قاسىم امانجولوۆتىڭ تۋعانىنا عاسىر تولعان سالتاناتىنا وراي 2011 جىلى وتكەن ءدۇبىرلى مەرەكەدە پىكىر بىلدىرگەن جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ: «قاسىم – ۇلى اقىن... قازاقتا كورنەكتى اقىندار كوپ, ال ۇلىلار – ساناۋلى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلار كوشىن اباي باستايدى. ودان كەيىن ماعجان, سۇلتانماحمۇت, قاسىم... ساناساڭ, ءبىر قولدىڭ ساۋساعى جەتەتىن عانا ۇلىلار بار. سوندىقتان قاسىمدى «كورنەكتى» دەپ تومەندەتۋگە, ونىڭ تۇعىرىن الاسارتۋعا بولمايدى. قاسىم – ونسىز دا قوعامنان قاعاجۋ كورىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن شىن مانىندە دارىپتەلمەي كەلگەن اقىن... تۇسىنگەن جانعا قاسىم – ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ بايراعى. قاسىمدى دارىپتەۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتىق رۋحىمىزدى جاڭعىرتتىق», دەگەن ەدى. شىن مانىندە, ۇلتتىق بىرەگەيلىك, سالت-ءداستۇر مانسۇق ەتىلىپ, كەڭەستىك-كوممۋنيستىك يدەولوگيا توبىرلىق مادەنيەتتىڭ تۋىن كوتەرگەن قوعامدا: «...كەڭ پەيىلدى, كەڭ دالالى قازاقپىز. قۇل ەمەسپىز, ەركىن جانبىز, ازاتپىز. قاس تاعدىردىڭ قيقاڭىنا كونبەيمىز, ەل نامىسىن كەسكىلەسپەي بەرمەيمىز, سەرتىڭ وسى – ازات جىگىت, ازات قىز!» دەپ جىرلاۋ ءۇشىن اقكوز ەرلىك قانا ەمەس, سالقىن سانا مەن زەرەك اقىل دا كەرەك. زەر سالعان وقىرمان وسى ولەڭىنىڭ وزىنەن قاسىمنىڭ الاش ارىستارىمەن ۇندەستىگىن, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «الاش مارشى» سارىنىن اڭعارادى. پوەزيا ەسىگىن 1940 جىلى: «ەي, تاكاپپار دۇنيە! ماعان دا ءبىر قاراشى. تانيسىڭ با سەن مەنى؟ مەن – قازاقتىڭ بالاسى!» دەپ, سەرپە اشىپ كەلگەن قاسىم امانجولوۆ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە سول كەزدەگى قازاق ادەبيەتىنەن وزىنە لايىقتى ورىن الدى. پەرزەنتى داريعاعا ارناعان كۇندەلىگىندە: «1945-1946-جىلدارى مەن قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندەگى ناعىز اقىنى بولىپ شىقتىم. وسىلاي دەپ جۇرت تا ءتۇسىندى. وسىلاي دەپ اقىندار دا مويىندادى, ءوزىم دە سولاي دەپ ويلادىم. بۇل كەز مەنىڭ اقىندىق قۋاتىمنىڭ ناعىز قايناپ جەتكەن كەزى ەدى. كوپ ىستەر ىستەگىم كەلدى. اقىن ادامنىڭ بورىشىن تۇسىنە دە ءبىلدىم. قارا باس قامى ەمەس, حالىقتىڭ حامى, ادەبيەتتىڭ داعدىرى مەنىڭ ءوز ىسىمە اينالدى» دەپ جازعان ەكەن (اقىننىڭ جازۋ ءستيلى ساقتالدى). بىراق تالانتى قانشا مويىندالعانىنا قاراماستان, تۇرمىستىڭ, اسىرەسە باسپاناسىزدىقتىڭ اۋىرتپالىعىن قاتتى تارتادى. سول تۇستا الماتى قالاسىنىڭ باسشىلىعى دا, جازۋشىلار وداعىنىڭ جەتەكشىلەرى س.مۇقانوۆ مەن د.سنەگين دە اقىنعا جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن تۇياعىنىڭ ۇشىن قيمىلداتپاعان ەكەن. تەك, كەيىنىرەك, ناۋقاسى دەندەگەن شاعىندا عانا قازاقستان كومپارتياسى وك-ءنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ءىلياس وماروۆتىڭ كومەگىمەن پاتەرگە يە بولادى.
قاسىم تۇرمىس تارشىلىعىن كەشىپ جۇرسە دە ءتۇرلى جانردا وندىرتە جازادى. ونىڭ «تۋعان جەر», «كوكتەم», «التىن اينا الدىندا», «دومبىرا», «اي استىندا التىن تاۋ», ت.ب.ليريكالىق, «قۇپيا قىز», «بوران» (اياقتالماعان), «سىرتتان» سىندى ەپيكالىق, «قورلىعايىن», «اڭقاۋ ءجۇسىپ», «دوسىمنىڭ ۇيلەنۋى» ءتارىزدى درامالىق شىعارمالارى وسى 8-9 جىلدىڭ جەمىسى.
قاسىم – سان قىرلى تالانت. ول مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ الۋان تۇرىندە ويناعانى, تاپ-تاماشا ءان شىرقاپ, ءوز ولەڭدەرىنە مۋزىكا شىعارعانى بەلگىلى. ونىڭ «داريعا, سول قىز!», ء«وزىم تۋرالى», ت.ب. ەڭبەكتەرى حالىق اراسىنا ءتول اۋەنىمەن تارالعان. سونىمەن بىرگە قاسىم ولەڭدەرىنە ءتان تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ولاردىڭ ىشكى ىرعاعىنىڭ, اۋەزدىلىگىنىڭ مۋزىكاعا بەيىمدىلىگى, انگە سۇرانىپ تۇراتىندىعى. قازاق مۋزىكا ونەرىندە ايشىقتى ورنى بار كومپوزيتور عازيزا جۇبانوۆا مىنانداي جازبا قالدىرىپتى: «...جانىم سۇلۋ بولسىن دەسە, ادەمى بولسىن دەسە, وتاندى سۇيەم دەسە, جارىن سۇيەم دەسە, ءار ادامنىڭ الدىندا قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرى تۇرۋى كەرەك... مەن ۇيدە بالالارىما: «قاسىم امانجولوۆتىڭ ولەڭدەرىن بىلمەسەڭدەر, وقىماساڭدار, سەندەر تەك پوەزيا عانا ەمەس, مۋزىكانى دا بىلمەيسىڭدەر, مۋزىكانى دا ەستىمەيسىڭدەر» دەپ ايتام».
مىنە, وسىنداي ۇلى اقىن, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندە ەرەكشە سونار جول قالدىرعان قاسىم امانجولوۆتىڭ جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقانىنا بيىل 110 جىل تولادى. ونىڭ ەسىمى قاراعاندى جۇرتىنا ايرىقشا قىمبات بولۋىنىڭ ۇلكەن سەبەبى – كىندىك قانى وسى وبلىس اۋماعىندا, قارقارالىداعى كەنت تاۋىنىڭ بوكتەرىندە تامۋى. وسىعان وراي, اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنا تۇسكەن «قاسىمتانۋ ماسەلەلەرى» اتتى جوباعا قولداۋ ءبىلدىردى. جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا شاقتالعان جوبانى جۇزەگە اسىراتىن توپ وسى ۋاقىتتا قاسىم امانجولوۆ شىعارماشىلىعىن زاماناۋي كوزقاراس, وقىرمانداردىڭ بۇگىنگى سۇرانىسى تۇرعىسىنان قايتا زەردەلەپ, كەزىندە قاساڭ قاعيدالار تۇرعىسىنان ءۇستىرت قارالعان مۇرالارىنا وبەكتيۆتى باعا بەرۋگە تىرىسادى. سونىڭ ىشىندە, كەڭەستىك يدەولوگيا قىسپاعىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ, اسىرەسە, پوەزيا جانرلارىنىڭ الەمدىك كلاسسيكالىق ستيلدە جاڭارىپ, جاڭعىرۋىنا تەڭدەسسىز ۇلەس قوسقان قاسىم تۋىندىلارىن 1930-1960 جىلدارداعى ادەبي دامۋ ۇردىسىمەن ساباقتاستىقتا تالداۋعا, ونىڭ پوەزياسىنداعى تۋعان جەر, اتامەكەن ارحەتيپى جىرلانۋىنىڭ گەنەزيسى مەن تيپولوگياسىن سارالاۋعا, رومانتيزم ادىسىندەگى پوەمالارىنىڭ پوەتيكاسىن بايىپتاۋعا, اۋدارما سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىن جانە ەپيستوليارلىق مۇراسىن قاراستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قاسىم پوەزياسىنىڭ فورمالىق, جانرلىق ارالۋاندىعىنا قازىرگى زامان تۇرعىسىنان ادەبي-تەوريالىق تالداۋلار جاساۋ دا نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس. ونىڭ الەم پوەزياسىنداعى سونەت, رومانس, باللادا جانرلارىن قازاق ادەبيەتىنە تىڭنان ورنىقتىرۋداعى جاڭاشىل ىزدەنىستەرىن ايقىنداۋ كەرەك. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ, وكتەم جۇيەنىڭ قىسىمىنا ۇشىراعان تۇستا شىعارماشىلىق ەڭبەگىندە ورىن العان ىركىلىستەردىڭ سەبەپ-سالدارىن, كوڭىل كۇيىندەگى جۇدەۋشىلىكتى بايىپتاۋ – دەربەس ماسەلە. قىسقا قايىرىپ ايتقاندا, كۇن تارتىبىندە – قاسىمتانۋدىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى ماسەلەلەرىن جاڭاشا ادىسنامالىق تانىمدا سارالاۋ تۇر.
جوسپارلانعان جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن جوباعا قاتىسۋشىلار بيىل قاسىمنىڭ «جۇرگەن جولدارمەن» ءجۇرىپ, سەمەي, ورال, الماتى قالالارىنداعى مۇراعاتتار ماتەريالدارىن جيناستىرۋدى, «قاسىمتانۋدىڭ قازىرگى ماسەلەلەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرۋدى, جىل ىشىندە قاسىم امانجولوۆ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ بيبليوگرافياسىن ازىرلەۋدى, «قاسىم امانجولوۆ تاعىلىمى» ادەبي-سىن ماقالالار مەن زەرتتەۋلەر جيناعىن شىعارۋدى, جىل سوڭىنا قاراي «ەي, تاكاپپار دۇنيە, ماعان دا ءبىر قاراشى!..» دەگەن تاقىرىپتا ستۋدەنتتەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءمۇشايراسىن وتكىزۋدى بەلگىلەپ وتىر.
ادام بولمىسىنىڭ اجالسىزدىعىن اسقاق شابىتپەن تەبىرەنە تولعاعان قاسىمنىڭ قاسقا جولى جەر بەتىندە قازاق دەگەن حالىق باردا, ونىڭ تەلەگەي-تەڭىز ادەبيەتى باردا جاساي بەرەتىنى, جالعاسا بەرەتىنى كۇمانسىز.
ەرمەك بالتاش ۇلى,
مادەنيەت قايراتكەرى
