءپاتريوتيزمىن ارتتىرادى.
– ارحيۆتە اشارشىلىق تۋرالى قۇجاتتاردى زەردەلەۋدە تاعى باسقا قانداي جەتىستىكتەر بار؟
– ارحيۆ ءوز مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قۇجاتتاردى ارحەوگرافيالىق وڭدەۋ جانە عىلىمي جاريالاۋ جۇمىسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ءتۇرلى تاقىرىپتاعى قۇجاتتار جيناقتارىن شىعارادى. وسىنداي ەڭبەكتىڭ ءبىرى – «تراگەديا كازاحسكوگو اۋلا. 1928-1934 گگ.» اتتى اشتىق زۇلماتىنا بايلانىستى ناقتى فاكتىلەردى, رەسمي قۇجاتتاردى جاريالاعان ەكى تومدىق قۇجاتتار جيناعى. ءۇشىنشى تومى باسپادا كەزەگىن كۇتىپ جاتىر. جارىققا شىعۋىن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى جانە قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆى ۇيىمداستىرعان. جيناققا حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ وزەگى – مال شارۋاشىلىعى بولعان الەۋمەتتىك قۇرىلىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ بارىسىندا حالىقتى الاپات اپاتقا ۇشىراتقان بولشەۆيكتىك ساياساتتى كورسەتەتىن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ پەن پرەزيدەنت ءارحيۆى قورلارىنىڭ قۇجاتتارى ەنگىزىلگەن. كىتاپتىڭ 1-تومى 2013 جىلى جارىققا شىققان, 1928-1929 جىلداردىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىنگى كەزەڭىن قامتيدى. وندا بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك قاۋلىلار, ديرەكتيۆتى نۇسقامالار, ونىڭ جۇزەگە اسىرۋداعى تۇزىلگەن قۇجاتتار ەنگىزىلگەن. 2-توم 1929–1932 جىلداردى قامتيدى. 2 بولىمنەن تۇرادى. مۇندا باي-قۇلاقتاردى تاپ رەتىندە جويۋ, كۇشپەن وتىرىقشىلاندىرۋ, كولحوزداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسى تۋرالى ورتالىق, رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ديرەكتيۆالىق نۇسقاۋلارى, قاۋلىلارى, جوسپارلارى مەن ەسەپتەرى, باياندامالار, ورتالىق بيلىكپەن بولعان حات الماسۋلار بار. سونداي-اق, بمسب (وگپۋ) قازاقستان بويىنشا وكىلدىگىنىڭ جيناقتارى قۇجاتتاردىڭ بىرەگەيى بولىپ تابىلادى جانە ولار كىتاپتا العاش رەت جاريالانىپ وتىر. بمسب-ءنىڭ قۇجاتتارىندا قاسىرەتتى جىلدارى اكىمشىلىك-امىرشىلدىك جولمەن جۇزەگە اسىرىلعان استىق دايىنداپ وتكىزۋ, ەت دايىنداۋ بارىسىنداعى ەڭبەكشىلەردىڭ موينىنا سالىنعان سالىقتار, كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى بولعان باس كوتەرۋلەر جانە ولاردىڭ اياۋسىز باسىلۋى مەن جازالانۋى, حالىقتىڭ جاپپاي شەكارالاس ەلدەرگە بوسۋى تۋرالى دەرەكتەر كورسەتىلەدى. ديرەكتيۆالىق جانە اقپاراتتىق قۇجاتتار «اسا قۇپيا» دەگەن گريفپەن بەلگىلەنگەن. قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارى ورىس تىلىندە بولعاندىقتان, كىتاپ ورىس تىلىندە قۇراستىرىلدى. وتە از مولشەردە قازاق تىلىندە دە دەرەكتەر بار.
– پرەزيدەنت ارحيۆىندەگى اشارشىلىققا الىپ كەلگەن العىشارتتار مەن ونىڭ سالدارلارىن سۋرەتتەيتىن قۇجاتتار كەشەنى قانداي ناقتى ماسەلەلەردى قامتيدى؟
–1928-1929 جىلداردا اسىرا سىلتەۋمەن جۇرگىزىلگەن ءىرى جانە ورتا قازاق بايلارىنىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ بارىسىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ موينىنا سالىنىپ, قالجىراتقان ەت, استىق, ءجۇن, تەرى, تاعى باسقا سالىقتار, قازاق شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ ماسەلەسى, حالىقتىڭ جاپپاي ەپيدەميالىق اۋرۋعا ۇشىراۋى, ءولىم-ءجىتىم فاكتىلەرى بار. سونداي-اق 1930 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ شەكارالاس شەتەلدەرگە حالىقتىڭ جاپپاي بوسۋى – بوسقىنشىلىق ماسەلەسى, قاسىرەتتى جىلدارداعى پاناسىز, كوشەدە قالعان بالالار ماسەلەسى, بيلىككە قارسى حالىق تولقۋلارى تۇتاس قۇجاتتار كەشەنىن قۇرايدى.
وسىنداي تاقىرىپتار بويىنشا ەلىمىزدىڭ تاريحشىلارى ارحيۆتىك قۇجاتتاردى زەردەلەپ, وزدەرىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جاريالادى, سونداي-اق شەتەلدىك عالىمدار تاراپىنان دا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ وتىر. حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىن زەرتتەگەن كوبىنەسە امەريكالىق عالىمدار بولىپ وتىر. دەگەنمەن ءالى دە ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ تۇرعان قۇجاتتار دا بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
سۋرەتتە: قىس. سەمەي ق. 1933 جىل, 8 ناۋرىز. سۋرەتتىڭ ارتقى بەتىندە: «№6 باراقتا تۇسىرىلگەن كارتوچكا. سىزدەر السىرەگەن قازاقتاردىڭ 4 كۇن بويى مايىتتەردىڭ جانىندا جاتقانىن كورەسىزدەر». شىعىس قازاقستان وبلىسى جۇمىسشى-شارۋا ينسپەكتسياسى-باقىلاۋ كوميسسياسى (قولتاڭبا)».
