– قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش رەسمي مويىنداعان مەملەكەت – اقش بولعاندىعى بەلگىلى. وسى ورايدا تاريحقا ءسال كوز جۇگىرتىپ, اقش-تا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋ شەشىمى قالاي وتكەندىگىن ايتساڭىز.
– شىنىمەن دە, امەريكا قۇراما شتاتتارى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن 1991 جىلدىڭ 25-ءشى جەلتوقسانىندا مويىندادى. ءبىزدىڭ ەلشىلىك 1992 جىلى قاڭتاردا الماتىدا اشىلدى, سودان كەيىن 2006 جىلى استاناعا (قازىرگى نۇر-سۇلتان) كوشتى. ال 2009 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارى ورتالىق ازياداعى جالعىز اقش كونسۋلدىعىن – الماتىداعى كونسۋلدىقتى اشتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى تامىرى تەرەڭ جانە كەڭ اۋقىمدى قارىم-قاتىناس ورنادى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان العاشقى مەملەكەت رەتىندە 2021 جىلى 30 جىلدىق مەرەيتويدى بىرگە اتاپ وتەتىنىمىزدى ماقتان تۇتامىز. مەن وتىز جىلدىق ىنتىماقتاستىق پەن تاجىريبە الماسۋ اقش-قازاقستان قارىم-قاتىناسىنا ۇلكەن پايدا اكەلگەنىنە سەنىمدىمىن. بايلانىستارىمىز ءدال قازىرگى كەزدە وتە مىقتى.
– قاتەلەسپەسەم, 1991 جىلى ەلىمىزگە العاش بولىپ اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر كەلدى. سول كەزدە تالقىلانعان باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋ مەن قازاقستانداعى وقتۇمسىقتار بولاتىن. كەيىنىرەك قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. سول كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ بۇل شەشىمىن امەريكالىقتار قالاي قابىلدادى؟
– دۇرىس ايتاسىز. مەملەكەتتىك حاتشى بەيكەر تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە 1991 جىلى 17 جەلتوقساندا قازاقستانعا كەلدى. بۇل ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ باسىنان باستاپ قانشالىقتى ماڭىزدى بولعاندىعىن كورسەتەدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمى ءاردايىم يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تاريحىنداعى ماڭىزدى ساتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەستە قالادى. ءبىز سول كەزدە بۇل شەشىمدى قولدادىق. قازىر قازاقستاندى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەسى بويىنشا الەمدەگى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە مويىنداپ كەلەمىز.
شىن مانىندە, امەريكا قۇراما شتاتتارى بۇل باعىتتا قازاقستاننىڭ سەرىكتەسى بولعانىنا 27 جىلدان استى. ماسەلەن, 24 اتوم بومباسىن جاساۋعا جەتكىلىكتى 600 كيلوگرامم ۋراندى قازاقستاننان اكەتىپ, ولاردى اقش-تا زالالسىزداندىرۋ بويىنشا وتە تابىستى ەكى جاقتى جاسىرىن وپەراتسيا – Sapphire جوباسى جۇرگىزىلدى. ەلدەرىمىز 1400-دەن استام يادرولىق وقتۇمسىقتى رەسەيگە بەرۋدە ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەدى.
بۇرىن يادرولىق سىناق ءۇشىن پايدالانىلعان 181 توننەل مەن 13 ۇڭعىمانىڭ جويىلۋىن جەڭىلدەتۋگە كومەكتەستىك. اقتاۋداعى بن-350 رەاكتورىنان 10 توننا جوعارى بايىتىلعان ۋران جانە 3 توننا قارۋ-جاراق دەڭگەيىندەگى ءپلۋتونيدى جاڭا, قاۋىپسىز, ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋعا قولايلى قويماعا جەتكىزۋگە جاردەمدەستىك. اقش ۇكىمەتى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنا 8 يادرولىق قارۋعا جەتەتىن 200 كيلوگراممنان استام جوعارى بايىتىلعان ۋراندى جويۋعا, ونىڭ قوسپاسىن ازايتۋعا كومەكتەستى.
اقش ەنەرگەتيكا دەپارتامەنتى يادرولىق سىناقتاردىڭ ەكولوگياعا تيگىزەتىن زياندى قالدىعىن بولدىرماي, ونى قاۋىپسىز جانە تولىقتاي تازارتۋعا ۇمتىلادى. مۇنداي قالدىق اقش-تا دا, قازاقستاندا دا بار. 2019 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ ءبىر توپ مامانى نەۆادا پوليگونىنا بارىپ, ەكى الاڭدى تازارتۋ تاجىريبەسىن ءبولىستى, بولاشاقتاعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى. نەۆادا مەن سەمەيدەگى سىناق الاڭى (پوليگون) جابىلعاننان كەيىن دە, ەلدەرىمىز وسى سالادا الەمدى قاۋىپسىز ەتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن جۇمىستارىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
– اقش ساياساتكەرلەرى قازاقستاننىڭ 30 جىل ىشىندەگى جەتىستىكتەرىن قالاي باعالايدى؟
– مەنىڭشە, قازاقستانعا قاتىستى سالادا جۇمىس ىستەگەن كوپتەگەن اقش ساياساتكەرلەرىنىڭ بەرگەن باعاسى جوعارى. كەيىنگى 30 جىلداعى وزگەرىستەر وراسان زور دەيدى. سوندىقتان قازاقستانعا جانە ورتالىق ازياعا ساياساتكەرلەردىڭ عانا ەمەس, ەڭ باستىسى جەكە بيزنەستىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ, تۋريستەردىڭ جانە باسقالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتقانىن بايقايمىز.
مەملەكەتتىك حاتشى ەنتوني بلينكەن جاقىندا قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى مىرزامەن سويلەسكەن-ءدى. مەملەكەتتىك حاتشى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن قولدايتىنىن راستادى. تاراپتار COVID-19 پاندەمياسىنان كەيىن ەكىجاقتى جانە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ءۇمىت ارتىپ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باعىتتارىن جانە جەكە سەكتورعا ينۆەستيتسيا قۇيۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تالقىلادى.
مەمحاتشى بلينكەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندەگى جاڭاشىلدىققا دەگەن ۇمتىلىسىن قولدادى. ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ مەن ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋدە العا قويىلعان ماقساتتارىنا ىنتىماقتاستىق كورسەتەتىنىن ءبىلدىردى.
– 1992 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش-قا العاش رەت ءىس-ساپارمەن باردى. سودان بەرى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس نىعايا ءتۇستى. قازىرگى تاڭدا ەكىجاقتى بايلانىس قانداي باعىتتارعا نەگىزدەلگەن؟
– تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ساياسي ارەناسىندا ماڭىزدى تۇلعا بولىپ قالا بەرەدى. قازاقستاننىڭ سوڭعى 30 جىلداعى دامۋى ونىڭ باسشىلىعىمەن تىعىز بايلانىستى. ەكىجاقتى بەرىك ىنتىماقتاستىق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن جانە ونىڭ اكىمشىلىگىمەن ودان ءارى جالعاستىرىلدى. قارىم-قاتىناسىمىز ساياسي تۇرعىدا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستاندىق قوعاممەن ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىكتىڭ بارلىق سپەكترىن قامتيتىنىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى.
امەريكا قۇراما شتاتتارى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتتان باستاپ قازاقستانمەن اراداعى سەرىكتەستىككە بەرىك. ءوزارا 30 جىلدىق سەرىكتەستىگىمىز ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك, دامۋ, وركەندەۋ جانە نەگىزگى بوستاندىقتار تۋرالى مىندەتتەمەگە نەگىزدەلگەن. الداعى جىلدارى ەكونوميكالىق, قاۋىپسىزدىك جانە ادامدار اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋعا ۇمىتتەنەمىز.
– ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى دا ماڭىزعا يە. وسى ورايدا كەيىنگى كەزدەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– اقش پەن قازاقستان حالقى ءۇشىن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى ارتاراپتاندىرۋعا جانە كەڭەيتۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن ەكىجاقتى ساۋدا مەن ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋعا مىندەتتىمىز.
تاريحي تۇرعىدان العاندا, اقش-تىڭ قازاقستانعا سالعان ينۆەستيتسياسى ەڭ الدىمەن اقش كومپانيالارى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اينالىسىپ كەلە جاتقان مۇناي-گاز سەكتورىنا باعىتتالعان. Chevron جانە ExxonMobil بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ءۇش ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىنا – «تەڭىز», «قاشاعان» جانە «قاراشىعاناققا» ۇلكەن ينۆەستيتسيا قۇيدى.
وسى جوبالاردى ىسكە اسىراتىن ۇشەۋى – قازاقستانداعى ەڭ ءىرى كومپانيالار. سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەتىنە تولەنەتىن بارلىق سالىقتىڭ 20 پايىزدان استامى وسى كومپانيالاردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. بۇعان اتالعان كومپانيالاردىڭ الەۋمەتتىك جوبالارعا, قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا جۇمساعان قارجىسىن قوسىڭىز. ءبىز وسى كومپانيالاردىڭ 30 جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسقان كەرەمەت ۇلەسىن ماقتانىشپەن ايتامىز.
قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدى كوزدەپ وتىرعان كەزەڭدە اقش كومپانيالارى ءۇشىن وسى باعىتقا ۇلەس قوسۋدىڭ زور مۇمكىندىكتەرىن كورىپ وتىرمىز. ءدال قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. Valmont كومپانياسىنىڭ قازاقستاندا قولدان سۋلاندىرۋ جابدىقتارىن شىعاراتىن زاۋىت, Tyson Foods كومپانياسىنىڭ سيىر ەتىن وڭدەۋ قوندىرعىسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى جونىندەگى جاڭالىقتاردى ەستىپ قاتتى قۋاندىق.
سونىمەن قاتار ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ, اۆياتسيا, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم, لوگيستيكا جانە عارىشتىق تەحنولوگيالار سياقتى سالالاردا مۇمكىندىكتەردىڭ بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلشىلىكتىڭ اتقاراتىن باستى رولدەرىنىڭ ءبىرى – اقش-تىڭ ينۆەستيتسياسىن قازاقستانعا كوبىرەك تارتۋ ماقساتىندا قولايلى جاعداي جاساۋ. سونداي-اق قازاقستان ۇكىمەتىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋ جانە كومەكتەسۋ. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى كوبىرەك تارتۋ ءۇشىن قازاقستانعا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن جاقسارتۋ, اسىرەسە سالىق ساياساتىنداعى اشىقتىقتى ارتتىرۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەفورمالاردى جالعاستىرۋ قاجەت.
كەيىنگى 30 جىل ىشىندە ەكونوميكالىق قاتىناستارىمىز قازاقستان ەكونوميكاسىمەن قاتار كەڭەيىپ, تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى امەريكا ساۋدا پالاتاسى 200-دەن استام كومپانيانى قامتىعان. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 1998 جىلى وسىندا قىزمەت ەتكەندە پالاتادا 35-تەن اسار-اسپاس امەريكالىق فيرما بار ەدى. بۇل اقش بيزنەسىنىڭ قازاقستانمەن سەرىكتەس بولۋعا دەگەن ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن ايقىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – الداعى 30 جىلدا ودان ءارى وركەندەۋ مەن ءوسۋدىڭ جالعاسىن كورۋ.
نەگىزى, ەكونوميكالىق قاتىناستارعا جانە اقش-تىڭ ۇلكەن ينۆەستيتسياسىنا ىقپال ەتەتىن ءبىر نارسە – قازاقستاندىقتاردىڭ الەمدىك كوممەرتسيانىڭ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءتىلى رەتىندە اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى. ەلباسىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن K-PhD وقىتۋدىڭ ءۇش ءتىلىنىڭ (ۇشتىلدىلىك) بىرىنە اينالدىرۋ تۋرالى شەشىمى – كورەگەندىك. ءبىز جىلىنا 1 ملن دوللاردان استام قاراجاتتى ءدال وسى قازاقستاننىڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە بولاشاق اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمدەرىن ەڭ زاماناۋي ادىستەمەلەرمەن وقىتۋعا كومەكتەسۋگە جانە جوعارى وقۋ ستاندارتتارىنا سايكەس ەتۋ جۇمىستارىنا بولەمىز. بۇل – ەكىجاقتى قاتىناستارىمىزدىڭ بولاشاعىنا جانە قازاقستاننىڭ وركەندەۋى مەن تاۋەلسىزدىگىنە باعىتتالعان ەكى جاققا دا پايدالى ينۆەستيتسيا.
– قازاقستان كوپجاقتى سىرتقى ساياسات ۇستاناتىنى بەلگىلى. گەوساياسي تۇرعىدا قازاقستان اقش ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىمىز مىقتى, تۇراقتى جانە بەرىك, كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە نەگىزدەلگەن. ءبىز وسى سەرىكتەستىك پەن تىعىز قارىم-قاتىناستى باعالايمىز. ساياساتىمىز – ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ءارتۇرلى سەرىكتەستەرىمەن وزدەرىنە ءتيىمدى شارتتارعا سايكەس وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەركىن جۇزەگە اسىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
امەريكا قۇراما شتاتتارى بارلىق ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن, كورشىلەرىمەن جانە بۇكىل الەم ەلدەرىمەن دۇرىس جانە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستا بولعانىن قالايدى.
اقش تاراپى قازاقستاننىڭ دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى رەفورمالارىن قولدايدى. اقش قازاقستاننىڭ وسى رەفورمالارى الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە ۇمتىلىسىن جۇزەگە اسىراتىنىنا ۇمىتتەنەدى.
– قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىقتى ساقتاپ قالۋ. بۇل تۇرعىدا اقش ەلىمىزدىڭ باستامالارىن قالاي قابىلدايدى؟
– قازاقستان – يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قاۋىپسىزدىك بويىنشا اقش-تىڭ ماڭىزدى سەرىكتەسى. اتوم بومباسىنان ازات الەم قۇرۋعا قاتىستى ءارتۇرلى كوزقاراستارعا قاراماستان, بارلىعىمىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – يادرولىق قارۋدىڭ قاۋپىن ازايتۋ. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز بولاشاققا دەگەن ادالدىعى ەلدىڭ وركەندەۋى مەن تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا ماڭىزدى بولدى. سونىمەن قاتار اقش الداعى تامىزدا سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋىنىڭ 30 جىلدىعىن قازاقستانمەن بىرگە اتاپ ءوتۋدى اسىعا كۇتەدى.
– دونالد ترامپتىڭ كەزىندە اقش اۋعانستاننان اسكەرىن شىعاراتىنىن مالىمدەدى. قازىرگى تاڭدا بۇل شەشىم وزگەرىسسىز قالدى ما, الدە امەريكالىق ساربازدار اۋعانستاندا قالا بەرە مە؟ دجو بايدەننىڭ بۇعان قاتىستى ۇستانىمى قانداي؟
– 14 ساۋىردە پرەزيدەنت بايدەن اقش-تىڭ اسكەرىن اۋعانستاننان شىعارۋعا شەشىم قابىلداعانىن مالىمدەدى. امەريكا قۇراما شتاتتارى اۋعانستان ۇكىمەتىمەن تىعىز بايلانىسىن جالعاستىرا بەرەدى. اۋعان حالقىنا كومەكتەسۋىن توقتاتپايدى. مەملەكەتتىك حاتشى بلينكەن ايتقانداي, اقش 2021 جىلى اۋعانستانعا 100 ملن دوللاردان استام ازاماتتىق كومەك كورسەتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل – اۋعانستان حالقىنا ينۆەستيتسيا سالۋ جانە قولداۋ تۋرالى مىندەتتەمەمىزدىڭ ءبىر بولىگى.
كەيىنگى 20 جىلداعى جەتىستىكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل قاراجات اۋعانستان ازاماتتارى ءۇشىن ماڭىزدى قىزمەتتەرگە قول جەتىمدىلىكتى جاقسارتۋ, ەكونوميكالىق وسۋگە, سىبايلاس جەمقورلىق پەن ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەسكە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن جاقسارتۋعا, ايەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە قولداۋ كورسەتۋگە, قاقتىعىستاردى شەشۋ مەحانيزمدەرىن نىعايتۋعا, اۋعانستاننىڭ ازاماتتىق قوعامى مەن تاۋەلسىز باق-تى قولداۋعا جۇمسالادى.
اقش اسكەرىن شىعارعاندا اۋعانستانعا ءادىل ءارى بەرىك بەيبىتشىلىك پەن اۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ازاماتتىق جانە ەكونوميكالىق كومەك كورسەتۋدى قولدانامىز.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ساياسي رەفورما جاساعانى بەلگىلى. اتالعان باستامالاردى امەريكالىق ساياساتكەرلەر قالاي قابىلدادى؟
– پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالار كۇن ءتارتىبىن قۇپتايمىز جانە قولدايمىز. ءبىز دەموكراتيالىق رەفورمالار جاسالماي ەگەمەن مەملەكەتتى نىعايتىپ, تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ەسەپتەيمىز. سول رەفورمالاردىڭ ساتتىلىگىنىڭ كەپىلى – ولاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋى. ازاماتتىق قوعامدى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋ جانە ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋعا كومەكتەسۋ پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ رەفورمالارىنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇر. ەندەشە, بۇلار قازاقستانداعى دەموكراتيانى دامىتۋعا قولداۋ كورسەتەدى.
قازاقستانمەن سەرىكتەستىگىمىز ادام قۇقىعى جانە ساياسي رەفورمالار سياقتى ماسەلەلەردە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءوزارا قاتىناس بارىسىندا قازاقستان ۇكىمەتىمەن كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ۇنەمى پىكىر الماسىپ وتىردىق. ويتكەنى بۇل – ستراتەگيالىق كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىگىمىز اياسىنداعى جۇمىسىمىزدىڭ ءبىر پاراسى.
مەن قازاقستانمەن ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەردى اشىق تۇردە تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اشىق ديالوگتىڭ بارىن ماقتان تۇتامىن. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ ارقاسىندا قيىن تاقىرىپتاردا ءبىر-بىرىمىزبەن اشىق پىكىرتالاس جۇرگىزە الامىز.
مىسال رەتىندە ادام ساۋداسى تاقىرىبىن اتاپ وتەيىن. مەملەكەتتىك دەپارتامەنت جىل سايىن ادام ساۋداسىنا قاتىستى ەسەپ شىعارادى. وندا ەلدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە اقش-تىڭ ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىلعا قانشالىقتى كۇش-جىگەر جۇمساعاندىعى باعالانادى. كەيىنگى ەكى جىلدا قازاقستان ەكىنشى دەڭگەيدەگى باقىلاۋ تىزىمىنە ەندى. قازىرگى زامانعى قۇلدىققا قارسى كۇرەستى جالعاستىرۋ, ساۋداگەرلەردى جاۋاپقا تارتۋ جانە حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىن قورعاۋ ءۇشىن نەگىزگى ۇسىنىستاردى ورىنداۋ جانە ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتىمەن جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتىمىز.
– اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ ورتالىق ازيا, ونىڭ ىشىندە قازاقستان تۋرالى ۇستانىمى قانداي؟
– ءاربىر جاڭا اكىمشىلىكتە ءاردايىم تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنى بەلگىلى. بىراق 30 جىل بويى قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىمىز بەرىك بولىپ كەلدى. بۇل جالعاسا بەرمەك. پرەزيدەنت بايدەن ايتقانداي, ء«بىز بولاشاققا بىرگە قارايمىز». بايدەن اكىمشىلىگى ورتالىق ازياداعى 2025 جىلعا دەيىنگى باعىتىمىزدى باياندايتىن اقش-تىڭ 2020 جىلى جاريالانعان ورتالىق ازيا ستراتەگياسىن ماقۇلدادى. ءبىز تاۋەلسىز ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدىك نارىققا كوبىرەك شىققانىن, حالىقارالىق ينۆەستيتسيالارعا اشىقتىق كورسەتكەنىن, مىقتى, دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن جانە ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەگەنىن قالايمىز.
– كەلەشەكتە اقش پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستانعا كەلۋى مۇمكىن بە؟
– مەن وسىندا تۇرعان جىلداردا, ەلشى رەتىندە دە, سوناۋ 1990 جىلدارى الماتىداعى ەلشىلىكتىڭ قىزمەتكەرى رەتىندەگى كەزدە دە قازاقستاندى كوبىرەك تانىپ-بىلگەندى ۇناتاتىنمىن. سوندىقتان ارقاشان ءبىزدىڭ باسشىلىقتىڭ ءوزى كەلىپ, ءسىزدىڭ ەلدىڭ اسەمدىگى مەن ەنەرگياسىن ءوز كوزىمەن كورسە ەكەن دەيمىن. جاقىندا اقش-تان كوپتەگەن جوعارى دەڭگەيلى قوناقتار كەلدى. ولاردىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك حاتشى دا, ساۋدا ءمينيسترى دە بار. بىراق ءدال قازىر اق ءۇيدىڭ ساپارلارى مەن جوسپارلارىنا قاتىستى اقپارات بەرە المايمىن.
– قازاقستاندىقتارعا ايتار قانداي تىلەگىڭىز بار؟
– وسى سۇحباتتى پايدالانىپ, بارشاڭىزدى مۇمكىندىگىنشە كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا جاساتۋعا شاقىرامىن. الەمدە ۆاكتسينالار شىعارىلىپ جاتىر, دەمەك ءبىز پاندەميانى جەڭۋگە جاقىن قالدىق.
بيىل قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ 30 جىلدىعىن بىرگە تويلاپ جاتىرمىز. بۇل باستاماسى عانا. مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن قازاقستان اراسىنداعى بەرىك بايلانىستاردىڭ ودان دا كوپ ۋاقىتقا جالعاسۋىن تىلەيمىن.
– «Egemen Qazaqstan» گازەتى وقىرماندارىنا لەبىزىڭىزدى بىلدىرە كەتسەڭىز؟
– ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز باس باسىلىمى «ەgemen Qazaqstan» حالىققا اقپارات تاراتىپ كەلەدى. الەم كوروناۆيرۋس داعدارىسىمەن كەزدەسكەن كەزەڭدە جۋرناليستەردىڭ كورگەن-بىلگەنىن ەركىن بايانداۋى جانە ادامداردىڭ ءوز پىكىرىن اشىق ايتۋى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان جۋرناليستەرگە ومىرلىك قىزمەتى, ازاماتتارعا انىق اقپارات بەرۋگە ۇمتىلىسى ءۇشىن العىس ايتامىز.
جارتى جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ تالداۋلارى, شولۋلارى مەن ماقالالارى «Egemen Qazaqstan» بەتتەرىندە قازاق تىلىندە جاريالانعانىنا ءبىز دە قۋانىشتىمىز.
اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى قازاقستاننىڭ جۋرناليستىك كاسىبيلىكتى ارتتىرۋعا, ەلدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋعا تالپىنىسىن قولدايدى. كەلەشەكتە دە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس باسىلىمى اقش پەن قازاقستان اراسىنداعى 30 جىلدىق بەرىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جەتىستىكتەرىن وقىرماندارعا جەتكىزە بەرەتىنىنە سەنىمىمىز مول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
