الەم • 11 مامىر، 2021

مورال جانە ۆاكتسينا نارىعى

342 رەت كورسەتىلدى

يتاكا. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ ەكىنشى تولقىنى ءبىرىنشىسىنىڭ اۋىرلىق دارەجەسىنەن اسىپ تۇسكەندىكتەن، جاھاندىق بيفۋركاتسيا انىق اڭعارىلادى. پاندەميا باقۋاتتى ەلدەردە بىرتىندەپ، ءتۇرلى دەڭگەيدە ازايىپ كەلەدى. بىراق دامۋشى، ەندى دامىپ كەلە جاتقان بىرنەشە مەملەكەتتە، اسىرەسە، ءۇندىستاندا ءورشىپ تۇر. سونىمەن قاتار بانگلادەش، پاكىستان، تۇركيا، فيليپپين، ەفيوپيا جانە كەنيا سەكىلدى ەلدەردە دە ىندەت قارقىنى باسىلار ەمەس.

مۇنىڭ سەبەپتەرى كوپ. بىراق مەديتسينالىق كومەككە، اسىرەسە كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىنا قولجەتىمدىلىك ءارتۇرلى ەكەنىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس. 18 قاڭتاردا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى تەدروس گەبرەياسۋس تابىسى جوعارى 49 ەلدە كەم دەگەندە 39 ميلليوننان استام دوزا كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسى بولىنگەنىن ايتتى. «تابىسى تومەن ءبىر ەلگە 25 دوزا عانا بەرىلدى. 25 ميلليون ەمەس، 25 مىڭ ەمەس. بار بولعانى 25 دوزا عانا»، دەدى ول.

قازىرگى تاڭدا الەمدە ءبىر ميللياردتان استام ۆاكتسينا دوزاسى سالىندى. بىراق ايىرماشىلىق ءالى دە وتە ۇلكەن. ماسەلەن، سەيشەل ارالدارى تۇرعىنداردىڭ 59 پايىزىنا ۆاكتسينا ەگىپ، كوش باستاپ تۇر. يزرايل (56 پايىز)، چيلي (34 پايىز) جانە اقش (30 پايىز) تا جوعارى ورىندا. برازيليا الەم بويىنشا 43-ءشى ورىندا تۇر. ەل تۇرعىندارىنىڭ 5،9 پايىزى عانا ۆاكتسينامەن قامتىلعان. ءۇندىستان مەن بانگلادەشتە بۇل كورسەتكىش اناعۇرلىم تومەن، تيىسىنشە 1،8 پايىزدى جانە 1،7 پايىزدى قۇرايدى. كەي ەلدەردە، نەگىزىنەن، ساحارانىڭ وڭتۇستىگىندەگى افريكادا ءىس جۇزىندە ەشكىم ۆاكتسينا الماعان.

كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسى تاماق پەن باسپانا سەكىلدى وتە ماڭىزدى قاجەتتىلىك ەكەنىن ەسكەرسەك، تەڭسىزدىكتىڭ وسىنشالىقتى ۇلعايۋىنان ۇيالۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن باي ەلدەر ساقتىق ءۇشىن ۆاكتسينانى ارتىعىمەن قورعا ساقتاپ، ماسەلەنى كۇردەلەندىرە تۇسەدى.

بەرتىنگە دەيىن ءدارى-دارمەك پەن اشىق عىلىمعا قول جەتكىزۋدى قولدايتىن بەلسەندىلەر پاندەميا اۋقىمىنىڭ ۇلكەندىگى جەكەمەنشىك عىلىم مەن پاتەنتتىك نارىقتاعى مونوپوليالاردان باس تارتۋعا اكەلەدى دەپ ۇمىتتەنگەن. مىسالى، 2020 جىلدىڭ مامىرىندا ددۇ كوروناۆيرۋس تەحنولوگيالارىنا قول جەتىمدىلىك پۋلىن (C-TAP) ىسكە قوستى. بۇل پاندەمياعا قاتىستى زياتكەرلىك مەنشىك ماسەلەسىن ەرىكتى تۇردە كەڭىنەن ءبولۋدى ىنتالاندىرۋدى ماقسات ەتەدى.

ءدال سول سەكىلدى، بىلتىر قۇرىلعان COVID-19 ۆاكتسيناسىنا ارنالعان Global Access (COVAX) ورتالىعى باي ەلدەردىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن كەدەي مەملەكەتتەرگە سۋبسيديالانعان ۆاكتسينا بەرۋى ءتيىس ەدى. بىراق سول كەزدىڭ وزىندە، الەكساندر زايچيك جاقىندا The New Republic باسىلىمىندا جازعانداي، «العاشقى كەزەڭدەگى وپتيميزم مەن مۇمكىندىك سەزىمى الدەقاشان جوق بولدى».

ەگەر الەمدەگى كوروناۆيرۋس ۆاكتسينالارىنا تەڭ قول جەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتە الماعانىمىز جونىندە ويلانىپ ارەكەت ەتسەك، كەلەشەكتە كەدەي ەلدەردى تىعىرىقتا قالدىرمايتىنىمىزعا سەنىم مول. ساتسىزدىك زياتكەرلىك جانە مورالدىق تۇرعىدا دا بولادى. كوپتەگەن بەلسەندىلەردىڭ ىزگى نيەتكە نەگىزدەلگەن جوسپارلارى مەن ۇسىنىستارىندا جەكە ۇسىنىستارعا از كوڭىل ءبولىندى. بىراق كورپوراتسيالاردى مورالدىق تۇرعىدان ۇستاۋعا ۇگىتتەۋ دۇرىس بولعانىمەن، ولاردى مورالدىق دەپ ساناۋ – اقىماقتىق.

ءبىز ادامدار اقشا جاساۋعا تىرىسۋدىڭ ورنىنا، ءبىلىم الۋ ورتاسىن قۇرۋعا قاراجات سالاتىن، سودان كەيىن ناتيجەلەرىن ورتاق دەرەككە قوساتىن بولاشاقتان ۇمىتتەنە الامىز. بىراق وعان ءالى جەتكەنىمىز جوق. ازىرگە جەكە تۇلعالارعا زياتكەرلىك مەنشىك وبەكتىلەرىنىڭ قۇقىعىن يەلەنۋگە مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك. وسىلايشا قۇندى زەرتتەۋ جاساۋعا جول اشىلادى.

سونىمەن قاتار فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالاردىڭ پايداسىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بار. ولاردى ءونىمدى ارزانىراق ساتۋعا ماجبۇرلەۋ جانە جالپى وندىرۋشىلەرگە بەلگىلى ءبىر ايماقتاردا ساتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ سەكىلدى قادامدار فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتى دە ولتىرمەيدى، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جۇمسايتىن قاراجاتتى دا ازايتپايدى.

مۇنى دۇرىس ورىنداۋ ءۇشىن جاڭا ۆاكتسينالار سەكىلدى ورتاق بىلىمگە نەگىزدەلگەن ونىمدەر نارىعىنىڭ قۇرىلىمىن ءتۇسىنۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا ولاي جاساپ وتىرعان جوقپىز. «نارىق» – باسەكەلەستىك پەن جاناما مامىلەلەر. Institute for New Economic Thinking تاياۋدا جاريالاعان زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، ۇكىمەتتەر مەن فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار بىلتىر كوروناۆيرۋس ۆاكتسينالارى بويىنشا 44 ەكىجاقتى مامىلە جاساسقان. ولاردىڭ كوپشىلىگىندە ەگجەي-تەگجەيلى مالىمەتتەر جوق، شارتتى بۇزۋ تالاپتارى دا تۇسىنىكسىز. كەدەي ەلدەر نەگىزىنەن وعان ارالاسپاعان.

بۇل نارىقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بىزگە تەوريالىق نەگىز قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل 1838 جىلى اۆگۋستين كۋرنو نەگىزدەرىن انىقتاعان وليگوپوليا ۇعىمىنا ۇقسايدى. كۋرنونىڭ جاڭالىعى كەيىنىرەك اقش-تىڭ 1890 جىلعى «شەرمان مونوپولياسى تۋرالى زاڭ» سياقتى العاشقى مونوپولياعا قارسى زاڭداردى ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل فيرمالارعا باعا بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، بىراق باعانى كوتەرۋ ءۇشىن قۇپيا كوپجاقتى كەلىسىمگە تىيىم سالدى. بۇل زاڭدار بىرتىندەپ وتكىرلەنە ءتۇستى.

قازىرگى تاڭدا بەلگىسىز كەزەڭدەگى ۆاكتسينا نارىعىنىڭ ەرەجەلەرىن جاساپ جاتىرمىز. ەڭ كەمى، بىزگە بەلگىلى نارسەدەن زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى ءالى دە ءوز ءرولىن اتقارا بەرۋى كەرەك ەكەنى انىق. ەكىنشى جاعىنان، فارماتسەۆتيكالىق فيرمالار يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋدى قولداۋعا كەتەتىن قاراجاتتان دا كوپ پايدا تابادى. (اسىرەسە، ولاردىڭ زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىنىڭ قانشالىقتى بولىگى مەملەكەت قارجىلاندىراتىن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە الىنعانى ماڭىزدى). قازىرگىدەي ءىرى پاندەميا كەزىندە ءدارى-دارمەك شىعاراتىن كومپانيالارعا ءبىر رەتتىك تولەمدەر جاساپ، ولاردىڭ شىعىندارىن جابۋىمىز كەرەك. ولاردىڭ كەيبىر پاتەنتتەرىن الىپ تاستاۋىمىز، باسقا كومپانيالارعا ماڭىزدى ۆاكتسينالاردى جاپپاي وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرۋىمىز كەرەك.

ۇزاق مەرزىمدە قوعامنىڭ جەتىستىگى تەك پايداعا تاۋەلدى ەمەس ەكەنىنە ەكپىن بەرىپ، ودان ءارى قاراي جۇرە الامىز. «بارلىعى قاۋىپسىز بولعانشا، ەشقايسىمىز دا قاۋىپسىز بولا المايمىز» دەگەن تانىمال ۇران بايلاردى وزىمشىلدىكتەن ارىلۋعا شاقىرادى. ويتكەنى باسقالارعا كومەكتەسۋ ولاردىڭ جەكە مۇددەسىنە ساي كەلەدى. پاندەميا – ەكونوميكالىق ۇتىمدىلىقتىڭ تار شەڭبەرىنەن شىعۋدى ويلاستىرۋعا، باسقالاردىڭ مۇددەسىن ءوزىمىزدىڭ جەكە مۇددەمىز رەتىندە انىقتاۋعا شاقىرۋ.

 

كاۋشيك باسۋ،

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى جانە ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ باس ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى، كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 8 ادام كۆي جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:35

ۇقساس جاڭالىقتار