بۇرىنعى كەڭەستىك جانە قازىرگى رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر ناتسيستىك گەرمانيا كەڭەس وداعىنا شابۋىل جاساۋعا دايىندالىپ جاتقان كەزدە-اق بولاشاقتا كسرو جەرىندە گەرمانياعا باعىناتىن جەكە ايماقتار قۇرۋ جوسپارىندا تۇركىستان دا جەكە ايماق رەتىندە اتالعان دەگەن پىكىر ايتادى. كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى ساياساتىن جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن كورنەكتى عالىم م.ي.سەميرياگانىڭ پىكىرىنە جۇگىنەيىك: «1941 جىلدىڭ قىس جانە جاز ايلارىندا جالپى نۇسقاۋلار نەگىزىندە قارۋلى كۇشتەر جەكە توپتارىنىڭ سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسۋ جوسپارلارى جاسالدى, سونىمەن قاتار بولاشاقتا جاۋلاپ الىناتىن كەڭەس جەرلەرىن باسقارۋ شارالارى انىقتالدى. جاۋلاپ الىنعان جەرلەردى باسقارۋ ءۇشىن رەيحسكوميسسارياتتار قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. العاشىندا بەس كوميسساريات – وستلاند, ۋكراينا, كاۆكاز, رەسەي جانە تۇركىستان كوميسسارياتتارىن قۇرۋ جوسپارلاندى». الايدا گەرمانيا مۇراعاتتارىندا ساقتالعان دەرەكتەر سوعىس قارساڭىندا ناتسيستەردىڭ تۇركىستانعا قاتىستى ارناۋلى جوسپارى بولماعانىن كورسەتەدى. 1941 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا جازىلعان «تۇركىستانعا قاتىستى ساياسي نۇسقاۋلار» دەگەن قۇجاتتان مىناداي جولداردى وقيمىز: «كەڭەس وداعىن, ياعني, بۇرىنعى ورىس مەملەكەتىن ونىڭ ۇلتتىق بولىكتەرى نەگىزىندە قايتادان قۇرۋ بارىسىندا تۇركى حالىقتارى مەكەندەگەن ورتالىق ازيا ولكەلەرى دە ءبولىنىپ كەتۋگە ۇمتىلادى, بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرىنعى تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قازاقستان جانە قىرعىز كەڭەستىك رەسپۋبليكالارى. اتالعان ايماقتار وسى تۇرعىدان العاندا ايرىقشا جاعدايدا تۇر, ويتكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن ولاردى باسقارۋ ءۇشىن يمپەريالىق كوميسساريات قۇرۋ جوسپارلانباعان». دەمەك, سوعىستىڭ قارساڭى تۇگىلى سوعىس باستالعان سوڭ بەس ايدان كەيىن دە تۇركىستان رەيحسكوميسسارياتىن قۇرۋ تۋرالى ناقتى جوسپار بولماعان. ونىڭ سەبەبى – ورالدان شىعىسقا قاراي جاتقان جەرلەر گەرمانيادان الىستا بولعاندىقتان سوعىستىڭ قارساڭىندا ناتسيستەردىڭ نەگىزگى نازارى باتىس رەسپۋبليكالارعا, كاۆكاز بەن قىرىمعا اۋدى. سوندىقتان تىكەلەي باسىپ الىناتىن جەرلەردە ۋكراينا, وستلاند (پريبالتيكا جانە بەلورۋسسيا), كاۆكاز جانە رەسەي (موسكوۆيا) يمپەريالىق كوميسسارياتتارىن قۇرۋ جوسپارلاندى. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ميلليونداعان كەڭەس جاۋىنگەرى تۇتقىنعا الىنىپ, ولاردىڭ ىشىندە كەڭەستىك شىعىس حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى دە بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعان كەزدە كاۆكاز بەن تۇركىستانعا قاتىستى ساياساتتىڭ باعىتتارىن انىقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋدى.
فاشيستىك بيلىكتىڭ تۇركى حالىقتارىنا قاتىستى ساياساتى ناتسيستىك يدەولوگيا مەن تاجىريبەنىڭ قالىپتاسۋى بارىسىندا بىرقاتار وزگەرىسكە ۇشىرادى. العاشقى كەزەڭدە اريلىك ءناسىلدىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى داۋرىقپا ناسيحات اياسىندا ولاردان تومەن تۇرعان حالىقتاردىڭ وكىلدەرىن سيپاتتايتىن «Untermensch» («ادامنان تومەن تۇرعاندار» نەمەسە «ادام دارەجەسىنە جەتپەي قالعاندار») دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. ناتسيستىك يدەولوگتار ورىستاردىڭ «Untermensch» بولىپ كەتۋىنىڭ سەبەبى ولاردىڭ بويىندا موڭعول-تاتار قانىنىڭ بولۋى دەپ تاپتى. دەمەك, وسى تۇرعىدان العاندا ازيالىقتار مۇلدەم ادام قاتارىنا جاتقىزىلمايتىن بولدى. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ءباسپاسوز بەتىندە كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قيمىلدارىن «موڭعولدىق جابايى ارەكەت» رەتىندە سۋرەتتەدى. فاشيستەر نەمىس حالقىن ءۇشىنشى رەيح الەمدى «ازيالىق قاۋىپتەن قورعايدى» دەپ سەندىرۋگە تىرىستى. سوندىقتان سوعىس قارساڭىندا 1941 جىلدىڭ مامىر ايىندا گەرمانيا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ (ۆەرماحت) جوعارعى شتابى دايىنداعان «رەسەيدەگى اسكەرلەر توبىنىڭ تۇعىرناماسىن انىقتاۋعا باعىتتالعان نۇسقاۋلار» دەپ اتالعان قۇجاتتا: «قىزىل اسكەردىڭ قاتارىنداعى بارلىق اسكەرلەرگە جانە تۇتقىندارعا قاتىستى ايرىقشا كۇدىك پەن قاتاڭ ساقتىق قاجەت, ...قىزىل اسكەردىڭ اسىرەسە ازيالىق جاۋىنگەرلەرى وتە تۇسىنىكسىز جانە قاتال دا زىميان بولادى» – دەگەن ەسكەرتۋ جاسالدى. 1941 جىلدىڭ 24 شىلدەسىندەگى بۇيرىقتا كەڭەس وداعى اسكەرىنىڭ قاتارىنداعى ازيالىقتاردىڭ تۇتقىنعا تۇسكەن وكىلدەرىن گەرمانيانىڭ ءوز جەرىنە اكەلۋگە تىيىم سالىندى, ولار باسىپ الىنعان ەلدەردەگى لاگەرلەرگە قامالاتىن بولدى. شىعىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى ا.روزەنبەرگتىڭ كەڭەستىك شىعىس حالىقتارى تۋرالى وزىندىك پىكىرى بولدى: «نەمىس ۇلتشىلدارىنىڭ كوپشىلىگى «شىعىس رۋحى» يدەياسىن جوققا شىعارادى, ويتكەنى ولاردىڭ وسى شىعىس رۋحى تۋرالى تەرەڭ تۇسىنىگى جوق. شىعىس تۇتاستاي العاندا تىم كۇردەلى». ول «موسكوۆيا» (رەسەي) – ورىس-موڭعول جابايىلىعىنىڭ وشاعى, الايدا ورىستار مەن كەڭەس وداعىنىڭ باسقا حالىقتارىن قاتار قويۋدىڭ قاجەتى جوق, كەرىسىنشە, ورىستان باسقا حالىقتاردىڭ سەپاراتيستىك قوزعالىسىنا ايرىقشا ءمان بەرگەن دۇرىس دەيدى. گيتلەر بۇل يدەيالاردى: «روزەنبەرگتىڭ ورىستارعا تىم تاباندى تۇردە قارسى بولۋى جانە ولاردىڭ روزەنبەرگتى ورىس ساناماۋىنان», – دەپ سايقىمازاق كۇلكى قىلعان. ال شىندىعىندا ۇزاق ۋاقىت رەسەيدىڭ قۇرامىندا بولعان پريبالتيكادا تۋىپ-وسكەن نەمىس روزەنبەرگ رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۇلتتىق ماسەلەلەرىن ءۇشىنشى رەيحتىڭ باسقا باسشىلارىنا قاراعاندا جاقسىراق بىلەتىن ەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قارساڭىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جانىنان رەسەي ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن كوميتەت قۇرىلدى. كوميتەت باسشىلىعىنا كەزىندە گەرمانيانىڭ رەسەيدەگى كونسۋلدىقتارىندا قىزمەت ىستەگەن ديپلومات ۆيلگەلم گەورگ گروتسكوپف تاعايىندالدى. كوميتەت العاشىندا كەڭەس وداعىن مەكەندەگەن ءارتۇرلى حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەر جيناۋمەن عانا اينالىستى. كەڭەس وداعىنا قارسى سوعىس باستالعان سوڭ بۇل كوميتەتتىڭ ءىس-ارەكەت اياسى كەڭىتىلدى. 1941 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا كوميتەتكە كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ءتىلى مەن ءدىنىن, سالت-عۇرىپتارىن بىلەتىن ماماندار شاقىرىلا باستادى. كەزىندە تۇركيا, يران, اۋعانستان, بۇقارا, قوقان, حيۋا, تۇركىستانعا ساياحات جاساعان, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن ديپلومات ۆەرنەر وتتو فون حەنتيگ كەڭەستىك شىعىس حالىقتارى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن بولدى.
كوميتەت شىعىستانۋشى عالىمدار مەن بىلىكتى ديپلوماتتار ارقىلى كەڭەستىك شىعىستان ەۋروپاعا ەميگراتسياعا كەتكەن ساياسي قايراتكەرلەردى ىزدەستىرە باستادى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ يمپەريالىق ساياساتىنا سانالى تۇردە قارسى بولىپ, ونى قابىلداماعان تۇركى زيالىلارى تۇركياعا جانە باسقا ازيا ەلدەرىنە ەميگراتسياعا كەتكەنى بەلگىلى. تۇركياعا كەتكەن تۇركى ەميگرانتتارىنىڭ ءبىر بولىگى 1920-1924 جىلدار ارالىعىندا ەۋروپاعا ءوتتى. ولارعا كەيىننەن 20-جىلدارى گەرمانياعا وقۋعا بارعان ستۋدەنت جاستار جانە ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ەۋروپادا قالىپ قويعان تۇركىلەر قوسىلدى. 1922 جىلى ءالىمجان ىدىرىس بۇقار حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى رەتىندە 64 ستۋدەنت جانە وقۋشى جاستاردى گەرمانيادا وقىتۋ ماقساتىمەن الىپ كەلگەن. كەيىننەن بۇقار رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەستىگى جويىلىپ, ول كەڭەستىك وزبەكستانعا قوسىلعان سوڭ, بەرليندەگى بۇقار حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەني قاتىناستار جونىندەگى وكىلدىگى تاراتىلعان سوڭ ستۋدەنت جاستاردىڭ بىرقاتارى گەرمانيادا قالىپ قويعان ەدى. ەۋروپاداعى تۇركى ەميگرانتتارىنىڭ ساياسي قىزمەتىن يدەيالىق جانە ۇيىمدىق جاعىنان نەگىزدەگەن ءبىرىنشى توپتىڭ وكىلدەرى بولدى. ساياسي ەميگرانتتاردىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسى تۇرانشىلدىق جانە تۇركىشىلدىك يدەيالارىنا نەگىزدەلدى. تۇرانشىلدىق يدەياسى ءحىح عاسىردا ۆەنگەر عالىمى ا.ۆامبەريدىڭ ەڭبەكتەرىندە ورىن الدى. 1913 جىلدان باستاپ ۆەنگريادا «تۋران» دەگەن جۋرنال شىعىپ تۇردى. حح عاسىردا تۇرانيزم عىلىمي تەرمين شەگىنەن شىعىپ, ساياسي اعىمعا اينالدى.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءتۇرانيزمدى ءانۋار پاشا ناسيحاتتادى. ەۋروپالىق عىلىمي ادەبيەتتە بارلىق تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ جانە ۆەنگەر, فينن-ۋگور حالىقتارىنىڭ ساياسي, مادەني جانە ەتنيكالىق بىرلىگى يدەياسى جانە سول يدەياعا نەگىزدەلگەن ساياسي قوزعالىس تۇرانشىلدىق دەپ اتالدى. تۇرانشىلدىق جانە تۇركىشىلدىك تۇسىنىكتەرى كوبىنەسە سينونيم رەتىندە قولدانىلادى. ەسەس باس باسقارماسىنىڭ تاپسىرماسىمەن شىعىس حالىقتارىنىڭ تاريحىمەن اينالىساتىن ماماندار دايىنداعان «تۇرانشىلدىق يدەياسى» دەپ اتالعان قۇجاتتا: «تۇرانيزم يدەياسى... = پانتۇركيزم. بۇل نەگىزگى (انادولىلىق) تۇرىكتەردەن باسقا دا بۇكىل تۇركى تەكتەس حالىقتاردى, ياعني, تۇركىستاندىقتاردى, تاتارلاردى, قىرىم تۇركىلەرىن, ازەربايجانداردى ت.ب. بىرىكتىرۋگە ۇمتىلادى. بۇل ماسەلەگە رەسەي تۇركىلەرى ەرەكشە نازار اۋدارادى» دەپ كورسەتىلگەن. ارينە, گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن شىعىس مينيسترلىگىن تۇرانشىلدىق جانە تۇركىشىلدىك يدەيالارىنىڭ مازمۇنى جانە وسى يدەيانى نەگىزدەۋشى تۇركى زيالىلارىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرى قىزىقتىرعان جوق, ولار ءۇشىن ەڭ باستىسى – وسى يدەيالاردى كەڭەس وداعىنا قارسى سوعىستا پايدالانۋ مۇمكىندىگى ەدى. فرانتس فون پاپەن 1941 جىلى 25 شىلدەدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرگەن حاتىندا كەڭەس وداعىنا قارسى كۇرەستە ۇگىت-ناسيحات ماقساتىندا تۇرانشىلدىق يدەياسىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ەسكەرتىپ, وسى يدەيانى تۇركى تەكتەس سوعىس تۇتقىندارىنىڭ اراسىندا ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ولاردى ارناۋلى جەكە لاگەرلەرگە جيناقتاۋدى ۇسىندى.
الايدا كەڭەس وداعىنداعى ساياسي جاعدايدى جاقسى بىلەتىن تاجىريبەلى ديپلوماتتار مەن تۇركولوگ-عالىمدار تۇرانشىلدىق يدەياسىنىڭ كەڭەستىك تۇركى حالىقتارى اراسىندا كەڭ تارالماعانىن ايتىپ, تۇراندىق بىرلىكتى ناسيحاتتاۋدىڭ تابىستى بولاتىنىنا كۇدىك ءبىلدىردى. ديپلومات گ.حيلگەر 1941 جىلى 3 تامىزداعى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرگەن ەسەپتى بايانداماسىندا الەمدەگى بارلىق تۇركى حالىقتارىن بىرىكتىرۋ يدەياسى كاۆكازدىڭ ءىرى ءۇش حالقى – گرۋزيندەر, ازەربايجاندار جانە ارمياندار اراسىندا جىك تۋعىزادى, ويتكەنى ارمياندار مەن گرۋزيندەر تۇركيانى مۇلدە ۇناتپايدى, سونداي-اق تۇرانشىلدىق يدەيالار يرانعا دا جاقپاي قالۋى مۇمكىن, سوندىقتان تۇرانشىلدىق يدەيانى ەمەس, تۇركى حالىقتارىنىڭ ەڭ كوپ بولىگى ورنالاسقان تۇركىستاندى كوتەرە الاتىن يدەيانى قولداۋ قاجەت دەپ جازدى. بىراق تۇركيانىڭ تۇرانشىلدىق باعىتتاعى ساياسي قايراتكەرلەرى بۇل يدەيانى تۇركى سوعىس تۇتقىندارىنىڭ اراسىندا تاراتۋدان ۇمىتتەندى. گەرمانيانىڭ تۇركياداعى ەلشىسى فرانتس فون پاپەننىڭ 1941 جىلدىڭ 13 تامىزىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرگەن حاتىندا ءانۋار پاشانىڭ ءىنىسى نۋري كيلليگيلدىڭ (نۋري پاشا) گەرمانياعا كەلىپ, تۇركى تەكتەس سوعىس تۇتقىندارى ماسەلەسىمەن اينالىسۋعا دايىن ەكەندىگى ايتىلدى. 1941 جىلى قىركۇيەكتە نۋري پاشا گەرمانياعا كەلىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى ە.ۆëرمانمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, تۇركى تەكتەس جانە مۇسىلمان سوعىس تۇتقىندارىنان بولاشاقتا تۇرانشىلدىق يدەيا جولىندا كۇرەسەتىن توپتار قۇرۋ ءۇشىن ولاردى جەكە ارناۋلى لاگەرلەرگە ورنالاستىرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسادى. سونداي-اق جالپى كەڭەستىك سوعىس تۇتقىندارى قاتارىنان كاۆكاز جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ وكىلدەرىن ءبولىپ الۋ يدەياسى بۇدان بۇرىن ا.روزەنبەرگتىڭ باسقارۋىنداعى شىعىس مينيسترلىگىندە دە كوتەرىلگەن بولاتىن. كەيىننەن بۇل يدەيا كاۆكازدىق جانە تۇركىستاندىق تۇتقىنداردان شىعىس لەگيوندارىن قۇرۋعا اكەلدى.
كەڭەستىك شىعىستى جاقسى بىلەتىن نەمىس ديپلوماتتارى مەن عالىمدارىنىڭ تۇرانشىلدىق يدەياسىنىڭ گەرمانيانىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرەتىنى تۋرالى ەسكەرتۋلەرى جەردە قالعان جوق, ويتكەنى ناتسيستىك بيلەۋشىلەر ءۇشىن كەڭەس وداعى حالىقتارىن بىرىكتىرەتىن ەمەس, كەرىسىنشە جىكتەيتىن يدەيا ءتيىمدى ەدى. جوعارىدا اتالعان «تۇركىستانعا قاتىستى ساياسي نۇسقاۋلار» اتتى قۇجاتتا: «پانتۇرانشىلدىق يدەيانى بارلىق مۇمكىنشىلىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, مۇلدە ىعىستىرۋ قاجەت. بۇل يدەيانى قازىرگى تۇرىك ۇكىمەتى ەمەس, ءانۋار پاشانىڭ ءىنىسى نۋري پاشا توڭىرەگىنە توپتاسقان تۇرىك ۇلتشىل توپتارى ناسيحاتتاپ ءجۇر. پانتۇرانشىلدىق قوزعالىس بۇكىل تۇركى حالىقتارىن تۇركيانىڭ قولاستىنا بىرىكتىرۋدى كوزدەيدى, بۇل بىرلەستىككە تەك ورتا ازيا مەملەكەتتەرى عانا ەمەس, باتۋمي جانە باكۋمەن قوسا ازەربايجان دا قوسىلۋعا ءتيىستى. ولار ءباتۋميدى قوسىپ الۋ ءۇمىتىن نەگىزدەيتىن تاريحي سەبەپتى دە (1878 جىلعا دەيىن تۇرىكتەردىكى بولعان) تاۋىپ وتىر. باتۋمي مەن باكۋدى قوسىپ الۋ تۇرىكتەرگە ترانسكاۆكازدىق الىپ جول مەن مۇنايلى ايماقتى يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. وسىلايشا تۇركيا مەن ورتا ازيا اراسىندا كوپىر سالىنىپ, ءبىز ءۇشىن ەڭ باعالى گرۋزيندەر مەكەندەگەن كاۆكازدان گەرمانيا مۇلدە ايىرىلىپ قالار ەدى. دەمەك, ۋكراينا جانە كاۆكاز رەيحسكوميسسارياتتارىنىڭ شەكاراسىندا مۇنداي ۇلى دەرجاۆانىڭ قۇرىلۋىنا جول بەرۋ نەمىستەردىڭ مۇددەسىنە مۇلدە ساي كەلمەيدى» دەپ اتاپ كورسەتىلدى. سوعان وراي ء«تيىمسىز تۇرانشىلدىق يدەيانى» جانداندىرماۋ ءۇشىن ازەربايجانداردان, تاتارلاردان جانە باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ ساياسي ۇيىمدارى مەن لەگيوندارىن ءبىر-بىرىنەن الشاق ۇستاۋعا نۇسقاۋ بەرىلدى.
1924 جىلى كەڭەس وكىمەتى بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى قازاق, قىرعىز, وزبەك, تۇرىكمەن, تاجىك حالىقتارى مەكەندەگەن جەرلەردىڭ شەكاراسىن انىقتاپ, بەس رەسپۋبليكاعا ءبولدى. ءسويتىپ تۇركىستان ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بىرلەستىك بولۋدان قالدى. الايدا بۇل بولشەكتەۋدى ەۋروپاداعى تۇركى ەميگرانتتارى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ساناعان جوق. ولار تۇركىستاننىڭ ازاتتىعى مەن بىرلىگى جولىنداعى كۇرەسىن جالعاستىرا بەردى. تۇركىستاندىق ەميگرانتتاردىڭ وسى ارمان-تىلەگىن فاشيستىك گەرمانيانىڭ بيلەۋشىلەرى ءوز ماقساتىنا پايدالانىپ كەتتى. شىعىس مينيسترلىگى كەڭەس وداعى جەڭىلگەن سوڭ «موسكوۆيانىڭ» توڭىرەگىندە «سانيتارلىق كوردون» قۇرۋدى جوسپارلادى, بۇل كوردون گەرمان يمپەرياسىنا باعىنىشتى وزىندىك باسقارماسى بار ۋكراينانى, بەلورۋسسيانى, بالتىق مەملەكەتتەرىن, كاۆكاز بەن ورتا ازيانى قامتۋعا ءتيىستى ەدى. ورتا ازيا قالاي اتالادى, «تۇركىستان» بولا ما, الدە «ۇلكەن تۇركىستان» بولا ما, ءبارىبىر, فاشيستەرگە بۇل اتاۋلاردىڭ ءمان-ماعىناسى كەرەك ەمەس بولاتىن. سوندىقتان تۇركىستان لەگيونىمەن جانە ۇلتتىق كوميتەتپەن ۇقساستىرىپ «تۇركىستان» اتاۋىن قولدانعان. شىعىس تاريحىن جاقسى بىلەتىن ۆ.حەنتيگ ەدىل بويىنداعى تۇركى حالىقتارىن نازاردان تىس قالدىرماۋ ءۇشىن بۇل كوردوندى «شاعاتاي ۇلىسى» دەپ اتاۋدى ۇسىندى. ناتسيستەر بۇل يدەيالاردى جاقتىرمادى, ويتكەنى تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى تۋرالى ويلار ناسىلشىلدىك يدەولوگياسىنا كەرەعار ەدى. الايدا فاشيستەردىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ اراسىنداعى پىكىر ايىرماشىلىعى داۋ-تالاس تۋدىرعان جوق, ويتكەنى شالعايدا جاتقان تۇركىستاندى قارۋدىڭ كۇشىمەن باسىپ الۋعا باعىتتالعان ارناۋلى جوسپار جاسالماعان بولاتىن. فاشيستىك بيلەۋشىلەردىڭ نەگىزگى نازارى مايدان شەبىنە جاقىن جاتقان كاۆكاز بەن قىرىمعا اۋدى, ال تۇركىستاننىڭ بولاشاعى تۋرالى شۇعىل شەشىم قابىلداۋ قاجەت بولماي قالدى. سوندىقتان فاشيستىك بيلىك «ۇلكەن تۇركىستان» كوميسسارياتىن قۇرۋ يدەياسىن ناقتى ماقسات رەتىندە ەمەس, ۇگىت-ناسيحات قۇرالى رەتىندە پايدالاندى.
گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, شىعىس مينيسترلىگى, قارۋلى كۇشتەردىڭ باس شتابى, تاعى باسقا مەكەمەلەر قۇجاتتارىنىڭ بارلىعىندا نەگىزىنەن «تۇركىستان» اتاۋى قولدانىلادى. «ۇلكەن تۇركىستان» (Grossturkestan) اتاۋىن ءبىز ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان «باسىپ الىنعان شىعىس ايماقتارداعى اگرارلىق, ءدىني جانە ۇلتتىق ماسەلەلەر» دەپ اتالعان قۇجاتتان عانا كەزدەستىردىك. وسى قۇجاتتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندە گەرمانيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن ناسيحاتتاۋعا قاتىستى مىناداي نۇسقاۋلار بەرىلگەن: «رەسەيگە, سوعان سايكەس كەڭەس وداعىنا باعىندىرىلعان ورىس ەمەس حالىقتارعا قاتىستى العاندا يمپەريالىق ءمينيستردىڭ 1941 جىلى 18 قاراشادا ءباسپاسوز وكىلدەرىن قابىلداۋدا سويلەگەن سوزىندە باياندالعان «جەكە-جەكە دامۋ پرينتسيپتەرى» قولدانىلادى. حالىقتاردىڭ ءارتۇرلى توپتارىنا قاتىستى بۇل پرينتسيپتەردىڭ ورىندالۋ ادىستەرى ءارتۇرلى بولۋعا ءتيىستى, ول ادىستەر وسى حالىقتاردىڭ ورىستار ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە, ولاردىڭ گەرمانياعا جانە ونىڭ شىعىستاعى جاڭا تارتىبىنە قالاي قارايتىندىعىنا وراي انىقتالادى. ... بولشەۆيكتىك بيلىك اياسىندا ءالى دە قالىپ وتىرعان ەڭ ماڭىزدى ەتنيكالىق توپتارعا نەمىستىك ۇگىت-ناسيحات ىقپالىن كۇشەيتۋ قاجەت. سوندىقتان بۇل حالىقتار ءۇشىن مىناداي ارەكەتتى ىسكە اسىرعان ءتيىمدى. ...مايدانعا جاقىن جەردەگى حالىقتارعا (كاۆكاز جانە تۇركى حالىقتارى) تاۋەلسىزدىك تۋرالى ۋادە بەرەمىز. قازىرگى ساتتە پانتۇرانشىلدىقتى قولداۋ ءتيىمدى بولمايدى. ەڭ دۇرىسى – ءبىر جاعىنان, ۇلتتىق جانە ءدىني ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان بۇكىل كاۆكاز حالىقتارىن بىرىكتىرۋ; ەكىنشى جاعىنان, ۇلكەن تۇركىستاننىڭ حالىقتارىن, اتاپ ايتقاندا, وزبەكتەردى, تاجىكتەردى, تۇرىكمەندەردى, قازاقتاردى جانە تاۋ قىرعىزدارىن شىعىستاعى ەكىنشى بىرلەستىك رەتىندە قاراۋ. ولارعا باشقۇرتتار مەن ەدىل تاتارلارىن قوسپاۋ كەرەك, ولارعا ايرىقشا قورعالاتىن حالىقتار رەتىندە ورىستار مەكەندەگەن جەرلەر شەگىندە وبلىستىق اۆتونوميا بەرىلەدى». دەمەك, ەميگرانتتار, لەگيونەرلەر جانە ولاردىڭ تۇركىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ارمان-تىلەكتەرى ناتسيستىك گەرمانيانىڭ بيلەۋشىلەرى ءۇشىن ەڭ باستى جاۋ – كەڭەس وداعىن السىرەتۋدىڭ قۇرالى عانا بولدى. الايدا ناتسيستەردىڭ ۇگىت-ناسيحاتتىق ايلا-تاسىلدەرى كەڭەس وكىمەتىنە تۇركىستاندىق ەميگرانتتاردى وتانىن ساتتى دەپ ايىپتاۋعا مۇمكىندىك بەردى, مۇنىڭ ءوزى جات جەردە حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسىپ, قازا تاپقان نەمەسە وتانىنان مۇلدە الاستاتىلىپ پۇشايمان بولعان تۇركىستاندىق ەميگرانتتاردىڭ تاعدىرىن اۋىرلاتا ءتۇستى.
گۇلجاۋحار كوكەباەۆا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى
