سۇحبات • 18 مامىر، 2021

قازاق راديوسى قالاي اشىلدى؟

426 رەت كورسەتىلدى

قازاق راديوجۋرناليستيكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان، جۋرناليستيكا عىلىمىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان عالىم، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نامازالى وماش ۇلى قازاق راديوسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە سۇحبات بەردى.

– نامازالى اعا، الدىمەن ءوزىڭىزدى قازاق راديوسىنىڭ 100 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاعىمىز كەلەدى...

 – ءيا، بۇل راديوجۋرناليستەردىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاق ەلىنىڭ مەرەكەسى دەسە دە بولادى. ويتكەنى قازاق راديوسى – بۇكىلحالىقتىق ارنا. حالىقپەن بىرگە عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان، ءبىر عاسىر تولعان، تىندىرعان ءىسى كوپ، تاجىريبەسى مول، ەل ءسۇيسىنىپ تىڭدايتىن ارنا بولدى.

– ءسىز قازاق راديوسىنىڭ تاريحىن 1931 جىلدان ەمەس، 1921 جىلى حابار تاراتا باستاعان ورىنبورداعى ولكەلىك را­ديوستانتسيادان باستاۋ الادى دەپ مۇ­را­عاتتىق جاڭا دەرەكتەر نەگىزىندە ون جىل­عا ۇزار­تىپ بەردىڭىز. وسىنىڭ سىرىن اشىپ، وقىر­مانداردىڭ كوزىن جەتكىزسەڭىز؟

– 2001 جىلى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قازاق راديوسىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتىلەتىنى تۋرالى حابار تاراپ جاتتى. ول جايلى ءارتۇرلى باسىلىمدار مەن راديو جانە تەلەارنالاردا رەسمي اقپاراتتار بەرىلە باستادى. ياعني وسىعان دەيىن قازاق راديوسىنىڭ تاريحى 1931 جىلعى 4 مامىردا الماتىدان بەرىلگەن «ەڭبەكشى قازاق» جانە «سوۆەتسكايا ستەپ» راديوگازەتىنەن باستالادى دەپ ايتىلاتىن. ونى ۇيىمداستىرعان بەلگىلى عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ. ال شىن مانىندە حابار تاراتۋدىڭ تاريحىنا تەرەڭىرەك بويلاساق، رەسپۋبليكالىق راديونىڭ العاشقى حابارلارىنىڭ بەرىلە باستاۋى شامامەن جيىرماسىنشى جىلداردىڭ باسىنا باراتىنى تۋرالى بەلگىلى باق زەرتتەۋشىلەرى: مارات بارمانقۇلوۆ، رامازان ساعىمبەكوۆ، ساعىمباي قوزىباەۆ جانە تاعى باسقا زەرتتەۋشىلەردىڭ قايسىبىر ماقالالارىندا ءىشىنارا ايتىلىپ جۇرە­تىن. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ دە زەرتتەگەن تاقى­رىبىم مەن شىعارعان مونوگرافيا­م سول كەزەڭدى قامتيتىن ەدى. سوندىقتان سول جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ بەتىندە «قازاق راديوسىنا قانشا جىل؟» دەگەن كولەمدى زەرتتەۋ ماقالا جاريالاپ، رەسپۋبليكالىق راديوحابارىنىڭ بەرىلە باستاعانىنا 70 جىل ەمەس، 80 جىل تولعانىن دالەلدەگەن عىلىمي ماقالا جاريالادىم.

وندا الدىمەن قازاقستاندا جاپپاي حابار تاراتا باستاۋدى زەرتتەگەندە جىبەرىلگەن كەمشىلىكتى اشىپ قازاق راديوسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى بۇرىن-سوڭدى جازىلعان ەڭبەكتەرگە، مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى قاي­تا زەردەلەۋگە تۋرا كەلدى. ول ءۇشىن ەلىمىزدەگى ەكى-ءۇش مۇراعاتتان وزگە، ماس­كەۋدەگى ءتورت-بەس مۇراعاتتىڭ وسىعان قاتىستى قۇجاتتارىن تۇگەل اقتارىپ شىقتىق. سول ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە عانا قازاق راديوسىنىڭ، ياعني رەسپۋبليكالىق راديونىڭ العاشقى حابارى قاشان جانە قالاي ۇيىمداستىرىلعانىن تاپ باسىپ تانىتاتىن جانە كۇمان كەلتىرمەيتىن دەرەكتەرگە قول جەتكىزدىك. سونىمەن، قازاق جەرىندە قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن فورت-الەكساندروۆسك پەن تۇركىستاندا راديوستانسالار بولىپتى. ولاردىڭ جۇمىسى مىناعان سايادى ەكەن:

بىرىنشىدەن، ول ستانسالاردىڭ جالپى حالىققا ارنالعان كەڭ اۋديتورياسى بولعان جوق. ۇيىمداستىرۋشىلار دا الدارىنا ونداي ماقساتتى قويمادى. تەك، بايلانىس قۇرالى ءۇشىن قولدانىلىپ، جەلىلى تەلەگرافتى قايتالادى;

ەكىنشىدەن، راديوستانسالار مەملەكەتكە قاراعانىمەن، شىن مانىندە، ءتۇرلى ۆەدوموستۆولارعا قىزمەت ەتتى. ولار: اسكە­ري جانە اسكەري-تەڭىز، سول سياقتى پوشتا-تەلەگراف ۆەدوموستۆولارى ەدى. ەلىمىزدەگى بۇكىل راديوستانسالاردىڭ باسىن قوسىپ، ءبىر ماقساتقا باعىندىراتىن، ونىڭ دامۋىن قاداعالاپ وتىراتىن جەكە ۇيىم بولعان جوق.

ۇشىنشىدەن، قازاقستان جەرىندەگى راديو­ستانسالار نەگىزىنەن اسكەري بولىم­شەلەر اراسىن بايلانىستىراتىن جەلى قىزمەتىن اتقاردى. ولاردىڭ اسكەري بايلانىستاعى رولىمەن سالىستىرعاندا شارۋاشىلىق، اكىمشىلىك جانە ساياسي ومىرگە ارالاسۋى جوقتىڭ قاسى ەدى.

قازاق راديوسىنىڭ تۋعان جىلىن ناق­تىلاۋدا تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق بولۋى كەرەك. ەگەر راديو مەكەمەسىنىڭ تولىق اتاۋى «راديوحابارى» دەپ اتالىپ، نەگىزگى جۇمىسى – راديوحابارىن وزدەرى دايىنداپ، ءارى تاراتاتىن بولسا عانا، رەسپۋبليكالىق راديونىڭ قىزمەتىن اتقارا الادى. وسى تۇرعىدا، ورىنبوردا جۇمىس ىستەگەن: ياعني حاباردى قابىلداپ قانا قويماي، ءارى تاراتقان راديوستانسانى قاراستىرۋعا بولادى. ويتكەنى ورىنبوردا ورنالاسقان ورتالىق ستانسا ماسكەۋدەن بەرىلەتىن حابارلاردى قابىلدادى. سونىمەن بىرگە جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇمىس ىستەيتىن راديوقوندىرعىلارعا، سول سياقتى ءتۇرلى جەرگىلىكتى گازەتتەرگە اقپارات تاراتتى. ول قازاق اكسر حالىق كوميسسارلار كەڭە­سىنىڭ 1921 جىلى 29 قىركۇيەكتەگى شەشىمىمەن جۇزەگە استى. وندا قازان ايىنىڭ باسىنان باستاپ ورىنبورداعى ورتالىق راديوستانسا ارقىلى كۇن سايىن 1600 سوزدەن تۇراتىن وزدەرى دايىنداعان راديوبيۋللەتەندى رەسپۋبليكاعا تارا­تۋعا قۇقىق بەرىلدى. ەندەشە، 1921 جىل­دىڭ 1 قازانىن رەسپۋبليكالىق قازاق راديوسىنىڭ تۋعان كۇنى دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى بۇعان دەيىن رەسمي تۇردە وسىنداي قۇقىق بەرىلىپ، رەسپۋبليكانىڭ اۋە تولقىنىنا تاراعان راديوحابارى بولعان جوق. ونىڭ رەسپۋبليكالىق راديو قىزمەتىن اتقارعاندىعىن دالەلدەيتىن تاعى ءبىر بەلگى – جەرگىلىكتى جەردەگى قابىلداۋشى ستانسالار بۇعان باعىنىپ، ەسەپ بەرىپ وتىراتىن بولدى.

– قازاق راديوسىنىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن انىقتاپ بەردىڭىز. ونى بۇرىنعى ەڭبەكتەرىڭىزدەن بىلەمىز، ال دامۋ پروبلەمالارى دەگەندە ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلە جاتقان قانداي ماسەلەنى ايتار ەدىڭىز؟

– قازاق راديوسىنىڭ قالىپتاسۋ ماسە­لەلەرى دە تولىق زەرتتەلدى دەپ ايتا المايمىن. ونىڭ ءار كەزەڭدەگى جۇمىس ەرەكشەلىكتەرى تۇگەل حاتقا ءتۇسىپ، مونوگرافيالار جازىلىپ، كىتاپ بولىپ تاراتىلدى دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى ءبىر عاسىرلىق قازاق راديوسىنىڭ جۇمىسىن، ءىس-تاجىريبەسىن ءالى دە بولسا زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك. ولاي دەيتىنىم، وتكەندى بىلمەي، راديونىڭ كەلەشەكتەگى دامۋ پروبلەمالارىن تاپ باسىپ انىق ايتۋ قيىن بولادى. عىلىمنىڭ وسىنداي ازاپتى جولى بار. ماسەلەن، ءوزىمىزدىڭ جانە شەتەلدىك عالىمدار وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىن راديونىڭ «التىن عاسىرى» دەپ اتايدى. ونى ءبارى بىردەي مويىندايدى. مۇنىڭ سەبەبى، 1930-1940 جىلدار ارالىعىندا امەريكا قۇرلىعىندا، قارت ەۋروپادا، كەڭەستەر وداعىندا دا راديونىڭ شارىقتاعان كەزەڭى ءوتتى. بۇل – ەل ومىرىندە، حالىق تۇرمىسىندا، شارۋاشىلىقتا، سول سياقتى ساياسات پەن ەكونوميكادا، مادەنيەت سالاسىندا كەڭ قولدانىلدى. ءتىپتى ايگىلى ساياساتكەر، اقش-تىڭ 32-پرەزيدەنتى فرانكلين رۋزۆەلتتى «راديو-پرەزيدەنت» دەپ اتاعان. ياعني ول ءوزىنىڭ ەل باسقارۋ ىسىندە راديونىڭ زور مۇمكىندىگىن كەڭىنەن قولداندى. سول ارقىلى الىپ مەملەكەتتى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ، شارۋاسىن شالقىتىپ، ەلىن بايىتىپ، مۇراتىنا جەتكىزگەن پرەزيدەنت رەتىندە باعالاندى. سوندىقتان دا راديوحاباردى زەرتتەۋشىلەر 1930 جىلداردان بەرگى ءۇش ونجىلدىقتى «راديونىڭ التىن عاسىرى» دەپ اتاۋى زاڭدى. ال ەندى وسى تاريحي قۇبىلىستى زەردەلەسەك، سول كەزدەگى تاجىريبەلەر بۇگىنگى قوعامعا دا قاجەت ەكەنى ەشقانداي كۇمان تۋعىزبايدى. سول سەبەپتى، راديونىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى تۇگەل زەرتتەلىپ ءبىتتى دەپ ويلامايمىن.

وسى سالانىڭ زەرتتەۋشىسى رەتىندە، 70-80 جىلدارداعى قازاق راديوسىنىڭ جۇمىسىن بۇگىنگى راديوجۋرناليستەرگە ۇلگى ەتىپ ۇسىنار ەدىم. ويتكەنى ول كەزدە قازاق راديوسى تاۋلىگىنە «پراۆدا» گازەتىنىڭ قىرىق سانىنا تاتيتىن ماتەريالداردى ەفيرگە شىعاراتىن. رەداكتسيالاردىڭ سانى بىرنەشە ەسە كوپ بولاتىن. وندا جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليستەردىڭ سانى دا سونداي ەدى. ءتىپتى ەلىمىزدىڭ قوعام جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى، شارۋاشىلىق باسشىلارى، جالپى كوپشىلىك ءۇنى قازاق راديوسىنان ءجيى ەستىلەتىن. ولارعا ءتاۋىر قالاماقى تولەنەتىن. راديوجۋرناليستەر دە سونداي كەرەمەت كوڭىل كۇيمەن، شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرمەن ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ جۇمىس ىستەيتىن. ونداي كۇيدى وكىنىشكە قاراي، قازىر كورە الماي وتىرمىز. ەندى سول كەزدى تۇگەل كوشىرۋ مۇمكىن ەمەس شىعار، بىراق شىعارماشىلىق ىزدەنىس پەن قۇلشىنىس بۇگىنگى راديوجۋرناليستەرگە جەتىڭكىرەمەي تۇر ما دەپ ويلايمىن. ول ۋاقىتتا پۋبليتسيستىك ستيلگە، حاباردىڭ اۋەزدىلىگىنە، ءجۋرناليستىڭ شەبەرلىگىنە كوپ ءمان بەرەتىن. ال قازىرگى تىكەلەي ەفيرلىك حابارلاردا سويلەمدەردىڭ دۇرىس قۇرىلۋىنا، ويدىڭ انىق جەتۋىنە، باسى ارتىق سوزدەردىڭ كەتىپ قالماۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ارينە، جەدەلدىلىك دەگەن كەرەك-اق. وقيعانى، قۇبىلىستى ۋاقىتىندا جەتكىزە ءبىلۋ قاجەت شىعار. بىراق راديو سالاسىن زەرتتەگەن عالىمدار «وپەراتيۆتىلىككە كوپ ءمان بەرىپ، شيكى دۇنيەنى ەفيرگە بەرۋ – جەتىستىك ەمەس» دەپ سانايدى. سوندىقتان وسى جاعىنا كوپ ءمان بەرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق بۇل سالانى زەرتتەۋشىلەر كەلەشەكتە تەك قانا جەتىستىكتەردى ايتىپ قويماي، كەمشىلىكتەرىن دە ورىندى جەرىندە كورسەتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ودان ەشتەڭە كەمىپ قالمايدى.

– بۇكىل الەمدە ءارتۇرلى ستاندارت­تارداعى تسيفرلى حابار تاراتۋ دامىپ كەلەدى. مىسالى، رەسەي 2010 جىلى ۇزىن، ورتا جانە قىسقا دياپازونداردا DRM-30 تسيفرلى ستاندارتىن قابىلداعان ەكەن. Digital-فورماتتا حابار تاراتۋ تەحنولوگياسىن عىلىمي نەگىزدە قاراس­تىرىپ كوردىڭىز بە؟ راديوحابار تاراتۋ سالاسىنا تسيفرلاندىرۋ نە اكەلەدى؟

– ارينە، بۇل تسيفرلى راديوحابار تاراتۋ تەحنولوگياسى «راديوجۋر­ناليس­تيكانىڭ تەورياسى مەن تاجىريبەسى» دەپ اتالاتىن وقۋلىعىمدا كەڭىنەن قاراس­تىرىلعان. بۇگىنگى كۇندە، سرح-نى تاراتۋشى DAB ستاندارتى – كوپتەگەن ستاندارتى بىرىك­تىرەتىن كەشەن. مىسالى، دىبىستىڭ بارلىعى مرەG Audio Layer 2 تسيفرلى دىبىس فورماتىندا بەرىلەدى. ەۆريكا-147 جۇيەسىندە مۋلتيپلەكسور دەپ اتالاتىن قۇرال ارقىلى بىرنەشە باعدارلامانى ەفيرگە بەرۋ جۇزەگە اسىرىلادى. الايدا ەۆريكا-147 جۇيەسى ءارى جەتىلگەن، ءارى ىڭعايلى بولعانىمەن ونى تولىعىمەن ىسكە قوسۋ ءۇشىن قازىرگى راديوحابار تاراتۋشى جۇيەلەردىڭ جۇمىسىن تولىق وزگەرتۋ كەرەك. بۇل كوپتەگەن ماتەريالدىق شىعىندى قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن دە تسيفرلى راديوحابار (سرح) تاراتۋدىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ بولاشاعى ۇلكەن. الداعى ۋاقىتتا بۇكىل راديوجۇيەلەر وسى تەحنولوگياعا تەگىس كوشىرىلۋى مۇمكىن، ارينە، وزىق تەحنولوگيا قاشاندا جوعارى تۇرادى. جالپى، سرح-نىڭ پايدا بولۋى XX عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستالعان. 1982 جىلى Sony مەن Philips كومپانيالارىنىڭ بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋىنەن پايدا بولعان كومپاكت-ديسكقا جازۋ تەحنولوگياسى قولداۋ تاپقاننان باس­تاپ، راديوبايلانىستاعى تسيفرلى قابىل­داۋ مەن جىبەرۋ تاسىلدەرى دامي باستادى. 1987 جىلى بريتانيانىڭ ۆۆس دەگەن مەدياگيگانتى Eureka – 147 (ەۆريكا 147) جوباسىن باستادى. وسى جوبا ناتيجەسىندە ەڭ العاش سرح شۆەتسيادا 1996 جىلى تاراتىلدى. سرح تاراتۋدىڭ ساناۋلى تەحنولوگيالارى بار. ولار: ەۋروپادان شىققان ەۆريكا-147، DRM جانە امەريكادا شىق­قان ءىۆاس/ىۆوس تەحنولوگيالارى. رەسمي تۇردە ەۆريكا-147 DAB ەڭ جاقسى دامىعان سرح تاراتۋ تەحنولوگياسى بولىپ سانالادى.

– العاشقى ەڭبەك جولىڭىز 1974 جىلى قازاق راديوسىنان باستالىپتى. ول ۋاقىتتا ءسىز وچەرك، فەلەتون سىندى دەرەكتى-كوركەم جانرلاردا كوبىرەك حابارلار جاساعان ەكەنسىز.

– ءيا، باقىتىما وراي مەن قىزمەت ەتكەن ۋاقىت، جوعارىدا ايتقان قازاق راديوسىنىڭ قۇلپىرعان، جان-جاقتى دامىعان حالىقتىڭ، ەلدىڭ، جۇرتتىڭ اراسىندا بەدەلى كوتەرىلىپ تۇرعان، سۇيسىنە تىڭدايتىن كەزەڭ ەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزداعى بۋىن نەبىر حابارلاردى توگىلتىپ جاسايتىن، كەرەمەت داۋىسپەن قۇبىلتىپ وقيتىن انۋاربەك بايجانباەۆ، ساۋىق جاقانوۆا سياقتى ديكتورلار جۇمىس ىستەگەن كەزەڭ عوي. حابارلاردى مۇحتار باقتىگەرەەۆ باستاعان مىقتى اكتەرلەر جۇرگىزەتىن. ناسيحات جانە پارتيا-كەڭەس قۇرىلىسى، ءوندىرىس جانە «سوڭعى حابارلار» رەداكتسيالارى، جاستار جانە بالالار حابارلارى، ادەبي-درامالىق حابارلار، «ۇشقىن» باعدارلاماسى، «قازاقستان» راديوتەاترى بەرىلەتىن ەدى. سول سياقتى «اۋىل ءومىرى» راديوستانتسياسى جۇمىس ىستەيتىن. بۇلاردىڭ بارلىعىندا قالىپتاسقان جۋرناليستەر، تانىمال وچەركيستەر مەن فەلەتونيستەر بولاتىن. اسىرەسە فەلەتون جازۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. مەنىڭ ەسىمدە، «كورەگەن» ساتيرالىق راديوجۋرنالى دەگەن بولدى. بۇل ساتيرالىق راديوجۋرنالدى ەكى كوميتەت بىرىگىپ جاسايتىن. ياعني حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى ەل اراسىنداعى كەيبىر ەتەك العان قوعامداعى كەلەڭسىز ماسەلەلەردى تەكسەرىپ، سولاردىڭ دەرەكتەرىن ءبىزدىڭ قولىمىزعا بەرەتىن. ءبىز الگى دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە ءارى قاراي زەرتتەپ، تەرەڭدەتىپ، جۋرناليستىك زەرتتەۋدەن وتكىزىپ بارىپ، سول جونىندە فەلەتوندار جازاتىنبىز. بۇل فەلەتونداردى، ءتىپتى ساقا ساتيريكتەردىڭ وزدەرى جازۋعا مويىنسۇنبايتىن. مىسالى، ءالي مۇساقانوۆ، كاكىمبەك نارجانوۆ، قۇسمان يگىسىنوۆ، نىعمەت جانديلدين سياقتى قالىپتاسقان فەلەتونيستەر بولدى. وسىلار حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى بەرگەن دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە، ومىردە بار ادامدار تۋرالى، كوبىنە باسشىلىقتاعى ديرەكتورلار، بۋحگالتەرلەر سياقتى ەلدىڭ ەڭبەگىن جەپ جۇرگەن، الاياقتىق جولعا تۇسكەندەر جايلى دەرەكتى فەلەتوندار جازاتىن. ونى تاڭات جايلىبەكوۆ، ەسبولعان جايساڭباەۆ، رايىمبەك سەيىتمەتوۆ، تورعىن تاسىبەكوۆا جانە توقسىن ق ۇلىبەكوۆ سياقتى تالانتتى اكتەرلەر درام-بلوكتا ويناپ كەرەمەت قۇلپىرتىپ شىعاراتىن. ال دىبىس رەجيسسەرلەرى مۋزىكامەن كوركەمدەپ بەرەتىن ەدى. ونىڭ اسەرى وتە ەرەكشە بولدى. كەيدە وسىنداي فەلەتوندارعا شىققان شارۋاشىلىق، مەكتەپ ديرەكتورلارى، بولماسا سوۆحوز ديرەكتورلارى، كولحوز توراعالارى، اۋپارتكوم سەكرەتارلارى تسك-عا دەيىن ارىز جازىپ، «مەنى بەكەر جازعىردى، ەل-جۇرتتىڭ الدىندا قارابەت بولدىم» دەپ شاعىم تۇسىرەتىن. وسىنداي جاعدايدا ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى ءبىزدىڭ ەفيردەن وتكەن فەلەتوندارىمىزدى الىپ تىڭدايتىن. ارتىق كەتكەن جەرلەرى بولسا، بىزگە ەسكەرتۋ جاسايتىن. بولماسا، الگى كەمشىلىكتەردى جىبەرگەن ادامداردى ورنىنان الىپ، ءتىپتى ءىستى قىلاتىن ەدى. مىنە، جۋرناليستيكانىڭ پارمەندىلىگى دەگەن وسىنداي بولدى. سوندىقتان مەن بۇل كەزەڭدى قازاق راديوسىنىڭ كەرەمەت دامىعان كەزى دەپ ەسەپتەيمىن. سول سياقتى نەبىر كەرەمەت وچەركتەر بەرىلەتىن. قۇسمان يگىسىنوۆتىڭ «اقبوتا تاۋعا باردىڭ با، ايقايلاپ انگە سالدىڭ با؟» دەگەن مۋزىكالىق وچەركى ەفيردەن ءوتتى. ول مەنىڭ ەسىمنەن ءالى كەتپەيدى. وعان جۇزدەگەن حات كەلدى. مەنىڭ «كورگەنى كوپ كوش باستار» دەگەن مورالدىق تاقىرىپتا بەرىلگەن حابارىما دا كوپ حات كەلدى. وندا اتا-اناسىن، جاقىنىن تاستاپ كەتكەندەردىڭ اتى-جوندەرى اتالىپ، ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىندىك. حاباردان سوڭ سول كەمشىلىكتى جىبەرگەن ادامداردىڭ رەداكتسياعا حابارلاسىپ، ىزدەپ كەلىپ، تىلدەسكەندەرى دە بولدى. مىنە، وسىنداي جۋرناليستيكانىڭ پارمەندىلىگى ارتىپ تۇرعان كەزەڭى ەدى ول. ياعني ءبىز راديوجۋرناليستيكانىڭ دامۋىن تالداعاندا، وسىنداي ەرەكشە دۇنيەلەردى ءبولىپ الىپ، قازىرگى جۋرناليستەرگە ۇلگى-ونەگە قىلىپ ۇسىنۋىمىز كەرەك. سوندا ءبىز وتكەنىمىزدى ءبىلۋ ارقىلى كەلەشەككە دۇرىس قادام جاساي الامىز.

– سوڭعى ماڭىزدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان وبلىس­تارىنىڭ شەكارا ماڭىنداعى 400 ەلدى-مەكەنگە قازاق راديوسىنىڭ حابارلا­رىن تاراتۋ جۇمىستارى باستالدى. سون­دا، بۇعان دەيىن ول ءىس اتقارىلماعان با؟

– 1967 جىلدان باستاپ 3 ارنالى راديوحابار تاراتۋ دامىدى. تىڭدارماندار الۋان ءتۇرلى حابار تىڭداۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى. وداقتاس رەسپۋبليكالاردا راديو مەن تەلەۆيزيانى دامىتۋعا كوڭىل بولىنە باستادى. بۇكىلوداقتىق راديوعا قاتىستى رەسپۋبليكالاردا 162 كوميتەت قۇرىلدى، ونىڭ ىشىندە وداقتاس رەسپۋبليكالىق 14، اۆتونوميالىق – 20، ولكەلىك – 6، 109 وبلىستىق جانە وكرۋگتىك كوميتەت قۇرىلدى. بۇنىڭ ءبارى راديو جۇمىسىن جانداندىرىپ، دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن اتقارىلعان شارالار بولاتىن.

– تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى، ءتىپتى راديوقابىلداعىشتار دا ىستەن شىقتى. اۋىلدا راديو سويلەمەيتىن بولدى. راديو بىلاي تۇرسىن، جارىققا دا ءزارۋ بولعان كۇندەر ءوتتى عوي.

– ءيا، تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى راديوقابىلداعىشتاردىڭ جۇمىسى باسەڭدەپ قالدى. تاريحقا جۇگىنسەك، باستاپقى كەزىندە وسىنداي قيىنشىلىقتارعا ۇرىنادى. ايتالىق، وتكەن جىلى «Egemen Qazaqstannyń» 100 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. ونىڭ العاشقى «ۇشقىن»، «ەڭبەك تۋى» اتالعان ۋاقىتى بۇل باسىلىمنىڭ ءتاي-ءتاي باسقان كەزەڭدەرى دەپ ەسەپتەلدى. ويتكەنى العاشقى كەزەڭدە نەبىر قيىنشىلىققا ۇشىرايدى. ال ەندى 1921 جىلدان باستاپ 1925 جىلعا دەيىنگى ارالىق گازەتتىڭ كەرەمەت گۇلدەنگەن ۋاقىتى ەدى. ونىڭ ماقالالارى ۇلتتىق ماسەلەلەرگە، جەرگە، ەلگە، تىلگە، مادەنيەتكە، ءبىلىم الۋعا ارنالىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتار ارقاۋ بولدى. جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان كەيىن، سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن (گولوششەكين تۇسىندا) گازەت ماتەريالدارىنىڭ پارمەنى باسەڭسي باس­تادى. سول كەزدەگى جۋرناليستيكانىڭ باسىندا تۇرعان الاش ارىستارىن شەتىنەن تۇتقىنداپ، تىزگىندەپ ۇستادى. ارينە، قازاق راديوسىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭىن تىكەلەي ونىمەن سالىستىرۋعا بولمايتىن شىعار. بىراق تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزىندە دە قيىنشىلىقتاردىڭ بولعانى شىندىق. بىردەن بارلىعىن ۇيىمداستىرىپ كەتە المادى. سول كەم­شىلىكتەردىڭ كەيبىرەۋلەرى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. «اۋرۋدى جاسىرساڭ، ءولىم اشكەرە قىلادى» دەگەن ءسوز بار. ياعني مەن قازاق راديوسىنا قانشالىقتى بۇيرەگىم بۇرىپ تۇرعانمەن، كەيبىر كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتەردى كورىپ وتىرىپ ايتپاسام، وندا ول دوستىق ەمەس، قايتا قاستىق بولادى. اللاعا شۇكىر، تالانتتى ۇل-قىزدارعا كەندە ەمەسپىز. ولارعا دۇرىس ءجون سىلتەپ، قولداۋىمىز كەرەك. ارينە، ءسىز ايتقان ولقىلىقتار: راديوحاباردىڭ دۇرىس تاراماۋى، ويداعىداي ۇيىمداستىرىلماۋى يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ كەمشىلىگىنەن بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇنى بىرەۋ ادەيى ىستەپ وتىرعان جوق. وسىعان ءمان بەرۋ جاعى ازداۋ بولدى. وعان مۇرشا كەلمەي جاتتى. ەندىگى جاعدايدا، مىناۋ الماعايىپ كەزەڭدە، ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزگە، يگىلىكتەرىمىزگە، قۇندىلىقتارىمىزعا اسا ءمان بەرمەسەك بولمايدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ قوعامدا قازىر ءارتۇرلى اعىم كوبەيىپ بارا جاتىر. ول دىندە دە، باتىستان كەلگەن جاعىمسىز قۇبىلىستاردا دا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ولار ارامىزدا شولجاڭداپ ءجۇر. وزدەرىنىڭ ويىنا كەلگەندەرىن ىستەپ، كوشەگە شىعىپ، جۇزدەپ جۇرەتىن بولدى. سوندىقتان مەن تاعى ايتار ەدىم، مۇنداي كەزدە قازاق راديوسىنىڭ مۇمكىنشىلىگىن دۇرىس پايدالاناتىن بولساق، حالىقتىڭ اسىل مۇراتى نە، قالاي ەل بولامىز دەگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن قامتىپ ايتا الاتىن – راديو. ويتكەنى، راديونىڭ اۋديتورياسى كەڭ. وعان كوپ قاراجات كەتپەيدى. سوندا ەل-جۇرتتىڭ كوكەيىندەگى ماقساتقا جۇگىنىپ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىنشىلىك تۋادى. ءسىز كورسەتكەن كەمشىلىكتەردى بولدىرماۋدىڭ جولدارى وسى دەپ ويلايمىن.

– تىڭداۋشىنىڭ تانىم-تالعامىن ارتتىرۋ ءۇشىن راديوجۋرناليستكە ايتار ويىڭىز قانداي؟

– مىسالى، «حابار» تەلەارناسىنىڭ «حابار 24» دەيتىن ارناسى جارتى ساعات سايى­ن جاڭالىقتاردى بەرىپ وتىرادى. سول سياقتى «قازاقستان» تەلەارناسىندا ەرتەڭگىسىن بەرىلەتىن «تاڭشولپان» دەگەن باعدارلاما بار. بۇلاردىڭ ءوز اۋديتورياسى قالىپتاستى دەۋگە بولادى. بۇل – تەلەۆيزيانىڭ جەتىستىگى. ال راديودا بۇدان كەڭ، كول-كوسىر مۇمكىنشىلىك بار. قالاي؟ ايتالىق، بۇرىن قازاق راديوسىندا «تاۋلىك تىنىسى» دەگەن باعدارلاما بولدى. ول كەزدە راديونىڭ تەحنيكالىق جاراقتانۋى ناشار ەدى. سوعان قاراماي حالىق تاۋلىك تىنىسىن قازاق راديوسىنان ەستىپ وتىراتىن. قازىر سونداي جاعداي قازاق راديوسىندا بار دەپ ايتا المايمىن. ءتىپتى سول «تاۋلىك تىنىسى» دەگەن تىركەستى پايدالانسا، ەشقانداي سوكەتتىگى جوق. كەرىسىنشە، وسى ماقساتتى الدىعا قويىپ، راديونىڭ جاڭالىقتى بەرۋدەگى ءرولىن كوتەرۋ كەرەك. ونسىز بولمايدى. ويتكەنى راديو تەلەۆيزياعا، باسپاسوزگە، ءتىپتى ينتەرنەتكە دە قاراعاندا ەڭ وپەراتيۆتى قۇرال. بۇنىڭ جەدەلعابىلدىق مۇمكىنشىلىگى وتە مول. مەن وتكەندە سەناتورلارمەن، بەلگىلى عالىمدارمەن كەزدەسۋ ۇستىندە مينيستر ايدا عالىمقىزى بالاەۆانىڭ الدىندا ايتتىم. ول كىسى «بۇل ماسەلەگە كەلەشەكتە كوڭىل ءبولۋ كەرەك» دەگەندەي بولدى. وسى ءىس اياقسىز قالماسا ەكەن دەپ ويلايمىن. تاعى ءبىر كوڭىل بولەتىن نارسە، راديودان «مەن قازاقپىن» باعدارلاماسى جۇرەتىن ەدى. سول بىردە بەرىلىپ، بىردە بەرىلمەيدى. بىزگە قازىر ەل-جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزەتىن، رۋحىن كوتەرەتىن وسىنداي باعدارلامالار كەرەك-اق. ويتكەنى رۋحى تۇسكەن ەل ەشۋاقىتتا وڭبايدى، توز-توزى شىعادى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الماس ءۇشىن «مەن قازاقپىن» سەكىلدى ەرتەڭگىلىك باعدارلاما دا قاجەت. ونسىز بولمايدى.

– عاسىر تولىپ وتىرعان قازاق راديوسىنىڭ مەرەيتويىنا بىلدىرەر لەبىزىڭىز قانداي؟

– ءبىر عاسىر بويى حابار تاراتىپ كەلگەن قازاق راديوسىنىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. قازاق حالقى جۇيەلى ءسوزدى كەرەمەت قادىرلەيدى. ۇلتىمىز «ونەر الدى قىزىق ءتىل» دەپ بەكەر ايتپاعان. سوندىقتان، قازاق راديوسىنىڭ عاسىرلىق تويى – ەلدىڭ تويى.تويلارىڭىز قۇتتى بولسىن، قادىرمەندى قازاق ەلى!

 

اڭگىمەلەسكەن

گۇلنۇر ومارحانقىزى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار