ايماقتار • 18 مامىر، 2021

اقبوكەن ءوسىمىن رەتتەي الامىز با؟!

161 رەت كورسەتىلدى

اقبوكەننىڭ ورال پوپۋلياتسياسى تۋرالى اڭگىمە سوڭعى كۇندەرى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. پرەزي­دەنت­تىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى كەلگەن ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ ەدىل-جايىق اراسىندا قالىپتاسقان احۋالدى كو­زىمەن كورىپ، كوشپەلى ءماجى­­لىس وت­كىزگەن بولاتىن. كەشە «حا­لىق مەديا توبى» الاڭىندا پار­­لامەنت ما­جىلىسىندەگى قازاقستان حالىق پار­تياسى فراكتسياسىنىڭ مۇرىن­دىق بولۋىمەن «بوكەيوردا» مەم­لەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىن قۇ­رۋ­عا ارنالعان كەڭەس ءوتتى.

بۇگىندە كيىكتىڭ دۇنيەجۇزىلىك پوپۋليا­تسيا­سىنىڭ 90%-دان استامى قازاقستان­عا تيەسىلى. 2019 جىلعى ەسەپ بويىنشا جانۋارلاردىڭ سانى 334 400 باس بولعان. سونىڭ ىشىندە بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىندا – 111 500 باس، ورال پوپۋلياتسياسىن­دا – 217 000 باس، ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىندا – 5 900 باس تىركەلگەن ەكەن. 2020 جىلى پاندەمياعا بايلانىستى كوكتەمگى كيىك ساناعى جۇرگىزىلگەن جوق. باتىس قازاقستان وبلىسىندا اقبوكەن سانى شامادان تىس كوبەيىپ كەتكەندىگى تۋرالى شامامەن ءبىر جىل بۇرىن ايتىلا باستادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار، اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارى كيىكتىڭ كوپتىگىنەن مالعا جايىلىم قالماعانىن، شابىندىق جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتىپ دابىل قاقتى. بىراق كيىكتى قورعاۋعا العان ءتيىستى مەكەمەلەر كيىك سانى قالىپتى جاعدايدان اسپاعانىن، مال ازىعى تاپشىلىعى قۋاڭ­شىلىقتان ەكەنىن ايتۋمەن بولدى.

ايتا كەتەيىك، كيىكتىڭ ورال پوپۋليا­تسياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بار­لىق جەرىندە ەمەس، وڭتۇستىك اۋداندارىن­دا – ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى قازتا­لوۆ، جانىبەك، بوكەيوردا جانە جاڭا­قا­لا اۋداندارى اۋماعىن عانا مەكەندەيدى. ەكولوگيا ءمينيسترىنىڭ سوڭعى ساپارىندا عانا جەرگىلىكتى حالىق بۇل جەردە اقبوكەن پوپۋلياتسياسىنىڭ شەكتى سانى 220 مىڭ باس ەكەنىن ەستىپ ءبىلدى. ياعني ەدىل مەن جايىق اراسىندا ەڭ كوپ دەگەندە 220 مىڭ باس كيىك بولۋى ءتيىس. ودان كو­بەيسە جەر كولەمى، مال ازىعى، سۋ كوزدەرى تاپ­شىلىق ەتەتىنىن عالىمدار باياعىدا ەسەپ­تەپ قويعان ەكەن. ال بۇل شەككە ورال پوپۋلياتسياسى 2019 جىلى جەتىپ قويعان. ەندەشە، حالىقتىڭ دابىل قاعۋى بەكەر ەمەس ەكەن. ولاي بولسا، بۇل ماسەلە قالاي شەشىلۋى كەرەك؟

– باتىس قازاقستان وبلىسىندا تابي­عاتتىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاۋ جانە جو­­­يى­لىپ بارا جاتقان وسىمدىكتەر مەن جا­نۋار­­لاردى قورعاۋ بويىنشا قۇرىلعان رەس­پۋب­ليكالىق دارەجەدەگى – 3، وبلىستىق دارە­جەدەگى 7 تابيعي قورىق بار، ول وبلىس­تىڭ جال­پى اۋماعىنىڭ 1 پايىزىن الىپ جاتىر، – دەيدى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رە­سۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى س.بىرەكەشوۆ.

ال كيىكتى قورعاۋ ماقساتىندا اشى­لاتىن بوكەيوردا رەزەرۆاتىن قۇرۋ ما­سەلەسى دە كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. ەكو­لوگيا ءمينيسترىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن سوڭعى ساپارىندا ءدال وسى ماسەلە بويىنشا كوشپەلى كەڭەس ءوتىپ، تابيعي قاۋمال مەن رەزەرۆاتتى تەزدەتىپ قۇرۋ تۋرالى ماسەلە توتەسىنەن قويىلدى.

– كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسى ەڭ كوبەي­گەن 1989-1990 جىلدارى جانۋارلاردىڭ سانى 300 مىڭعا جەتىپتى، بىراق ودان اسپاعان. ال قازىرگى سانى 400 مىڭنان استى دەپ بولجاپ وتىرمىز. بۇل سوڭعى جىلدارى قازاقستان تاراپىنان جاسالعان كەشەندى قورعاۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. بىراق كيىك سانىنىڭ مولشەردەن ارتىق كوبەيۋىنىڭ قاۋىپتى جاعى دا بار. ويتكەنى مال جايىلىمى توزىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە كيىكتەن مالعا، مالدان كيىككە اۋرۋ جۇعۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. سوندىقتان قالىپتاسقان جاعدايدان شىعۋدىڭ كەشەندى جوسپارى جاسالىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى مەن اششىوزەك مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىن قۇرۋ جۇمىسى جەدەلدەتىلەدى. رەزەرۆات ءۇشىن قوسىمشا 78 شتات اشىلادى. قورعاۋعا الىنعان رەزەرۆات اۋماعىنان جەراستى سۋ كوزدەرىن ىزدەستىرىپ، جاساندى سۋات جاسايمىز، ءسويتىپ اقبوكەندەردى ەلدى مەكەننەن الىس، قورعاۋعا الىنعان جەرگە ۇيرەتەمىز. جوعارىداعى قورىقتاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسياسىنا تاپسىرىس بەرىپ، 625 ملن تەڭگە سۇراعالى وتىرمىز، – دەدى ءوز سوزىندە ۆيتسە-مينيستر.

رەزەرۆات اشىلعان كۇننىڭ وزىندە ورال پوپۋلياتسياسى ءوزىنىڭ شەكتىك مولشەرىنەن كوبەيىپ كەتكەنىن ايتقان ەدىك. ماماندار­دىڭ ايتۋىنشا، كيىك سانىن شەكتەۋدىڭ ەكى جولى بار. ونىڭ ءبىرى – كيىكتىڭ ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ ءبىر بولىگىن جايىقتىڭ سول جاعالاۋىنا كوشىرۋ. ەكىنشى جول – اقبوكەندى بىرلەسە قورعاۋ ءۇشىن كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن بىرگە ترانسشەكارالىق رەزەرۆاتتار قۇرىپ، كيىكتىڭ مەملەكەت­تىك شەكارادان كەدەرگىسىز ءوتۋى ءۇشىن ەكو­لوگيالىق ءدالىز جاساۋ.

جيىنعا قاتىسقان يۋنەسكو-نىڭ «ادام جانە بيوسفەرا» باعدارلاماسى بويىنشا قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك ۇلتتىق كوميتەتتەر باسشىلارى تالعات كەرتەشوۆ پەن ۆالەري نەرونوۆ مۇن­داي ترانسشەكارالىق ۇيىمداردىڭ الەم­دىك تاجىريبەسىمەن تانىستىرىپ ءوتتى. قازاقستان ۇكىمەتى جاھاندىق ەكولوگيا­لىق قور جانە قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن بىرلەسىپ، «دالا ەكو­جۇيەلەرىن ساقتاۋ جانە تۇراقتى باسقارۋ» جوباسىن سوناۋ 2010 جىلى بەكىتكەن ەكەن. جوبا اياسىندا «بوكەيوردا» مەملەكەت­تىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ قۇرىلۋى سول كەزدە جوسپارلانعان. بۇۇ دامۋ باعدارلاما­سى جەلىسى بويىنشا بۇگىنگە دەيىن رەزەرۆات­تىڭ جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن دايىنداۋعا 27 ملن تەڭگە جۇمسالعان. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دايىنداۋ جونىن­دەگى ءىس-شارالار ەل ۇكىمە­تىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان «جاسىل دامۋ» سالا­لىق باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن.

– الايدا «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ بەلگىسىز سەبەپتەرمەن توقتاپ قالدى. ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتتىك باع­دارلاماسىندا دا بۇل جۇمىستى قارجى­لاندىرۋ قاراستىرىلماعان. ءبىز، قازاقستان حالىق پارتياسىنىڭ پارلامەنتتىك فراكتسياسى، «بوكەيوردا» رەزەرۆاتىنىڭ جوبا­سىن جەدەل ىسكە اسىرۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىز. قازىرگى ۋاقىتتا رەزەرۆات قۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەت بيۋدجەتتىك ءوتىنىم جاساپ جاتىر، ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميس­سيا­سىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلمەك. ءبىز مۇنى قاداعالايتىن بولامىز، – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ايجان سقاقوۆا.

سونىمەن، تاياۋ ارادا ناقتى قانداي شا­رالار جاسالادى؟ مامىر ايىنىڭ سوڭىندا كيىك ساناعى قورىتىندىلا­نىپ، ورال پوپۋلياتسياسىندا قانشا اقبو­كەن بار ەكەندىگى ناقتى بەلگىلى بولادى. ور­مان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى ءبىر اي ىشىندە ودان ءارى ءىس-قيمىل جوسپارىن جاساپ، تانىستىرادى. دەگەنمەن، بارلىق جۇمىس جوسپارعا سايكەس ءجۇردى دەگەننىڭ وزىندە «بوكەي­وردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىن اشۋ 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. كەڭەس بارىسىندا ۆيتسە-مينيستر ايتىلعان ۇسىنىستار بيلىكتىڭ نازارىنان تىس قالمايتىنىنا ۋادە بەردى.

ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان مۇراتوۆ 2023 جىلعا دەيىن كيىكتى قانداي جاع­دايدا دا وندىرىستىك، عىلىمي ماقساتتا پاي­دالانۋعا تىيىم سالىنعانىن ايتتى. بىراق بۇل تىيىم مەرزىمى وتكەن سوڭ اقبوكەن سانىن رەتتەۋ ءىسىن مەملەكەت ءوز قولىنا الۋى ءتيىس. «1955 جىلى ەلىمىزدە كيىك سانىن رەتتەۋ باعدارلاماسى بولدى. ونىڭ تەرىسى وڭدەلىپ، ەتى دۇكەندە ساتىلدى، بۇل جۇمىستى مەملەكەت قاتاڭ باقىلادى. سول كەزدەرى كيىك اۋلاۋ ونىڭ جالپى سانىنىڭ 20 پايىزىنان اسپاي جۇرگىزىلدى» دەيدى ەرلان قۇرمان ۇلى. بۇل تاجىريبە بولاشاقتا ەسكەرىلۋى ءتيىس.

جيىندا بەلگىلى بولعان تاعى ءبىر ما­سەلە – بولاشاقتا قۇرىلعالى وتىرعان رەزەرۆات جەرىن قازىر ۋاقىتشا پايدالانىپ وتىرعان شارۋا قوجالىقتارى بار. رەزەرۆات قۇرىلعان كەزدە ول جەرلەر مەملەكەت قورىنا قايتا الىنادى. قازىرگى مالىمەت بويىنشا وبلىستا كيىك جايلاعان جەرلەردە جانىبەك اۋدانىنىڭ 258 شارۋا قوجالىعى، جاڭاقالا اۋدانىنىڭ 199 شارۋا قوجالىعى، بوكەي وردا اۋدانىنان 274، قازتالوۆ اۋدانىنان 353 شارۋا قوجالى­عى مال ءوسىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىر. وبلىس اكىمى عالي ەسقاليەۆ ۋادە بەرگەندەي، وڭىردەگى كيىك سانىن رەت­تەۋ، رەزەرۆات ۇيىمداستىرۋ بويىنشا قۇ­رىلعان جۇمىس توبىنا جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى وكىلدەرى دە كىرىپ، بارلىق زەرتتەۋ شارالار اشىق جۇرمەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار