تاريح • 17 مامىر، 2021

«ءبىز وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق تەڭدىككە ۇمتىلىسىنان ءنار الامىز...»

233 رەت كورسەتىلدى

جات ەلدە جۇرسە دە، تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسىن توقتاتپاعان مۇستافا شوقاي ء«بىز وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق تەڭدىككە ۇمتىلىسىنان، جەرلەس­تەرىمىزدىڭ رۋحاني كومەگىنەن ءنار الامىز» دەپ جازعانىندا ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىرىن ارناعان تاۋەلسىزدىك يدەياسى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ىسكە اساتىنىنا سەنگەن بولار. بۇگىندە تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ءبىز – جەرلەستەرى شوقايدىڭ ەسىمىن كەزىندە كەڭەس وكىمەتى جاققان كۇيەدەن ارشي الدىق پا؟

كەڭەس وكىمەتى مۇستافا شوقايدى «سات­قىن» دەپ جاريالاپ، ونىمەن ۇندەس پىكىر ايتقان نەمەسە ايتۋى مۇمكىن ادامداردى «شوقايشىلدار» دەپ ايىپتادى. ال شوقايدىڭ «ساتقىندىعى» تۋرالى يدەيا قايدان شىقتى؟ ولار، بىرىنشىدەن، شوقاي باسقارعان «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلەستىگىنىڭ» ەۋروپادا قۇرىلعان ەميگرانتتىق ۇيىم «پرومەتەي ليگاسىنىڭ» اياسىندا ارەكەت ەتكەنىن تىلگە تيەك قىلادى. وسىعان وراي، پولشا ارحيۆتەرىنىڭ ماتەريالدارىنا جۇگىنەيىك.

«پرومەتەي ليگاسى» 1928 جىلى قۇرى­لىپ، ەكى جىلدان كەيىن پاريجگە كوش­كەن، ونى ۇنەمى پولشا ۇكىمەتى قارجىلان­دى­رىپ وتىرعان. رەسمي جەتەكشىسى بۇرىن­عى گرۋزيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ن.جوردا­­نيا بولعان بۇل وداق ساياسي كلۋب ءتارىزدى بولدى، وعان گرۋزين سوتسياليستەرىنىڭ، ازەر­بايجان مۋسساۆاتيستەرىنىڭ ۇيىمدارى، تۇركىستاندىقتاردىڭ «تۇركىستان ۇلت­تىق بىرلەستىگى» ۇيىمى، قىرىم تاتار­لارىنىڭ «ۇلتتىق پارتياسى»، تاتارلار مەن سولتۇستىك كاۆكاز، ۋكراين ەمي­گ­رانتتارىنىڭ ۇلتتىق ۇيىمدارى كىردى. «پرو­مەتەي ليگاسىنىڭ» باسشى ورگانىنا ءاربىر ۇيىمنان ەكى وكىل، سونىڭ ىشىن­دە تۇركىستاندىقتار اتىنان مۇستافا شوقاي مەن وسمان قوجا كىردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزدە بۇل ۇيىم انتيگەرماندىق كوڭىل كۇيدە بولدى. داعىستاندىق ەميگرانت، اتالعان ۇيىم­نىڭ مۇشەسى ءاليحان كانتەمىر «كاۆكاز ماسەلەسى. كاۆكاز جانە كەڭەس وكىمەتى» دە­گەن ەڭبەگىندە «پرومەتەي ليگاسىنىڭ» پاريجدە تۇرعان قايراتكەرلەرى اعىلشىن-فرانتسۋز وداعىن قولداۋشىلارعا كومەك بەرۋ نيەتىندە بولدى دەپ جازادى. الايدا، فاشيستىك گەرمانيا باتىس ەۋروپانى باسىپ العان سوڭ بۇل ۇيىمنىڭ ارەكەتى دە توقتاپ قالدى. ۇيىمنىڭ «پرومەتەي»، «جاس تۇركىستان»، «يستيقلال»، تاعى باسقا ءباسپاسوز باسىلىمدارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلتتىق ساياساتىن سىنادى، ورىستاندىرۋ ارەكەتىنىڭ سىرىن اشتى، ءسويتىپ، كەڭەس وكىمەتىنىڭ الەمنىڭ حالىقتارى الدىنداعى بەدەلىنە زيانىن تيگىزدى، كەڭەس وداعىن سىناۋشىلارعا دالەلدەر تاۋىپ بەردى. «پرومەتەي» ۇيىمى كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتىق ايماقتارىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ورىستاندىرۋ ساياساتى، تاعى باسقا ءارتۇرلى شارالارعا نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ، ۇلت­تار ليگاسىنا حاتتار جولداپ وتىرعان، وسى ارەكەتى ارقىلى بۇل ۇيىم كەڭەس وداعىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرگەن بولۋى دا مۇمكىن.

سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ميل­ليونداعان كەڭەس جاۋىنگەرى تۇتقىنعا الىنىپ، ولاردىڭ ىشىندە كەڭەستىك شىعىس حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى دە بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعان كەزدە گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كاۆكاز بەن تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى اڭ­ساعان نيەت-تىلەكتەرىن پايدالانۋ ماق­ساتىمەن تۇركياداعى جانە ەۋروپا ەلدە­رىندەگى ەميگرانتتار جانە ولاردىڭ ۇيىم­دارى تۋرالى مالىمەتتەر جيناستىردى. 1941 جىلى 9 تامىزدا ىستانبۇلداعى گەر­مان ەلشىلىگى «پرومەتەي ليگاسىنىڭ» بەدەلدى قايراتكەرلەرىنە سيپاتتاما بەردى. مۇنداعى شوقاي تۋرالى مالىمەت مىناداي: «مۇستافا شوقاەۆ، قىرعىز، ۇزاق جىلدان بەرى اق ورىستاردىڭ بەلگىلى جەتەكشىسى ميليۋكوۆتىڭ پىكىرلەسى، سونىڭ پاريجدە شىعاراتىن گازەتىنىڭ تۇراقتى ءتىلشىسى، ءوزى بەرليندە جەكە جۋرنال شىعارادى، ونى پروفەسسور يەشكە مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى ءا.ىدىرىس مىرزا جاقسى بىلەدى». گەرمانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ساياسي ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرى ءالىمجان ىدىرىسقا وسى حاتتا اتالعان ادامدارعا جەكە-جەكە سيپاتتاما بەرۋ تاپسىرىلدى. ول 1941 جىلى 5 قىركۇيەكتە جازعان بايانداماسىندا مۇستافا شوقاي تۋرالى ەلشىلىكتىڭ حاتىندا بەرىلگەن مالىمەتتەر دۇرىس ەكەندىگىن ايتا كەلىپ، شوقايدى «ۇلتشىل ەمەس»، «جارتىلاي ورىس»، «بۇرىن ورىس-ەۆرەي، كەيىن پولياك-ەۆرەي ماركسيستەرىنە قىزمەت ەتكەن، دەموكراتيانى جاقتاۋشى، بۇگىنگى گەرمانيانىڭ جاۋى» دەپ سيپاتتاپ، شوقاي سياقتى سەنىمسىز ادامدى گەرمانيامەن ىنتىماقتاستىققا شاقىرۋ اسا كۇدىكتى ارەكەت بولادى دەگەن قاۋپىن ءبىلدىردى. ال ىدى­رىس نەمىستەر ءۇشىن ايرىقشا سە­نىمدى ادام بولاتىن، ونىڭ ەميگرانتتارعا قاتىستى كۇدىگى نەمەسە سەنىمى ەسكەرىلمەي قالمايتىن ء(الىمجان ىدىرىس ‒ ءسىبىردىڭ تۋماسى، ۇلتى تاتار، بۇقارادا وقىعان، ءبىر جىلعا جۋىق قازاقستاندا مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقارعان). وسىنداي جاعدايدا نە سەبەپتەن نەمىستەر شوقايدى پاريجدەن بەرلينگە الىپ كەلدى؟ مۇستافا شوقايدى ەۋروپاداعى شىعىس حالىقتارىنىڭ ماسە­لەسىمەن اينالىساتىن ماماندار مەن ديپ­لوماتتاردىڭ بارلىعى تۇركى ەميگرانت-تارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كورنەكتى تۇلعا رەتىن­دە سيپاتتايتىن، سوندىقتان نەمىستەر وسىن­داي بەدەلدى قايراتكەردى ءوز ماقساتىنا پايدالانۋعا تىرىستى.

1941 جىلدىڭ جازىندا تۇتقىن لاگەر­لەرىن ارالاۋ، ورىس ەمەس تۇتقىنداردىڭ سانىن انىقتاۋ جانە ولاردىڭ كوڭىل-كۇيىن باعدارلاۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان 25 كوميسسيانىڭ قۇرامىنداعى 600-گە جۋىق ادامنىڭ ىشىندە كەڭەستىك شىعىس حالىقتارىنىڭ بارلىعىنىڭ وكىلدەرى – ساياسي ەميگرانتتار بولدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىندا قۇرىلعان رەسەي كوميتەتىندە كەڭەستىك شىعىس حالىق­تارى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مامان فون حەنتيگكە جىبەرگەن حاتىندا ديپلومات رۋدولف نادولنى «تۇراندىق تۇتقىندار ماسەلەسىن تالقىلاۋ ءۇشىن روزەنبەرگ پاريجدەن مۇستافا شوقايدى الدىردى» دەپ جازدى. ماريا شوقايدىڭ ەستەلىكتەرىنەن دە مۇستافا شوقايدى ناتسيستەر فرانتسيادا 1941 جىلدىڭ 22 ماۋ­سىمىندا تۇتقىنعا العانىن، كەيىنىرەك بوساتقانىن، ال تامىز ايىنىڭ باسىندا اسكەري ادامدار كەلىپ، بەرلينگە الىپ كەتكەنىن بىلەمىز. دەمەك شوقايدى گەرما­نياعا روزەنبەرگتىڭ مەكەمەسى الدىرتتى. شىعىس مينيسترلىگى ءتىزىم جاساپ، بار­لىق ەميگرانتتى كوميسسياعا وزدەرى شاقى­رىپ كىرگىزدى. جان-جاقتان اۋدارماشىلار ىزدەگەن كەزدە، ءتىپتى گەرمانيادا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنت جاستاردى دا جيناعان.

كوميسسيانىڭ الدىنا قويىلعان مىن­دەت – تۇتقىنداردىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىن، ءبىلىمى مەن ماماندىعىن جانە كوڭىل كۇ­يىن انىقتاۋ. وندا تۇتقىنداردىڭ جال­پى سانى جانە اسكەري دارەجەلەرى، بىلىم­دەرى، تاماقتانۋى، كيىنۋى، كوڭىل كۇيى تۇگەل ەسەپكە الىنعان. كەڭەس وكىمەتى مۇس­تافا شوقايدىڭ تۇتقىن لاگەرلەرىن ارالاۋىن تىلگە تيەك قىلىپ، ونى لەگيوندى قۇرۋشى دەپ ايىپتادى. الايدا، كوميسسيانىڭ جۇمىسى كەزىندە كەڭەستىك تۇتقىنداردان لەگيوندار قۇرۋ تۋرالى ماسەلە ءالى شەشىلمەگەن بولاتىن.

ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭ­بەكتەرى، نەگىزىنەن، نەمىس زەرتتەۋشىسى پاتريك فون تسۋر ميۋلەننىڭ كىتابىندا بەرىلگەن مالىمەتتەرگە نەگىزدەلگەن (بۇل كىتاپ تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان، سوندىقتان كوپشىلىككە قول جەتىمدى). ول اۆتوردىڭ ەڭبەگى، ارينە، قۇندى ەكەنى داۋسىز. الاي­دا، ميۋلەن ارحيۆ ماتەريالدارىمەن قوسا، كايۋممەن كەزدەسىپ، ونىڭ ءوز اۋزى­نان العان سۇقباتتارعا سۇيەنەدى. ميۋ­لەننىڭ ەڭبەگىندە ۆەلي كايۋم مەن شوقاي­دىڭ سوعىس كەزىندەگى ءىس-ارەكەتىن باعا­لاۋدا تىم سۋبەكتيۆتى ۇستانىم بار ەكەنىن ەشكىم ەسكەرمەيدى. ماسەلەن، ميۋلەن: «ەميگرانت ۆەلي كايۋم سوعىستىڭ العاشقى اپتالارىندا ونىڭ تۇتقىن لاگەرلەرىندەگى جەرلەستەرىنە اسا قاتال قا­راۋشىلىققا نارازىلىق بىلدىرگەن»، دەپ جازادى. سوعىستىڭ العاشقى اپتالارىن­دا گەرمانياداعى كايۋمنىڭ تۇركىستان­دىق تۇتقىنداردىڭ جاعدايى قانداي ەكەنىن ءبىلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ويت­كەنى گيتلەردىڭ بۇيرىعى بويىنشا كەڭەس­تىك تۇتقىندار قاتارىنداعى ازيالىقتار­دى گەرمان يمپەرياسىنىڭ جەرىنە اكەلۋ­گە تىيىم سالىندى. ولار پولشا جانە باس­قا باسىپ الىنعان جەرلەردەگى لاگەرلەر­گە ورنالاستىرىلۋى ءتيىستى بولدى. سوندىق­تان حاتتى لاگەرلەردى ارالاعان كوميس­سيا مۇشەسى عانا جازۋى مۇمكىن. سونداي-اق كايۋم ول كەزدە نەمىس عالىمدارى مەن ەميگرانتتار اراسىندا مۇلدە بەلگىسىز، جالپى العاندا، گەرمانيادا اتى شىقپاعان ادام بولاتىن. دەمەك ميۋلەننىڭ بۇل پىكىرى كايۋممەن جەكە كەزدەسىپ، سۇقبات الۋىنىڭ ناتيجەسىندە تۋعان بولۋى مۇمكىن. ماريا شوقايدىڭ ەستەلىكتەرىندە مۇستافا شو­قايدىڭ لاگەردەگى تۇركىستاندىق تۇتقىن­داردىڭ اۋىر جاعدايىنا اشىق نارا­زىلىق ءبىلدىرىپ، نەمىس اكىمشىلىك ورىن­دارىنا حات جازعانى، ونى ءتيىستى ورىن­دارعا تاپسىرۋ ءۇشىن ۆ.كايۋمگە بەر­گەنى، مۇستافا شوقاي قايتىس بولعاندا بەرلينگە كەلگەن ماريا شوقايعا كايۋم وسى حاتتىڭ كوشىرمەسىن بەرگەنى تۋرالى ايتىلادى. 1941 جىلدىڭ قاراشاسىندا مۇستافا شوقايدىڭ مارياعا جازعان سوڭعى حاتىنداعى مىنا ءبىر جولدار ونىڭ لاگەرلەردەگى قانداستارىنىڭ اۋىر جاع­دايىنا جانى اشىعان قىنجىلىسىن، سون­داي-اق فاشيستەردىڭ ايۋاندىعىنا دەگەن جەككورۋشىلىگىن دە بەينەلەگەندەي: «وسى باقىتسىز جاندارعا كومەك بەرە المايتىنىما جانىم اۋىرادى. ولار مەنەن كومەك سۇرايدى جانە كومەكتەسەدى دەپ ۇمىتتەنەدى. مەن ءسوز بەردىم، بىراق ونى ورىنداي المايتىنىمدى بىلەمىن، ايتەۋىر، جۇباتۋ ءۇشىن ايتامىن. ولارعا كومەكتەسۋگە دارمەنىم جوق ەكەنىن بىلە تۇرا، الداۋعا ءماجبۇرمىن. بۇعان ەندىگى جەردە شىداي المايمىن. ودان دا ولگەنىم جاقسى. كەشە 35 ادامدى ولىمنەن الىپ قالدىم، بىراق بۇل قانشالىقتى ۇزاققا سوزىلار دەيسىڭ؟ قازىر قاراشا ايى، ال ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى جازدىق كيىم كيگەن، الدەبىرى جارتىلاي جالاڭاش، سۋىقتان قورعانۋ ءۇشىن قولمەن شۇڭقىر قازۋعا ءماجبۇر. ولارعا يتكە بەرگەندەي نان لاقتىرادى، ال سۋ بەرۋ ويلارىنا دا كەلمەيدى. مەن ولارعا قانداي دا ءبىر توسەنىش بەرۋدى سۇرادىم. بەردى مە، جوق پا، بەلگىسىز. بۇل «وركەنيەتتىلەر» اڭنان بەتەر ايۋان ەكەن. مەنىڭ جانىمدا كايۋمحان بار. ەسىڭدە مە، ول نوجانعا كەلىپ كەتكەن بولاتىن؟ ول ارقىلى نەمىستەردەن تۇركىستاندىق تۇتقىنداردىڭ جاعدايىن قالايدا ءبىر جاقسارتۋدى ءوتىندىم. ول ونى بىرەۋلەرگە جەتكىزدى. بىراق ناتيجە شىعار-شىقپاسى بەلگىسىز. ونداعان شاقىرىم ءجۇرىپ، لاگەرلەردى ارالاۋدامىن. ءال-قۋاتىم ازايىپ بارادى. مەنىڭ جان دۇ­نيەمنىڭ قانشالىقتى قاجىعانىن سەن ونسىز دا بىلەسىڭ عوي. ولگىم كەلەدى. «اجال» دەگەن سوزبەن حاتىمدى اياقتايمىن». وسى حاتتى جازعان سوڭ كوپ ۇزاماي، 1941 جىل­دىڭ 27 جەلتوقسانىندا مۇستافا شوقاي بەر­­­ليندەگى اۋرۋحانادا قايتىس بولدى. قانداستارىنا جانى اشىپ، كومەكتەسۋگە جانۇشىرا ۇمتىلعان، ەۋروپالىق وركە­نيەتتى ۇلت بولعان نەمىستەردەن ءتۇڭىلىپ، رەنىش پەن وكىنىش جانىن جەگىدەي جەگەن ۇلكەن جۇرەكتى ادام وسى جاعدايدان كەيىن فاشيستەرمەن ىنتىماقتاسۋعا بارار ما ەدى؟ سونداي-اق ارحيۆ قۇجاتتارىنا جۇگىن­سەك، لەگيون قۇرۋدى ءىس جۇزىندە باستاۋ، لەگيونعا ادامداردى جازۋ 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە باستالعان.

شىعىس مينيسترلىگى تۇركىستاندىق­تار ىشىندەگى ءىرى تۇلعا مۇستافا شوقاي­دى تۇركى تەكتەس تۇتقىنداردىڭ اراسىن­دا جۇر­گىزىلەتىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىندا پاي­­دالانۋ ءۇشىن الىپ كەلگەن ەدى. الايدا، شو­قايدىڭ لاگەرلەردى ارالاعان كەزدەگى كوڭىل كۇيى بۇل ماقساتقا ساي كەلمەي قالدى. سوندىقتان دا بولار، ناتسيستەر مۇستافا شوقايعا كۇدىكپەن قاراپ، ونىڭ ءومىربايانىن قايتا تەكسەرگەن سياقتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىندە بولعان كەزدە شو­قاي قايتىس بولعاننان كەيىن جازىلعان انىقتاماعا قاتىستى جازبالاردى تاۋىپ الدىم. مۇستافا شوقايدىڭ قازاسى تۋرالى انىقتامانى مازمۇنىن كەلىسۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرگەن. مينيسترلىكتىڭ قىزمەتكەرى انىقتامانىڭ شوقايدى «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى جانە العاشقى تۇركىستان ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى» دەگەن جولدارىنا كۇدىك ءبىلدىرىپ: «جالپى العاندا، شوقايوعلى بۇكىل تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ ەمەس، جەكە قوقان ۇلتتىق ۇكى­مەتىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. ال ول جەتەكشىسى بولدى دەپ اتالعان «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى» بۇل جەردە اسا بەلگىلى ەمەس. بەرليندە ودان باسقا، جالعىز تۇركىستاندىق ۆەلي كايۋم بار، انىقتاماعا دا سول قول قويىپتى، ال ونى تۇركيادا تۇراتىن تۇركىستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى بىلمەيدى»، دەپ جازعان. قۇجاتتاعى «تۇر­كىستان ۇلتتىق كوميتەتى بۇل جەردە اسا بەلگىلى ەمەس» دەگەن سوزدەر شوقاي باس­قارعان كەزدە بۇل ۇيىمنىڭ فاشيستەرگە قىزمەت ەتپەگەنىن كورسەتەدى.

گەرمانيانىڭ ارحيۆتەرىندەگى تۇر­كىستان لەگيونىنىڭ قۇرىلۋىنا قا­تىستى 1941-1942 جىلعى بۇيرىقتار، ەسەپتى باياندامالار، انىقتامالىقتار، ت. ب. ارحيۆتىك قۇجاتتاردا م.شوقاي ەسى­مى مۇلدە اتالمايدى، ال 1943-1945 جىل­عى قۇجاتتاردا ول تۇركىستان ۇلتتىق بىر­لەستىگىنىڭ بۇرىنعى جەتەكشىسى رەتىندە عانا اتالعان. تۇتقىنداردان ەرىكتى اسكەر بولىمدەرىن قۇرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەنى فاشيستەرگە وتە سەنىمدى ادامدار عانا كوتەرە الاتىن ەدى، ال پاريجدە تۇرعان، بەرلينگە نەمىستەر وزدەرى الىپ كەلگەن ادامعا وسىنداي ۇسىنىس جاساي الا ما؟ جو­عارىدا اتالعان ءا.ىدىرىستىڭ سيپاتتاماسىنا قاراساق، گەرمانيانىڭ قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرىندە م.شوقاي تۋرالى «سەنىم­سىز ەميگرانت» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان سياقتى. گەرمانيانىڭ ارحيۆىنەن كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ گدر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنە تاتار ەميگراتسياسىنىڭ بەلگىلى وكىلى تۋرالى ماتەريال جيناۋدى تاپسىرعان حاتىن كوردىم، ال شوقايعا بايلانىستى مۇنداي تاپسىرىس بەرىلمەگەن. مۇستافا شوقاي­دى تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋشى رەتىندە قا­­راۋ شىندىققا سايكەس كەلمەيدى.

شوقاي ەۋروپاداعى كەڭەستىك ەميگرانتتار اراسىندا تانىمال ادام جانە ول جاي عانا ساياساتكەر ەمەس، عالىم رەتىندە دە بەلگىلى بولدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى باتىس ەلدەرىندەگى تۇركىستان تاريحىمەن اينالىساتىن عالىمدار ءۇشىن سەنىمدى دەرەك كوزى رەتىندە سانالدى. شوقايدىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەرگە جازعان ماقالالارى ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار ارالىعىنداعى حالىقارالىق قاتىناستاردى، ونداعى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن، وزىندىك ماقساتتارى مەن ديپلوماتيالىق «ويىندارىن» تەرەڭ ءتۇسىنىپ، تالداۋ جاساعانىن كورسەتەدى.

سوڭعى جىلداردا ارحيۆتەردىڭ بۇرىن قۇپيا بولىپ كەلگەن كوپتەگەن قورلارىنىڭ اشىلۋى بەلگىلى قازاق زيالىلارىنىڭ ءومىرىن، ءوزارا قارىم-قاتىناسىن تولىق زەرتتەۋگە مۇمكىنشىلىك بەردى. بۇل باعىتتا بىرقاتار كوزگە تۇسەر زەرتتەۋ باسىلىپ شىق­تى. الايدا، كەيبىر ساتتەردە جەكە تۇلعالاردىڭ يدەيالىق قايشىلىقتارىن، ساياسي پوزيتسياسىنىڭ ايىرماشىلىعىن ءتۇسىندىرۋ ورنىنا جەكە باس ارازدىعىن تالداپ كەتەتىن جاعدايلار دا بار. ال مۇستافا شوقايدىڭ ءوز ارىپتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسىندا جەكە باس اراز­دى­عىنان جوعارى تۇرعاندىعىن، ونىڭ كەيبىر كورنەكتى ەميگرانتتارمەن كەلىس­پەۋشىلىگى يدەيالىق ايىرماشىلىق پەن ساياسي كۇرەستىڭ تاكتيكاسى ماسەلەسىنە قاتىستى بولعاندىعىن ونىڭ حاتتارىنان كورۋگە بولادى. ول ەميگراتسياداعى ساياسي كۇشتەردىڭ بىرلىگى قاجەت ەكەندىگىن، ال ءوزارا ءارتۇرلى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ورتاق ماقساتقا كەسىرىن تيگىزبەۋى تيىستىلىگىن ۇنەمى ەسكەرتىپ وتىرعان. ماسەلەن، 1930 جىلى زاكي ءۋاليديدىڭ (ۆاليدوۆتىڭ) ءوز ارىپ­تەستەرىمەن قاقتىعىسى كەزىندە ول ءۋالي­ديدىڭ ساياسي كوزقاراستارىن سىناي وتىرا، ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىن جوعارى باعالاعان. پولشا ۇكىمەتى مەن ەميگرانتتار اراسىنداعى بايلانىستاردى ىسكە اسىراتىن قىزمەتكەر شوقايدان ءۋاليدي مەن باسقا تۇركى ەميگرانتتارى اراسىنداعى قاقتىعىستى ءتۇسىندىرۋدى وتىنگەن. شوقايدىڭ 1930 جىلى 27 ما­مىردا جازعان جاۋاپ حاتىندا مىناداي جولدار بار: «ۆاليدوۆتىڭ ساياسي ماسەلەلەر بويىنشا كەيبىر، شىندىقتى ايتساق، كوپ­تەگەن پىكىرلەرىنىڭ داۋلى ەكەندىگىن بىلە وتىرا...، مەن ۆاليدوۆقا عىلىمي سيپات­تاعى ماقالالار جازۋعا مۇمكىنشىلىك بەرۋدى جاقتايمىن. ول عاجاپ ەرۋديت، ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى، ەتنوگرافيامىزدى جاقسى بىلەدى، ونىڭ ءاربىر ماقالاسى اسا قۇندى جانە باسىلىمنىڭ مازمۇندىق ءارىن كۇشەيتە تۇسەدى، ... ونىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىز بەن رۋلارىمىز تۋرالى جازعاندارى – اسا قۇندى دۇنيەلەر. ۆاليدوۆتىڭ «تاتاردى جەككورۋشىلىك» جانە قازاقتاردىڭ ساياسي مۇمكىندىكتەرىن اسىرا باعالاۋشىلىق سەزىمى اۋرۋعا اينالعان (سونداي-اق كەيبىر تاتارلار «ۆاليدوۆتى جەككورۋشىلىك» اۋرۋىنا شالدىققان)، ول وزبەكتەرگە، ياعني ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وتىرىقشى بولى­گىنە قاتىستى سكەپتيتسيزم، ال كەيدە اشىق تۇردە سالقىن قاراۋشىلىق... كورسە­تەدى. ونىڭ بۇل جەكە «قاسيەتتەرى» ساياسي قىزمەتىندە دە تىم ايرىقشا كورىنىس تاپقان. تۇركىستاندىقتار مەن تاتارلار ارسىنداعى ۇنەمى قايتالانىپ وتىراتىن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر وسىعان بايلانىستى، سونداي-اق تۇركىستاندىقتاردىڭ وزدەرىندە قازاقتار مەن وزبەكتەرگە بو­لىنۋشىلىكتىڭ بولۋ مۇمكىندىگىن دە جوققا شىعارا المايمىز. بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاق ساياسي جۇمىستارىمىز ءۇشىن، ءبىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا قاۋىپتى جاعداي. ۆالي­دوۆ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەسكى تاريحىنىڭ جاقسى ءبىلىمپازى بولعاندىقتان، ارينە، ەسكى سالتتاردى ساقتاپ قالعان تايپا رەتىن­دە قازاقتاردى كوشپەلى اتا-بابالاردىڭ «ەجەلگى قازىناسىن» جوعالتىپ العان وز­بەكتەردەن جوعارى قويادى. جەكە قاسيەتى بويىنشا جالپى پروگرەسشىل ۆاليدوۆتىڭ (ول سوتسياليست-رەۆوليۋتسيونەر... بولعان) بويىندا ساياساتقا كەلگەن كەزدە تاريحشى-ارحيۆاريۋس جوعارى شىعىپ كەتەدى. ول ءوزىنىڭ ارحيۆتىك بىلىمدەرىنىڭ قۋاتتى كۇشىنىڭ سالدارىنان ساياسي ساۋاتتىلىقتىڭ ءالىپبيىن ۇمىتىپ كەتەدى... سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا، ءبىزدىڭ ىستانبۇلداعى جولداستار ونىڭ عىلىمي ماقالالارىن شىن نيەتپەن قابىلدايتىن بولار، ولاردىڭ ماڭىزدىلىعى جانە بىزگە قاجەتتىلىگى ساياسي ماقالالاردان استە كەم ەمەس. ۆاليدوۆتى – عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورىن – كەز كەلگەن ادام قۇرمەتتەيتىن جانە جاريالايتىن بولادى، الايدا ۆاليدوۆ – ساياسي ماقالالار اۆتورى – وتە كوپ قارسىلىققا كەزدەسەدى». وسىلايشا ول تۇركى ەميگرانت­تارى اراسىنداعى كەيبىر كيكىلجىڭدى ورشىت­پەۋگە، ولاردى ءبىر عانا ماقسات ‒ تۇر­كىس­تاننىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسكە با­عىت­تاۋعا تىرىستى.

ستالين وكىمەتىنىڭ قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ زيالىلارىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ، ەندى باس كوتەرەتىن ەشكىم جوق دەپ تىنىشتانۋىنا شوقايدىڭ ەۋرو­پاداعى ءىس-ارەكەتى، كەڭەس وكىمەتىنىڭ سايا­ساتىن اشكەرەلەۋى بوگەت بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ شوقايدى اسا قاۋىپتى جاۋ ساناۋى دا وسى سەبەپتەن تۋعان بولار. ولار شو­قايدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى يدەيالارى كەڭەس وداعى تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن قۇراپ وتىرعان تۇركى حالىقتارىنا ىقپال جاساۋىنان قاۋىپتەندى. 1928 جىلى جەلتوقسان ايىندا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 4-سەسسياسىندا وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ بايانداماسىن تالقىلاۋ بارىسىندا مۇستافا شوقايدىڭ «تۇركىستان كەڭەستەردىڭ بيلىگىندە» دەگەن ەڭبەگى قاتتى سىنعا الىندى. كەڭەس وكىمەتىن وسى ەڭبەككە قاتىستى ايرىقشا الاڭداتقان جاعداي – وعان فرانتسۋز سوتسياليستىك پارتياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەنودەلدىڭ العىسوز جازۋى، وندا تۇركىستان بۇرىنعى پاتشا­لىق رەسەي كەزىندەگىدەي قازىر دە وتار بولىپ وتىر دەپ كورسەتۋى ەدى. بۇل ءسوز كەڭەس ودا­عىنىڭ الەم حالىقتارى الدىنداعى بەدەلىن ءتۇسىرىپ، باتىسەۋروپالىق قوعامدا كەڭەس وكىمەتى تۋرالى جاعىمسىز پىكىر قا­لىپتاستىرۋى مۇمكىن ەدى.

بولشەۆيكتەر وكىمەتى 1921 جىلدىڭ ­­
15 جەلتوقسانىندا كەڭەس ەلىنىڭ تولقۇ­جا­­تىن 1922 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن الما­­عان ەميگرانتتار كەڭەس ازاماتتىعىنان ­ايىرىلادى دەپ مالىمدەدى. مۇستافا شوقاي جانە باسقا بىرقاتار تۇركى ەميگرانتى 1922 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن كەڭەستىك تولقۇجات العان جوق جانە الۋعا تىرىسپادى دا. ولار شەتەلگە ەميگ­راتسياعا كەتكەن كەزدە كەڭەس وداعى قۇرىلعان جوق، دەمەك، ولار ەشۋاقىتتا كسرو ازاماتى بولعان ەمەس. ولاردىڭ وتانى – كەڭەس وداعى نەمەسە كەڭەستىك شىعىستىڭ جەكە-جەكە رەسپۋبليكالارى ەمەس، 1924 جىلعا دەيىنگى تۇتاس تۇركىستان (باتىس تۇركىستان) بولاتىن. ولار وسى وتانىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەستى. ء«بىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ادامىنا ءتان بار­لىق اداسۋدان ءبىر ۇرپاقتىڭ ءومىرى بارىسىندا تولىق ارىلامىز دەۋ قيىن، مۇمكىن ادامزات ءوز تاريحىنىڭ تار ولشەمىنەن شىعىپ، جاڭاشا ويلاۋعا يە بولعانشا ۇزاق جىلدار كەرەك بولار»، دەپ ەريح فرومم ايتقانداي، ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى اسا ءبىر كۇردەلى دە قايشىلىقتى بولعان كەڭەس زامانىنداعى جەكە تۇلعالاردىڭ قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق قوزعالىسى تاري­حىنداعى ورنىن انىقتاۋ تالاي داۋ-دا­ماي تۋعىزاتىن دا شىعار. دەگەنمەن، تاريحشىلار ارحيۆتىك قۇجاتتاردى تالداي وتىرىپ، تاپقان اقيقاتتى مويىنداۋلارى كەرەك بولار.

 

گۇلجاۋحار كوكەباەۆا

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ىندەتپەن كۇرەستە ىركىلمەگەن مامان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:34

ارمانىنا جەتكەن جان

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

وتانشىلدىق – تاۋەلسىزدىك تىرەگى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:16

العىس ارقالاعان جاناشىر جاندار

مەديتسينا • بۇگىن، 08:01

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار