قازاقستان • 07 مامىر، 2021

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

29 رەت كورسەتىلدى

مەن كەڭەس ارمياسىنىڭ سوڭعى بۇكىلوداقتىق وفيتسەرلەر جينالىسىنىڭ قاتىسۋشىسى بولدىم. ول كەزدە قيىن دا قاۋىپتى جاعداي تۋىندادى: كەڭەس وداعى جوق، بىراق كەڭەس اسكەرى بار. بۇل جيىندا بۇدان ءارى نە بولاتىنىن ەشكىم ناقتى ايتا المادى. يادرولىق قارۋى بار اسكەردى كىم باسقاراتىنى بەلگىسىز ەدى. كسرو-نىڭ سوڭعى قورعانىس ءمينيسترى ە.شاپوشنيكوۆ تىعىرىققا تىرەلدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار، «EQ»

جينالىسقا قاتىسۋشىلار كو­كەيكەستى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابا الماي، تمد ەلدەرىنىڭ پرە­زيدەنتتەرىنەن قالىپتاسقان جاع­داي بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەرۋدى تالاپ ەتتى. كرەملدەگى سەزدەر سارايىندا ءبىز، بەس مىڭ گەنەرال مەن پولكوۆنيك جينالىپ، ولاردى ۇزاق كۇتتىك. كەڭەس اسكەرى مەن ونىڭ قا­رۋ-جاراعىن نە كۇتىپ تۇرعانىن ءبى­لۋ ءبارىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدى­عىنا ارنالعان «تاريح قالاي جاسالدى؟» ارنايى تەلەجوباسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ: «مەن بارىپ جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ، ولاردى تىنىشتىققا شاقىرۋ كەرەك دەپ ايتتىم»، دەگەن سوزدەرىن ەسكە الدى. ۋكراينا پرەزيدەنتى: «جوق، بارمايمىن»، دەدى. جاعداي قيىنداي باستادى. ن. نازارباەۆ پەن ب. ەلتسين سارايعا كەلگەندە زالدىڭ ءىشى اسكەري ادامدارعا تولى ەدى. پرە­زي­ديۋمدا ءۇش ادام وتىردى. ە.شا­پوش­نيكوۆ جينالىستى جالعاس­تى­رۋعا تىرىستى، بىراق ونى ەشكىم تىڭ­دامادى. سوڭىندا ول پرەزيديۋمنان شىعىپ كەتتى.

تەك كوپ جىل وتكەن سوڭ عانا ونىڭ دارمەنسىزدىگىن تۇسىنۋگە بولاتىن ەدى. قورعانىس ءمينيسترى گەنەرالدارىن تاستاپ، زالدان شىعىپ كەتتى. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ونى قۋىپ جەتىپ، ورنىنا قايتاردى. بارلىعى بوريس ەلتسين ءسوز سويلەيدى دەپ كۇتتى. الايدا مىنبەرگە نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرىلىپ، دالەلدى ءسوز سويلەپ، ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىنىكتەمە بەردى. سوندا مەن ەلباسىنى العاش رەت كوردىم. مەنى ەرەكشە قۋانىش سەزىمى باۋراپ الدى. تۋىنداعان جاعدايدى قايتا زەردەلەي وتىرىپ، ءبىز ونىڭ وتە قاۋىپتى بولعانىن تۇسىنەمىز: يادرولىق قارۋ – يەسىز، اسكەر – باس قولباسشىسىز قالعان ەدى. مەنىڭ ويىمشا، سول كەزدە بۇكىل الەم ءدۇر سىلكىندى.

جاڭا مەملەكەت قۇرۋ جانە رەفورمالار جۇرگىزۋ ءۇشىن سەنىمدى اسكەري جۇيە قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان، تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ مەملەكەت ما­ڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەلدىڭ ەگەمەندىگىن، اۋماقتىق تۇ­تاستىعىن، حالقىمىزدىڭ بەيبىت جانە تىنىش ءومىرىن سەنىمدى قور­عاۋعا قابىلەتتى اسكەر قۇرۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇل باعىت ءار­دا­يىم ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولدى.

مەن سول ۋاقىتتاعى قيىنشى­لىقتاردىڭ بارلىعىن ءتىزىپ ايت­پاسام دا، ءسوزىم دايەكتى بولۋى ءۇشىن ولاردىڭ بىرنەشەۋىن اتاپ وتەيىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدا­رىندا اسكەري باسشىلىقتىڭ كوپتەگەن وكىلى قازاقستاننان وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا كەت­تى، ال كاسىبي بىلىكتى ماماندارىمىز ارامىزدا از قالدى. مەن تۇرىكمەنستانداعى اسكەري قىز­مە­تىمدە جۇرگەنىمدە بىرنەشە رەت ءوز وتانىما اۋىسۋدى ءوتىندىم، بىراق ماعان لاۋازىم تابىلمادى. اقىرى، باعىمىزعا وراي، اتا-بابالارىمىز ارمانداعان تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكىزدىك. سول كەزدە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتانىنان جىراقتا جۇرگەن قازاق اسكەريلەرىن شۇعىل جيناۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. سونىڭ ارقاسىندا مەن 1992 جىلى قازاقستانعا ورالدىم.

قازاقستاننىڭ دەربەس اسكەرىن قۇرۋ جىلدارى وتە كۇردەلى كەزەڭ بولدى. 1992 جىلعى 8 مامىردا ماعان قوڭىراۋ شالىنىپ، الماتىداعى رەزيدەنتسياعا شۇ­عىل شاقىرتۋ الدىم. مەن ول كەزدە كورپۋس كومانديرى ەدىم، رەزي­دەنتسياعا كەلسەم، سول جەرگە س.نۇر­ماعامبەتوۆ مەنەن بۇرىن جەتكەن ەكەن. ء«سىزدىڭ بۇيرىعىڭىز بويىنشا كەلىپ جەتتىم» دەپ باياندادىم. ءبىز مۇندا پرەزيدەنتتىڭ بۇيرىعى بويىنشا شاقىرىلدىق دەدى ول. ءبىز نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنبەي، ەلۋ مينۋتتاي كۇتىپ وتىردىق. ءبىر ساعاتتان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى شىعىپ: «ەندى تمد-نىڭ بىرىككەن ورتاق اسكەرى جوق. رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين رەسەي قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى»، دەدى. سودان كەيىن قازاقستان پرە­زيدەنتى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. وسى ساتتەن باستاپ كەڭەس وداعىنىڭ وراسان زور اسكەرى قۇردىمعا كەتتى جانە ءوز اسكەرىمىزدىڭ تاريحى باستالدى.

ەلباسى قازاقستان رەسپۋب-
­ليكاسىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى ەتىپ ساعادات نۇر­ما­عام­بەتوۆتى تاعايىندادى جانە وعان گەنەرال-پولكوۆنيك اتاعىن بەردى. قا­زاقستاندا قورعانىس سالا­سى­نىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قا­لاندى. سو­نى­مەن قاتار اسكەري سالا­دا جەدەل شەشۋدى تالاپ ەتەتىن كوپتەگەن وزەكتى ماسەلە بولدى. ىدىراعان كسرو قۇرامىنان ءوز اسكەرلەرىمىزدى شىعارۋ جانە قا­زاقستاننىڭ يۋريسديكتسيا­سىنا اۋىستىرۋ جاعدايىندا اسكەر­لەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىن تومەن­دەتۋگە جول بەرمەي، قارۋ-جاراقتىڭ، اسكەري تەحنيكانىڭ، ماتەريالدىق قۇرالدار مەن بازا­لاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى وتكىر تۇردى.

اۋەلى مەن كورپۋس كومانديرى بولىپ تاعايىندالدىم. ارادا ءبىراز ۋاقىتتان وتكەننەن كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى قورعانىس ءمينيسترى سا­عادات نۇرماعامبەتوۆ ابدەن تو­زىعى جەتىپ تۇرعان اسكەري اۋە كۇش­تەرىن باسقارۋدى ۇسىندى. ساعا­دات قوجاحمەت ۇلىنىڭ ۇسى­نى­سىنان مەن بىرنەشە رەت باس تارت­تىم، بىراق كەيىن ەلباسىنىڭ ءوزى شاقىرىپ الىپ، وسى جاۋاپتى جۇمىستى ماعان جۇكتەدى.

دەربەس اسكەري قۇرىلىس تا­جىريبەسىنىڭ جوقتىعىنا جانە وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىعىنا قا­را­ماستان، جو­عارعى باس قول­باس­شىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ءبىز قىسقا مەر­زىم ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قارۋلى كۇش­تەرىمىزدى قۇرا الدىق. بۇل – تاۋەل­سىزدىك شەجىرەسىنە جازىلعان تاريحي اقيقات.

 

مۇحتار التىنباەۆ،

مەملەكەتتىك جانە اسكەري قايراتكەر، حالىق قاھارمانى، ارميا گەنەرالى

 

«قازاقپارات» حاا» اق «تاۋەلسىزدىك تۋرالى 100 اڭ­گىمە» جوباسىنان الىندى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الەكسەي تسوي وتستاۆكاعا كەتە مە؟

قازاقستان • بۇگىن، 15:37

كەڭەستەردىڭ قىزمەت اياسى كەڭەيدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:37

5 جىلدا – 2 ملرد اعاش

قازاقستان • بۇگىن، 08:36

ءسۇت زاۋىتىنداعى سىناق

ايماقتار • بۇگىن، 08:27

«قارا باۋىر قاسقالداق»

رۋحانيات • بۇگىن، 08:25

ەكىدىڭ ماڭىنداعى ەسكەرتكىشتەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:22

كۇي – قازاقتىڭ قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:19

جۇرەك جىلۋى جان جادىراتادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

دونور بولۋ – ۇلكەن دارەجە

قوعام • بۇگىن، 08:14

ۇقساس جاڭالىقتار