كەڭەس وكىمەتى مۇستافا شوقايدى «ساتقىن» دەپ جاريالاپ, ونىمەن ۇندەس پىكىر ايتقان نەمەسە ايتۋى مۇمكىن ادامداردى «شوقايشىلدار» دەپ ايىپتادى. ال شوقايدىڭ «ساتقىندىعى» تۋرالى يدەيا قايدان شىقتى؟ ولار, بىرىنشىدەن, شوقاي باسقارعان «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلەستىگىنىڭ» ەۋروپادا قۇرىلعان ەميگرانتتىق ۇيىم «پرومەتەي ليگاسىنىڭ» اياسىندا ارەكەت ەتكەنىن تىلگە تيەك قىلادى. وسىعان وراي, پولشا ارحيۆتەرىنىڭ ماتەريالدارىنا جۇگىنەيىك.
«پرومەتەي ليگاسى» 1928 جىلى قۇرىلىپ, ەكى جىلدان كەيىن پاريجگە كوشكەن, ونى ۇنەمى پولشا ۇكىمەتى قارجىلاندىرىپ وتىرعان. رەسمي جەتەكشىسى بۇرىنعى گرۋزيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ن.جوردانيا بولعان بۇل وداق ساياسي كلۋب ءتارىزدى بولدى, وعان گرۋزين سوتسياليستەرىنىڭ, ازەربايجان مۋسساۆاتيستەرىنىڭ ۇيىمدارى, تۇركىستاندىقتاردىڭ «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلەستىگى» ۇيىمى, قىرىم تاتارلارىنىڭ «ۇلتتىق پارتياسى», تاتارلار مەن سولتۇستىك كاۆكاز, ۋكراين ەميگرانتتارىنىڭ ۇلتتىق ۇيىمدارى كىردى. «پرومەتەي ليگاسىنىڭ» باسشى ورگانىنا ءاربىر ۇيىمنان ەكى وكىل, سونىڭ ىشىندە تۇركىستاندىقتار اتىنان مۇستافا شوقاي مەن وسمان قوجا كىردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزدە بۇل ۇيىم انتيگەرماندىق كوڭىل كۇيدە بولدى. داعىستاندىق ەميگرانت, اتالعان ۇيىمنىڭ مۇشەسى ءاليحان كانتەمىر «كاۆكاز ماسەلەسى. كاۆكاز جانە كەڭەس وكىمەتى» دەگەن ەڭبەگىندە «پرومەتەي ليگاسىنىڭ» پاريجدە تۇرعان قايراتكەرلەرى اعىلشىن-فرانتسۋز وداعىن قولداۋشىلارعا كومەك بەرۋ نيەتىندە بولدى دەپ جازادى. الايدا, فاشيستىك گەرمانيا باتىس ەۋروپانى باسىپ العان سوڭ بۇل ۇيىمنىڭ ارەكەتى دە توقتاپ قالدى. ۇيىمنىڭ «پرومەتەي», «جاس تۇركىستان», «يستيقلال», تاعى باسقا ءباسپاسوز باسىلىمدارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلتتىق ساياساتىن سىنادى, ورىستاندىرۋ ارەكەتىنىڭ سىرىن اشتى, ءسويتىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ الەمنىڭ حالىقتارى الدىنداعى بەدەلىنە زيانىن تيگىزدى, كەڭەس وداعىن سىناۋشىلارعا دالەلدەر تاۋىپ بەردى. «پرومەتەي» ۇيىمى كەڭەس وداعىنىڭ ۇلتتىق ايماقتارىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ورىستاندىرۋ ساياساتى, تاعى باسقا ءارتۇرلى شارالارعا نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, ۇلتتار ليگاسىنا حاتتار جولداپ وتىرعان, وسى ارەكەتى ارقىلى بۇل ۇيىم كەڭەس وداعىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرگەن بولۋى دا مۇمكىن.
سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ميلليونداعان كەڭەس جاۋىنگەرى تۇتقىنعا الىنىپ, ولاردىڭ ىشىندە كەڭەستىك شىعىس حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى دە بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعان كەزدە گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كاۆكاز بەن تۇركىستان حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان نيەت-تىلەكتەرىن پايدالانۋ ماقساتىمەن تۇركياداعى جانە ەۋروپا ەلدەرىندەگى ەميگرانتتار جانە ولاردىڭ ۇيىمدارى تۋرالى مالىمەتتەر جيناستىردى. 1941 جىلى 9 تامىزدا ىستانبۇلداعى گەرمان ەلشىلىگى «پرومەتەي ليگاسىنىڭ» بەدەلدى قايراتكەرلەرىنە سيپاتتاما بەردى. مۇنداعى شوقاي تۋرالى مالىمەت مىناداي: «مۇستافا شوقاەۆ, قىرعىز, ۇزاق جىلدان بەرى اق ورىستاردىڭ بەلگىلى جەتەكشىسى ميليۋكوۆتىڭ پىكىرلەسى, سونىڭ پاريجدە شىعاراتىن گازەتىنىڭ تۇراقتى ءتىلشىسى, ءوزى بەرليندە جەكە جۋرنال شىعارادى, ونى پروفەسسور يەشكە مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگى ءا.ىدىرىس مىرزا جاقسى بىلەدى». گەرمانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ساياسي ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرى ءالىمجان ىدىرىسقا وسى حاتتا اتالعان ادامدارعا جەكە-جەكە سيپاتتاما بەرۋ تاپسىرىلدى. ول 1941 جىلى 5 قىركۇيەكتە جازعان بايانداماسىندا مۇستافا شوقاي تۋرالى ەلشىلىكتىڭ حاتىندا بەرىلگەن مالىمەتتەر دۇرىس ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, شوقايدى «ۇلتشىل ەمەس», «جارتىلاي ورىس», «بۇرىن ورىس-ەۆرەي, كەيىن پولياك-ەۆرەي ماركسيستەرىنە قىزمەت ەتكەن, دەموكراتيانى جاقتاۋشى, بۇگىنگى گەرمانيانىڭ جاۋى» دەپ سيپاتتاپ, شوقاي سياقتى سەنىمسىز ادامدى گەرمانيامەن ىنتىماقتاستىققا شاقىرۋ اسا كۇدىكتى ارەكەت بولادى دەگەن قاۋپىن ءبىلدىردى. ال ىدىرىس نەمىستەر ءۇشىن ايرىقشا سەنىمدى ادام بولاتىن, ونىڭ ەميگرانتتارعا قاتىستى كۇدىگى نەمەسە سەنىمى ەسكەرىلمەي قالمايتىن ء(الىمجان ىدىرىس ‒ ءسىبىردىڭ تۋماسى, ۇلتى تاتار, بۇقارادا وقىعان, ءبىر جىلعا جۋىق قازاقستاندا مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقارعان). وسىنداي جاعدايدا نە سەبەپتەن نەمىستەر شوقايدى پاريجدەن بەرلينگە الىپ كەلدى؟ مۇستافا شوقايدى ەۋروپاداعى شىعىس حالىقتارىنىڭ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ماماندار مەن ديپلوماتتاردىڭ بارلىعى تۇركى ەميگرانت-تارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كورنەكتى تۇلعا رەتىندە سيپاتتايتىن, سوندىقتان نەمىستەر وسىنداي بەدەلدى قايراتكەردى ءوز ماقساتىنا پايدالانۋعا تىرىستى.
1941 جىلدىڭ جازىندا تۇتقىن لاگەرلەرىن ارالاۋ, ورىس ەمەس تۇتقىنداردىڭ سانىن انىقتاۋ جانە ولاردىڭ كوڭىل-كۇيىن باعدارلاۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان 25 كوميسسيانىڭ قۇرامىنداعى 600-گە جۋىق ادامنىڭ ىشىندە كەڭەستىك شىعىس حالىقتارىنىڭ بارلىعىنىڭ وكىلدەرى – ساياسي ەميگرانتتار بولدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىندا قۇرىلعان رەسەي كوميتەتىندە كەڭەستىك شىعىس حالىقتارى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مامان فون حەنتيگكە جىبەرگەن حاتىندا ديپلومات رۋدولف نادولنى «تۇراندىق تۇتقىندار ماسەلەسىن تالقىلاۋ ءۇشىن روزەنبەرگ پاريجدەن مۇستافا شوقايدى الدىردى» دەپ جازدى. ماريا شوقايدىڭ ەستەلىكتەرىنەن دە مۇستافا شوقايدى ناتسيستەر فرانتسيادا 1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا تۇتقىنعا العانىن, كەيىنىرەك بوساتقانىن, ال تامىز ايىنىڭ باسىندا اسكەري ادامدار كەلىپ, بەرلينگە الىپ كەتكەنىن بىلەمىز. دەمەك شوقايدى گەرمانياعا روزەنبەرگتىڭ مەكەمەسى الدىرتتى. شىعىس مينيسترلىگى ءتىزىم جاساپ, بارلىق ەميگرانتتى كوميسسياعا وزدەرى شاقىرىپ كىرگىزدى. جان-جاقتان اۋدارماشىلار ىزدەگەن كەزدە, ءتىپتى گەرمانيادا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنت جاستاردى دا جيناعان.
كوميسسيانىڭ الدىنا قويىلعان مىندەت – تۇتقىنداردىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىن, ءبىلىمى مەن ماماندىعىن جانە كوڭىل كۇيىن انىقتاۋ. وندا تۇتقىنداردىڭ جالپى سانى جانە اسكەري دارەجەلەرى, بىلىمدەرى, تاماقتانۋى, كيىنۋى, كوڭىل كۇيى تۇگەل ەسەپكە الىنعان. كەڭەس وكىمەتى مۇستافا شوقايدىڭ تۇتقىن لاگەرلەرىن ارالاۋىن تىلگە تيەك قىلىپ, ونى لەگيوندى قۇرۋشى دەپ ايىپتادى. الايدا, كوميسسيانىڭ جۇمىسى كەزىندە كەڭەستىك تۇتقىنداردان لەگيوندار قۇرۋ تۋرالى ماسەلە ءالى شەشىلمەگەن بولاتىن.
ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرى, نەگىزىنەن, نەمىس زەرتتەۋشىسى پاتريك فون تسۋر ميۋلەننىڭ كىتابىندا بەرىلگەن مالىمەتتەرگە نەگىزدەلگەن (بۇل كىتاپ تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان, سوندىقتان كوپشىلىككە قول جەتىمدى). ول اۆتوردىڭ ەڭبەگى, ارينە, قۇندى ەكەنى داۋسىز. الايدا, ميۋلەن ارحيۆ ماتەريالدارىمەن قوسا, كايۋممەن كەزدەسىپ, ونىڭ ءوز اۋزىنان العان سۇقباتتارعا سۇيەنەدى. ميۋلەننىڭ ەڭبەگىندە ۆەلي كايۋم مەن شوقايدىڭ سوعىس كەزىندەگى ءىس-ارەكەتىن باعالاۋدا تىم سۋبەكتيۆتى ۇستانىم بار ەكەنىن ەشكىم ەسكەرمەيدى. ماسەلەن, ميۋلەن: «ەميگرانت ۆەلي كايۋم سوعىستىڭ العاشقى اپتالارىندا ونىڭ تۇتقىن لاگەرلەرىندەگى جەرلەستەرىنە اسا قاتال قاراۋشىلىققا نارازىلىق بىلدىرگەن», دەپ جازادى. سوعىستىڭ العاشقى اپتالارىندا گەرمانياداعى كايۋمنىڭ تۇركىستاندىق تۇتقىنداردىڭ جاعدايى قانداي ەكەنىن ءبىلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ويتكەنى گيتلەردىڭ بۇيرىعى بويىنشا كەڭەستىك تۇتقىندار قاتارىنداعى ازيالىقتاردى گەرمان يمپەرياسىنىڭ جەرىنە اكەلۋگە تىيىم سالىندى. ولار پولشا جانە باسقا باسىپ الىنعان جەرلەردەگى لاگەرلەرگە ورنالاستىرىلۋى ءتيىستى بولدى. سوندىقتان حاتتى لاگەرلەردى ارالاعان كوميسسيا مۇشەسى عانا جازۋى مۇمكىن. سونداي-اق كايۋم ول كەزدە نەمىس عالىمدارى مەن ەميگرانتتار اراسىندا مۇلدە بەلگىسىز, جالپى العاندا, گەرمانيادا اتى شىقپاعان ادام بولاتىن. دەمەك ميۋلەننىڭ بۇل پىكىرى كايۋممەن جەكە كەزدەسىپ, سۇقبات الۋىنىڭ ناتيجەسىندە تۋعان بولۋى مۇمكىن. ماريا شوقايدىڭ ەستەلىكتەرىندە مۇستافا شوقايدىڭ لاگەردەگى تۇركىستاندىق تۇتقىنداردىڭ اۋىر جاعدايىنا اشىق نارازىلىق ءبىلدىرىپ, نەمىس اكىمشىلىك ورىندارىنا حات جازعانى, ونى ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرۋ ءۇشىن ۆ.كايۋمگە بەرگەنى, مۇستافا شوقاي قايتىس بولعاندا بەرلينگە كەلگەن ماريا شوقايعا كايۋم وسى حاتتىڭ كوشىرمەسىن بەرگەنى تۋرالى ايتىلادى. 1941 جىلدىڭ قاراشاسىندا مۇستافا شوقايدىڭ مارياعا جازعان سوڭعى حاتىنداعى مىنا ءبىر جولدار ونىڭ لاگەرلەردەگى قانداستارىنىڭ اۋىر جاعدايىنا جانى اشىعان قىنجىلىسىن, سونداي-اق فاشيستەردىڭ ايۋاندىعىنا دەگەن جەككورۋشىلىگىن دە بەينەلەگەندەي: «وسى باقىتسىز جاندارعا كومەك بەرە المايتىنىما جانىم اۋىرادى. ولار مەنەن كومەك سۇرايدى جانە كومەكتەسەدى دەپ ۇمىتتەنەدى. مەن ءسوز بەردىم, بىراق ونى ورىنداي المايتىنىمدى بىلەمىن, ايتەۋىر, جۇباتۋ ءۇشىن ايتامىن. ولارعا كومەكتەسۋگە دارمەنىم جوق ەكەنىن بىلە تۇرا, الداۋعا ءماجبۇرمىن. بۇعان ەندىگى جەردە شىداي المايمىن. ودان دا ولگەنىم جاقسى. كەشە 35 ادامدى ولىمنەن الىپ قالدىم, بىراق بۇل قانشالىقتى ۇزاققا سوزىلار دەيسىڭ؟ قازىر قاراشا ايى, ال ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى جازدىق كيىم كيگەن, الدەبىرى جارتىلاي جالاڭاش, سۋىقتان قورعانۋ ءۇشىن قولمەن شۇڭقىر قازۋعا ءماجبۇر. ولارعا يتكە بەرگەندەي نان لاقتىرادى, ال سۋ بەرۋ ويلارىنا دا كەلمەيدى. مەن ولارعا قانداي دا ءبىر توسەنىش بەرۋدى سۇرادىم. بەردى مە, جوق پا, بەلگىسىز. بۇل «وركەنيەتتىلەر» اڭنان بەتەر ايۋان ەكەن. مەنىڭ جانىمدا كايۋمحان بار. ەسىڭدە مە, ول نوجانعا كەلىپ كەتكەن بولاتىن؟ ول ارقىلى نەمىستەردەن تۇركىستاندىق تۇتقىنداردىڭ جاعدايىن قالايدا ءبىر جاقسارتۋدى ءوتىندىم. ول ونى بىرەۋلەرگە جەتكىزدى. بىراق ناتيجە شىعار-شىقپاسى بەلگىسىز. ونداعان شاقىرىم ءجۇرىپ, لاگەرلەردى ارالاۋدامىن. ءال-قۋاتىم ازايىپ بارادى. مەنىڭ جان دۇنيەمنىڭ قانشالىقتى قاجىعانىن سەن ونسىز دا بىلەسىڭ عوي. ولگىم كەلەدى. «اجال» دەگەن سوزبەن حاتىمدى اياقتايمىن». وسى حاتتى جازعان سوڭ كوپ ۇزاماي, 1941 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا مۇستافا شوقاي بەرليندەگى اۋرۋحانادا قايتىس بولدى. قانداستارىنا جانى اشىپ, كومەكتەسۋگە جانۇشىرا ۇمتىلعان, ەۋروپالىق وركەنيەتتى ۇلت بولعان نەمىستەردەن ءتۇڭىلىپ, رەنىش پەن وكىنىش جانىن جەگىدەي جەگەن ۇلكەن جۇرەكتى ادام وسى جاعدايدان كەيىن فاشيستەرمەن ىنتىماقتاسۋعا بارار ما ەدى؟ سونداي-اق ارحيۆ قۇجاتتارىنا جۇگىنسەك, لەگيون قۇرۋدى ءىس جۇزىندە باستاۋ, لەگيونعا ادامداردى جازۋ 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە باستالعان.
شىعىس مينيسترلىگى تۇركىستاندىقتار ىشىندەگى ءىرى تۇلعا مۇستافا شوقايدى تۇركى تەكتەس تۇتقىنداردىڭ اراسىندا جۇرگىزىلەتىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىندا پايدالانۋ ءۇشىن الىپ كەلگەن ەدى. الايدا, شوقايدىڭ لاگەرلەردى ارالاعان كەزدەگى كوڭىل كۇيى بۇل ماقساتقا ساي كەلمەي قالدى. سوندىقتان دا بولار, ناتسيستەر مۇستافا شوقايعا كۇدىكپەن قاراپ, ونىڭ ءومىربايانىن قايتا تەكسەرگەن سياقتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىندە بولعان كەزدە شوقاي قايتىس بولعاننان كەيىن جازىلعان انىقتاماعا قاتىستى جازبالاردى تاۋىپ الدىم. مۇستافا شوقايدىڭ قازاسى تۋرالى انىقتامانى مازمۇنىن كەلىسۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرگەن. مينيسترلىكتىڭ قىزمەتكەرى انىقتامانىڭ شوقايدى «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى جانە العاشقى تۇركىستان ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى» دەگەن جولدارىنا كۇدىك ءبىلدىرىپ: «جالپى العاندا, شوقايوعلى بۇكىل تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ ەمەس, جەكە قوقان ۇلتتىق ۇكىمەتىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. ال ول جەتەكشىسى بولدى دەپ اتالعان «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى» بۇل جەردە اسا بەلگىلى ەمەس. بەرليندە ودان باسقا, جالعىز تۇركىستاندىق ۆەلي كايۋم بار, انىقتاماعا دا سول قول قويىپتى, ال ونى تۇركيادا تۇراتىن تۇركىستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى بىلمەيدى», دەپ جازعان. قۇجاتتاعى «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى بۇل جەردە اسا بەلگىلى ەمەس» دەگەن سوزدەر شوقاي باسقارعان كەزدە بۇل ۇيىمنىڭ فاشيستەرگە قىزمەت ەتپەگەنىن كورسەتەدى.
گەرمانيانىڭ ارحيۆتەرىندەگى تۇركىستان لەگيونىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى 1941-1942 جىلعى بۇيرىقتار, ەسەپتى باياندامالار, انىقتامالىقتار, ت. ب. ارحيۆتىك قۇجاتتاردا م.شوقاي ەسىمى مۇلدە اتالمايدى, ال 1943-1945 جىلعى قۇجاتتاردا ول تۇركىستان ۇلتتىق بىرلەستىگىنىڭ بۇرىنعى جەتەكشىسى رەتىندە عانا اتالعان. تۇتقىنداردان ەرىكتى اسكەر بولىمدەرىن قۇرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەنى فاشيستەرگە وتە سەنىمدى ادامدار عانا كوتەرە الاتىن ەدى, ال پاريجدە تۇرعان, بەرلينگە نەمىستەر وزدەرى الىپ كەلگەن ادامعا وسىنداي ۇسىنىس جاساي الا ما؟ جوعارىدا اتالعان ءا.ىدىرىستىڭ سيپاتتاماسىنا قاراساق, گەرمانيانىڭ قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرىندە م.شوقاي تۋرالى «سەنىمسىز ەميگرانت» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان سياقتى. گەرمانيانىڭ ارحيۆىنەن كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ گدر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنە تاتار ەميگراتسياسىنىڭ بەلگىلى وكىلى تۋرالى ماتەريال جيناۋدى تاپسىرعان حاتىن كوردىم, ال شوقايعا بايلانىستى مۇنداي تاپسىرىس بەرىلمەگەن. مۇستافا شوقايدى تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋشى رەتىندە قاراۋ شىندىققا سايكەس كەلمەيدى.
شوقاي ەۋروپاداعى كەڭەستىك ەميگرانتتار اراسىندا تانىمال ادام جانە ول جاي عانا ساياساتكەر ەمەس, عالىم رەتىندە دە بەلگىلى بولدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى باتىس ەلدەرىندەگى تۇركىستان تاريحىمەن اينالىساتىن عالىمدار ءۇشىن سەنىمدى دەرەك كوزى رەتىندە سانالدى. شوقايدىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەرگە جازعان ماقالالارى ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار ارالىعىنداعى حالىقارالىق قاتىناستاردى, ونداعى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن, وزىندىك ماقساتتارى مەن ديپلوماتيالىق «ويىندارىن» تەرەڭ ءتۇسىنىپ, تالداۋ جاساعانىن كورسەتەدى.
سوڭعى جىلداردا ارحيۆتەردىڭ بۇرىن قۇپيا بولىپ كەلگەن كوپتەگەن قورلارىنىڭ اشىلۋى بەلگىلى قازاق زيالىلارىنىڭ ءومىرىن, ءوزارا قارىم-قاتىناسىن تولىق زەرتتەۋگە مۇمكىنشىلىك بەردى. بۇل باعىتتا بىرقاتار كوزگە تۇسەر زەرتتەۋ باسىلىپ شىقتى. الايدا, كەيبىر ساتتەردە جەكە تۇلعالاردىڭ يدەيالىق قايشىلىقتارىن, ساياسي پوزيتسياسىنىڭ ايىرماشىلىعىن ءتۇسىندىرۋ ورنىنا جەكە باس ارازدىعىن تالداپ كەتەتىن جاعدايلار دا بار. ال مۇستافا شوقايدىڭ ءوز ارىپتەستەرىمەن قارىم-قاتىناسىندا جەكە باس ارازدىعىنان جوعارى تۇرعاندىعىن, ونىڭ كەيبىر كورنەكتى ەميگرانتتارمەن كەلىسپەۋشىلىگى يدەيالىق ايىرماشىلىق پەن ساياسي كۇرەستىڭ تاكتيكاسى ماسەلەسىنە قاتىستى بولعاندىعىن ونىڭ حاتتارىنان كورۋگە بولادى. ول ەميگراتسياداعى ساياسي كۇشتەردىڭ بىرلىگى قاجەت ەكەندىگىن, ال ءوزارا ءارتۇرلى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ورتاق ماقساتقا كەسىرىن تيگىزبەۋى تيىستىلىگىن ۇنەمى ەسكەرتىپ وتىرعان. ماسەلەن, 1930 جىلى زاكي ءۋاليديدىڭ (ۆاليدوۆتىڭ) ءوز ارىپتەستەرىمەن قاقتىعىسى كەزىندە ول ءۋاليديدىڭ ساياسي كوزقاراستارىن سىناي وتىرا, ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىن جوعارى باعالاعان. پولشا ۇكىمەتى مەن ەميگرانتتار اراسىنداعى بايلانىستاردى ىسكە اسىراتىن قىزمەتكەر شوقايدان ءۋاليدي مەن باسقا تۇركى ەميگرانتتارى اراسىنداعى قاقتىعىستى ءتۇسىندىرۋدى وتىنگەن. شوقايدىڭ 1930 جىلى 27 مامىردا جازعان جاۋاپ حاتىندا مىناداي جولدار بار: «ۆاليدوۆتىڭ ساياسي ماسەلەلەر بويىنشا كەيبىر, شىندىقتى ايتساق, كوپتەگەن پىكىرلەرىنىڭ داۋلى ەكەندىگىن بىلە وتىرا..., مەن ۆاليدوۆقا عىلىمي سيپاتتاعى ماقالالار جازۋعا مۇمكىنشىلىك بەرۋدى جاقتايمىن. ول عاجاپ ەرۋديت, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى, ەتنوگرافيامىزدى جاقسى بىلەدى, ونىڭ ءاربىر ماقالاسى اسا قۇندى جانە باسىلىمنىڭ مازمۇندىق ءارىن كۇشەيتە تۇسەدى, ... ونىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىز بەن رۋلارىمىز تۋرالى جازعاندارى – اسا قۇندى دۇنيەلەر. ۆاليدوۆتىڭ «تاتاردى جەككورۋشىلىك» جانە قازاقتاردىڭ ساياسي مۇمكىندىكتەرىن اسىرا باعالاۋشىلىق سەزىمى اۋرۋعا اينالعان (سونداي-اق كەيبىر تاتارلار «ۆاليدوۆتى جەككورۋشىلىك» اۋرۋىنا شالدىققان), ول وزبەكتەرگە, ياعني ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وتىرىقشى بولىگىنە قاتىستى سكەپتيتسيزم, ال كەيدە اشىق تۇردە سالقىن قاراۋشىلىق... كورسەتەدى. ونىڭ بۇل جەكە «قاسيەتتەرى» ساياسي قىزمەتىندە دە تىم ايرىقشا كورىنىس تاپقان. تۇركىستاندىقتار مەن تاتارلار ارسىنداعى ۇنەمى قايتالانىپ وتىراتىن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر وسىعان بايلانىستى, سونداي-اق تۇركىستاندىقتاردىڭ وزدەرىندە قازاقتار مەن وزبەكتەرگە بولىنۋشىلىكتىڭ بولۋ مۇمكىندىگىن دە جوققا شىعارا المايمىز. بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاق ساياسي جۇمىستارىمىز ءۇشىن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا قاۋىپتى جاعداي. ۆاليدوۆ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەسكى تاريحىنىڭ جاقسى ءبىلىمپازى بولعاندىقتان, ارينە, ەسكى سالتتاردى ساقتاپ قالعان تايپا رەتىندە قازاقتاردى كوشپەلى اتا-بابالاردىڭ «ەجەلگى قازىناسىن» جوعالتىپ العان وزبەكتەردەن جوعارى قويادى. جەكە قاسيەتى بويىنشا جالپى پروگرەسشىل ۆاليدوۆتىڭ (ول سوتسياليست-رەۆوليۋتسيونەر... بولعان) بويىندا ساياساتقا كەلگەن كەزدە تاريحشى-ارحيۆاريۋس جوعارى شىعىپ كەتەدى. ول ءوزىنىڭ ارحيۆتىك بىلىمدەرىنىڭ قۋاتتى كۇشىنىڭ سالدارىنان ساياسي ساۋاتتىلىقتىڭ ءالىپبيىن ۇمىتىپ كەتەدى... سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ ىستانبۇلداعى جولداستار ونىڭ عىلىمي ماقالالارىن شىن نيەتپەن قابىلدايتىن بولار, ولاردىڭ ماڭىزدىلىعى جانە بىزگە قاجەتتىلىگى ساياسي ماقالالاردان استە كەم ەمەس. ۆاليدوۆتى – عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورىن – كەز كەلگەن ادام قۇرمەتتەيتىن جانە جاريالايتىن بولادى, الايدا ۆاليدوۆ – ساياسي ماقالالار اۆتورى – وتە كوپ قارسىلىققا كەزدەسەدى». وسىلايشا ول تۇركى ەميگرانتتارى اراسىنداعى كەيبىر كيكىلجىڭدى ورشىتپەۋگە, ولاردى ءبىر عانا ماقسات ‒ تۇركىستاننىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كۇرەسكە باعىتتاۋعا تىرىستى.
ستالين وكىمەتىنىڭ قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ زيالىلارىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ, ەندى باس كوتەرەتىن ەشكىم جوق دەپ تىنىشتانۋىنا شوقايدىڭ ەۋروپاداعى ءىس-ارەكەتى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن اشكەرەلەۋى بوگەت بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ شوقايدى اسا قاۋىپتى جاۋ ساناۋى دا وسى سەبەپتەن تۋعان بولار. ولار شوقايدىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى يدەيالارى كەڭەس وداعى تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن قۇراپ وتىرعان تۇركى حالىقتارىنا ىقپال جاساۋىنان قاۋىپتەندى. 1928 جىلى جەلتوقسان ايىندا كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 4-سەسسياسىندا وزبەكستان ۇكىمەتىنىڭ بايانداماسىن تالقىلاۋ بارىسىندا مۇستافا شوقايدىڭ «تۇركىستان كەڭەستەردىڭ بيلىگىندە» دەگەن ەڭبەگى قاتتى سىنعا الىندى. كەڭەس وكىمەتىن وسى ەڭبەككە قاتىستى ايرىقشا الاڭداتقان جاعداي – وعان فرانتسۋز سوتسياليستىك پارتياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەنودەلدىڭ العىسوز جازۋى, وندا تۇركىستان بۇرىنعى پاتشالىق رەسەي كەزىندەگىدەي قازىر دە وتار بولىپ وتىر دەپ كورسەتۋى ەدى. بۇل ءسوز كەڭەس وداعىنىڭ الەم حالىقتارى الدىنداعى بەدەلىن ءتۇسىرىپ, باتىسەۋروپالىق قوعامدا كەڭەس وكىمەتى تۋرالى جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرۋى مۇمكىن ەدى.
بولشەۆيكتەر وكىمەتى 1921 جىلدىڭ
15 جەلتوقسانىندا كەڭەس ەلىنىڭ تولقۇجاتىن 1922 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن الماعان ەميگرانتتار كەڭەس ازاماتتىعىنان ايىرىلادى دەپ مالىمدەدى. مۇستافا شوقاي جانە باسقا بىرقاتار تۇركى ەميگرانتى 1922 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن كەڭەستىك تولقۇجات العان جوق جانە الۋعا تىرىسپادى دا. ولار شەتەلگە ەميگراتسياعا كەتكەن كەزدە كەڭەس وداعى قۇرىلعان جوق, دەمەك, ولار ەشۋاقىتتا كسرو ازاماتى بولعان ەمەس. ولاردىڭ وتانى – كەڭەس وداعى نەمەسە كەڭەستىك شىعىستىڭ جەكە-جەكە رەسپۋبليكالارى ەمەس, 1924 جىلعا دەيىنگى تۇتاس تۇركىستان (باتىس تۇركىستان) بولاتىن. ولار وسى وتانىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەستى. ء«بىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ادامىنا ءتان بارلىق اداسۋدان ءبىر ۇرپاقتىڭ ءومىرى بارىسىندا تولىق ارىلامىز دەۋ قيىن, مۇمكىن ادامزات ءوز تاريحىنىڭ تار ولشەمىنەن شىعىپ, جاڭاشا ويلاۋعا يە بولعانشا ۇزاق جىلدار كەرەك بولار», دەپ ەريح فرومم ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى اسا ءبىر كۇردەلى دە قايشىلىقتى بولعان كەڭەس زامانىنداعى جەكە تۇلعالاردىڭ قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق قوزعالىسى تاريحىنداعى ورنىن انىقتاۋ تالاي داۋ-داماي تۋعىزاتىن دا شىعار. دەگەنمەن, تاريحشىلار ارحيۆتىك قۇجاتتاردى تالداي وتىرىپ, تاپقان اقيقاتتى مويىنداۋلارى كەرەك بولار.
گۇلجاۋحار كوكەباەۆا
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى
