پىكىر • 18 مامىر، 2021

ۇلى مۇرات ۇستىنى

48 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2014 جىلدىڭ 17 قاڭتار كۇنگى حالىققا جولداۋىندا: «مەن ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا ساياسي باعدارىن جا­ريا ەتتىم. باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قو­سىل­ۋى. ول – «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى، ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى» دەۋى، ءسوز جوق بولا­شاق­تاعى مەملەكەتتىك رەسمي يدەولوگيا، ياعني «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ جاريالا­­نۋى بولاتىن.

ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن: عاسىرلار توعىسىندا، ءىرى دەرجاۆالار اراسىندا باسەكەگە توتەپ بەرىپ، وزىندىك قورعانىس ساياساتىن ۇستانۋ دەپ تۇسىنۋگە بولادى. سونىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ارمانداعان ماقساتى، تاۋەلسىزدىك جولىنداعى جانقيارلىق ارەكەتتەرىن «ماڭگىلىك ەل» يدەو­لو­گيالىق ۇعىمىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى ۇلتتىق بىرە­گەيلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتى قالان­دى دەۋگە دە بولادى.

ماڭگىلىك ەل – جالپىقازاقستاندىق ورتاق شاڭىراعىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسى. بابا­لا­رى­مىزدىڭ ارمانى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ باستاماسىمەن ەلوردادا اسقاق رۋحىمىز بەن ماڭگىلىك مۇراتىمىزدى پاش ەتىپ تۇرعان «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپا­سىنىڭ سالىنۋى – اتال­عان يدەيانىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياعا اي­نال­عان­دىعىنىڭ ءبىر دالەلى.

«ماڭگىلىك ەل» ۇعىمىنىڭ تاريحى مەن تامىرى تەرەڭ جانە ەتيمولوگيالىق اتاۋ تۇرعىسىنان ۇلكەن ماعىنالىق ءمانى بار. بۇل ءسوز ايقىن­داۋشى لەكسيكولوگيالىق ءمانى جونىنەن ء«تاڭىر»، «قۇداي» سوزدەرىمەن ماعىنالاس. ياعني «ماڭ­گى­لىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ نەگىزگى ءمانى – ماڭگىلىك ماقسات-مۇراتتارىمىز بەن مادەني-رۋ­حا­ني قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلگەن، مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقى مەن وزگە دە ەتنوستاردىڭ ۇلتتىق يدەيالارىن ءبىر ارناعا توعىستىراتىن ۇستىن ەكەندىگىندە. ال وسىنداي ۇلتتىق ۇستىن-يدەياعا نەگىز بولىپ وتىرعان – بابالارىمىزدىڭ كوزى، تاريحىمىزدىڭ وزەگى – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى ەكەنى انىق.

وسىدان 20 جىلدىڭ الدىندا، ەل تاۋەل­سىز­دىگىنە 10 جىل تولعان مەرەيلى مەرەكە قار­ساڭىندا كۇلتەگىننىڭ كوك تاسى ۇلى دالا توسىنە ورالدى. اتالعان جادىگەر جايلى دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگ عالىمدار ءبىر اۋىزدان، مۇنداعى ەسكەرتكىش تاڭبا ماڭگى تاسقا ويىپ بادىزدەلگەن ەجەلگى تۇركىلەردىڭ عۇمىرلىق ارمان-مۇراتى ءھام بولاشاق ۇرپاعىنا قالدىرعان وشپەس وسيەتى ىسپەتتەس دەپ قارايدى. قازىرگى تىلمەن ايتساق، ەجەلگى بابالارىمىزدىڭ ەل بىرلىگى مەن ۇلىس تۇتاستىعى جولىندا ۇستانعان بۇلجىماس، اينىماس ساياسي يدەولوگيالىق ۇستىنى.

مىسالى، ەجەلگى ورحون جازبالارىنداعى: «وتۋكەن يىش ولۋرسار، بەڭگۋ ەل تۋتا ولۋرتاچى سەن» («وتۋكەن قويناۋىندا وتىرساڭ، ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ») نەمەسە «نەڭنىڭ سابىمەرسەر، بەڭگۇ تاشقا ۋرتىم» («بارلىق ءسوزىمدى ايتار، ماڭگى تاسقا باستىم») دەگەن جولدار (مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ اۋدارماسى) سوناۋ الىس عاسىردان كۇڭىرەنىپ جەتكەن كوك تۇركىلەردىڭ ءۇنى ەكەنى انىق.

ياعني ءبىز بۇگىنگى ۇرپاق جوعارىداعى جازبا ماتىننەن ماڭگى تاسقا باسىلعان ماڭگىلىك ەل يدەياسىن اتا-بابالارىمىز بۇدان XIII عاسىر بۇرىن ۇستانعانىن كورەمىز. «تۇرك جۇرتىنىڭ داناگويى، ءۇش بىردەي قاعاننىڭ كەڭەسشىسى بولعان تونىكوك ابىز ەكىنشى تۇرك قاعاناتىن قۇرعاننان كەيىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن قولعا الدى. بۇل يدەيالىق ۇستىننىڭ نەگىزگى باعىتى – ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن گەوساياسي جانە ىشكى، سىرتقى قورعانىس شەڭبەرىن جاساپ، ماڭگىلىك ەل ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا با­عىت­­تالدى. وسى يدەيا، سول مۇرات بۇگىنگى قازاق ەلى­ن­ىڭ باس ۇرانىنا اينالىپ وتىر. كونە تۇركى­لەر­دىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ءۇش نەگىزدەن تۇرادى: ونىڭ ءبىرىنشىسى – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى، ەكىنشىسى – ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا» فيلوسوفياسى، ءۇشىنشىسى – ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانى» دەيدى عالىمدار («MANGI EL» جۋرنالى. № 9، 2013. –108 بەت).

تونىكوك ەسكەرتكىشىندە مەملەكەتتىڭ تۇ­راق­تى بولۋى ءۇشىن بيلىكتى ۇستاپ وتىرعان قاعان مەن اقىلگوي دانا بىراۋىزدىلىعى، ءسوز بەن ءىستىڭ اجىراماۋى، ەلدىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن ىنتىماقتىڭ، بارلىق كۇشتەردىڭ ۇيىتقىسى بولۋ قاجەتتىگى ءتۇپ نىسانا رەتىندە ايتىلادى. سونىمەن قاتار بۇل جەردە «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمى، تاۋەلسىزدىك رۋحى، ازاتتىق يدەياسى ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ تۇر.

دەمەك بۇگىنگى تۇركى ۇرپاعى ءۇشىن ەجەلگى يدەولوگيالىق ۇستىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جاڭعىرتۋ – زامان تالابى. ويتكەنى ادامزات تاريحىن تۇركىلىك مادەنيەتسىز، تۇركىلىك ساناسىز، تۇركىلىك تاريحسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا انكارا قا­لا­سىندا وتكەن عالامدىق تۇركىتانۋشىلار باس­قوسۋىندا التاي-تۇركتانۋشى بەليكوۆ «كە­شىك­پەي مايا كۇنتىزبەسىنىڭ ەسەبى بويىنشا الەم حالىقتارىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭى اياقتالىپ، تۇركى جۇرتىنىڭ قايتا داۋىرلەۋى باستالدى» دەگەنىندەي، كوك تۇركىنىڭ ءبىر بۇتاعى – قازاق پاسسيونارلىعىنىڭ ويانۋ ۇدەرىسى، ەلوردا تورىنە ورنىققان ماڭگى تاس – كۇلتەگىن ەسكەرتكىشى نە­گىزىندە قالانۋى – ۋاقىت تالابى، زامانا سۇ­رانىسى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قانت ءوندىرىسىنىڭ قاۋقارى قانداي؟

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:51

ىندەتپەن كۇرەستە ىركىلمەگەن مامان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:34

ارمانىنا جەتكەن جان

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

وتانشىلدىق – تاۋەلسىزدىك تىرەگى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:16

العىس ارقالاعان جاناشىر جاندار

مەديتسينا • بۇگىن، 08:01

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار