سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
قۇس قاناتى تالاتىن ۇلى دالا جايلى اڭگىمە قاۋزاي قالساڭ, ماقتانعىڭ-اق كەلىپ تۇرادى. ماقتانام دەپ ماقتانبايسىڭ عوي, كوڭىلدە بۇرلەگەن الاۋ سەزىم جانىڭدى بالقىتىپ, الىپ ويلاردىڭ قۇشاعىنا قۇلاتادى. «بۇل ەندى بۇرىنعىداي جاس مەملەكەت ەمەس, بۇعاناسى قاتقان, بۋىنى بەكىگەن جاسامپاز مەملەكەت». ىشىمدە ءبىر داۋىس وسىلاي كۇبىرلەيدى. قاتەلىكتەرىنەن ساباق العان, كەلەشەككە دەگەن ماقسات-مۇراتى ايقىن, ساياسي ارەنادا وزىندىك ورنى بار, قولتاڭباسى قالىپتاسقان قازاقستان. بۇل – ازاتتىقتىڭ الىپ وتانى.
ءبىر ءسات وتكەنگە تاريح دۇربىسىمەن كوز سالىپ, ۋاقىت شەڭبەرىنەن اينالىپ ءوتىڭىزشى. ءسويتىڭىز دە, بابالار تەرىن توككەن, ءار قادامىندا الاقانىنىڭ ءىزى بار تارام-تارام تەمىر جولمەن ساپارعا شىعىڭىز. نە دەگەن كەڭدىك! جاپ-جازىق دالا رەلس ءانىن ايتادى, كۇن-ءتۇن جۇرسەڭ تاۋسىلار ەمەستەي شەكسىز كورىنەدى. بارار جەرىڭە ۇزاق ساپار شەگۋگە بولادى.
ۇشاقپەن كوكتە سامعاڭىز. قالىقتاعان قانات استىندا قارلى شىڭدار اسقاقتايدى, ۇزىن وزەندەر يرەلەڭدەيدى, قۇلاندى قۇمدار جاپ-جاسىل ەگىن القابىمەن الماسىپ, تاعى دا كوكجيەكپەن استاسىپ الىستاي بەرەدى. ءيا, وسىنشا بايتاق ءارى باي ءوز مەملەكەتىڭ بولعانى نەتكەن باقىت! جۇرەگىڭە شاتتىق ورنايدى.
وتكەن جىلدار وزگەلەر ءۇشىن شامالى كەزەڭ بولسا دا, ۇرپاقتارىمىز اۋىز تولتىرىپ ايتا جۇرەر ىستەر از بولعان جوق. جاعداي اۋىر بولسا دا بەلىمىز بۇگىلمەدى. شىدادىق, شىنىقتىق, ەسىمىزدى جيناپ, سانامىز ءوستى. كەشەگى كۇندەگىدەي ەمەس, ءبىز بۇگىن باسقامىز, ءبىز كەشەگىدەن كوپ كۇشتىمىز. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ قولى جەتكەن جەتىستىك. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ دۇرىس باعىتتا بولعانىنىڭ ايقىن دالەلى.
مىنە, بۇگىندە قازاقستان الەم ايدىنىنا تەڭ قۇقىقتى تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ قوسىلدى. ەندى سول الەمدىك دەڭگەي, دۇنيەجۇزىلىك تالاپ تۇرعىسىنان قاراعاندا ءبىزدىڭ الاتىن ورنىمىز حال-جاعدايىمىز قانداي ەكەنىن ءاردايىم باعدارلاپ-شامالاپ وتىرۋىمىز كەرەك. بۇرىن ءبارىن كەڭەس وداعىنىڭ كولەم دەڭگەيىمەن سالىستىرىپ, ولشەيتىن ەدىك. ەندىگى ەسەپ الەمدىك شەڭبەردە جازىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتپىز. ءبىزدىڭ ءوز ەملە-ەرەجەمىز, تاريحي تولعامىمىز, عالامات عۇرپىمىز بار.
تاۋەلسىز مەملەكەت بولارىمىزدىڭ الدىندا عانا, سوتسياليزم داۋىرىندە – ءوز ۇلتىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنان گورى ورىس, باتىس ەۋروپا, الەم تاريحىن, وكىنىشكە قاراي, مارتەبەلەپ وقىدىق. ونداعى كەرىتارتپا تۇسىنىكتەردى ءالى دە ۇلكەن بۋىن ۇمىتا قويعان جوق, ساناسىندا قاتتالىپ قالدى. ايتسە دە بۇگىندە ءوز مادەنيەتىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدى ساباقتاستىرا وتىرىپ, وزگەنىڭ ءومىر قاعيداسىن وقىپ, تەرەڭ زەرتتەپ, كوبىرەك جۇيەلى تۇردە بىلگەننىڭ ەش زيانى جوقتاي. نەگە دەسەڭىز, الەمدىك وركەنيەتكە مەيلىنشە بويلاۋعا بەيىمدەلۋدەن ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز. ماسەلە, كەزىندە قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن, تاريحىن, مادەنيەتىن الەمدىك دارەجەگە جەتكىزە الماعاندىعىمىزدان وزگەنىڭ قازانىنا جاۋتاڭداۋعا تۋرا كەلدى. ونىڭ دا باستى سەبەبى – ءوزىمىزدىڭ دەربەس مەملەكەتىمىز بولماعاندىعىندا ەدى. ەندى ءبارى باسقا.
شىنىندا, الەمگە تانىلۋ, الەمدىك دەڭگەيگە شىعۋ – قيىن دا ۇزاق جول. ءبىز بۇگىندە قازاقستان بۇۇ-عا مۇشە بولعانىن, جۇزدەگەن ەلدىڭ تانىعانىن ماقتانىشپەن ايتامىز. ول دەگەن تاۋەلسىز جاڭا مەملەكەت پايدا بولعاندا تابيعي تۇردە اتقارىلاتىن ديپلوماتيالىق جورالعىلار. راسىمەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناعا كوتەرىپ, قوزعاپ جۇرگەن ماسەلەلەرىن الەم تانىدى. سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلدى. ارينە ونىڭ ءبارى ساياسي تۇرعىدا. ال ءبىز كۇللى دۇنيە كەڭىستىگىندە رۋحانياتىمىز قاي دەڭگەيدە ەكەنىن انىقتاپ العانىمىز ءجون. الەم ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدەن قانشالىقتى حاباردار. تاۋەلسىزدىككە تابان تىرەگەلى وركەنيەتىمىز قانشا ساتىعا كوتەرىلدى. وسىنداي ساۋالدار ءالى دە مازالايدى. ءبىز بۇگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسىندە ەسىمى ەلگە تانىلىپ, قايتا بيىككە كوتەرىلگەن ۇلت الىپتارىن ەسكە الساق دەيمىز.
ادەتتە كەز كەلگەن ۇلت الەمدىك دەڭگەيگە رۋحاني-وي ەڭبەكتەرىمەن, كوركەم شىعارمالارىمەن تانىلادى عوي. ال ءبىز وسى رۋحاني دۇنيە جايىن ايتقاندا سوناۋ ءال-ءفارابيدى, احمەت ءياساۋيدى, ءجۇسىپ بالاساعۇندى, قادىرعالي جالايىردى, مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدى الەمدىك الىپتاردىڭ قاتارىنا قىسىلماي قوسامىز. سودان كەلە باس اقىنىمىز, اقىلشىمىز ۇلى ابايدى اۋزىمىزعا الامىز. ءوزىنىڭ وي تەرەڭدىگى, سەنىم شىنايلىعى, عيبرات-ۇلاعاتى جاعىنان ادامزاتتىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ قايسىسىمەن بولسا دا تەڭ تۇسەدى.
شىنايى اسىلدارىمىزدى شەتەلدىكتەر, سىرت كوزدەر دە بىردەن تانيدى. اقش-تىڭ كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى 1967 جىلى نيۋ-يورك پەن لوندوننىڭ بىرىككەن باسپاسىندا «ورتا ازيا ورىس پاتشاسى بيلەگەن عاسىردا» دەگەن كىتاپ شىعارعان ەكەن. وندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ, اباي قۇنانباەۆتىڭ, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ اعارتۋشىلىق, ويشىلدىق ەڭبەكتەرىن تالداپ جوعارى باعالاعان. سودان ولاردىڭ ءىزباسارلارى, الاش ارىستارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۋرالى جازادى.
سوعىس ۋاعىندا جاۋىنگەرلەرگە وتتى جىرىمەن دەم بەرگەن, ءجۇز جاساعان جىر جامپوزى جامبىل جاباەۆتى دۇنيەجۇزىلىك قۇبىلىس دەپ اتاساق ارتىق ايتپاعانىمىز بولار. ودان ءارى دە جالىنداپ ءھام لاپىلداعان ءورشىل ماحامبەتتى ءوز داۋىرىنە سىيماعان الىپتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ەل بولىپ سويلەگەن حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ويدى ولەڭگە تۇسىرگەن شاكارىمدى, ماعجان جۇماباەۆتى, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى دۇنيەجۇزىلىك دەنگەيدەگى قالامگەرلەر دەسەك ءتىپتى دە قاتەلەسپەسپىز. بۇعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ داڭقتى پوەمالارىن, بەيىمبەت مايلين مەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ پروزاسىن, قاسىم امانجولوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ويلى ولەڭدەرىن قوسساق, وسىمەن-اق قازاق ادەبيەتى الەمنىڭ ادەبي سورەسىنەن ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ الارى داۋسىز.
ءدال بۇگىنگە دەيىن رەسمي تۇردە الەمدىك ادەبيەتتىڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارى قوسىلعان «بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت» كىتاپحاناسىنا بىردەن ەكى توم بولىپ كىرگەن ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسى عانا. ال الەم حالىقتارىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا قازاقتىڭ عاجايىپ ەرلىك داستاندارى, ەرتەگىلەرى قوسىلاتىنىن ايتپاسا دا بەلگىلى. بۇگىندە جازۋشىلارىمىزدىڭ ىشىندە شەت تىلىنە كوپ اۋدارىلعان ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ شىعارمالارى الەمدىك قورعا التىن ارىپپەن كىرگەنى انىق.
شىندىعىندا باسقا حالىقتاردىڭ الدىندا ماقتانا ايتار ءبىر ۇلان-عايىر مۇرامىز بار. ول قازاقتىڭ حالىق اندەرى مەن كۇيلەرى. الەمدىك مۋزىكا ەنتسيكلوپەدياسىنا ۇلى قورقىتتىڭ, قۇرمانعازىنىڭ, داۋلەتكەرەيدىڭ, تاتتىمبەتتىڭ, دينانىڭ, ىقىلاستىڭ, سۇگىردىڭ عاجايىپ كۇيلەرىن تولىعىنان كىرگىزۋگە بولادى. بۇگىندە سول الىپتارىمىزدى الەم حالقى ءالى كۇنگە بىلمەيتىن بولسا, ولاردى تانىتا الماي جۇرگەن كىنا وزىمىزدەن. ءبىرجاننىڭ, اقاننىڭ, ءماديدىڭ, سەگىز سەرىنىڭ اندەرىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ ورىنداسا, قانشا جۇرت تاڭعالار ەدى. مۇقان تولەباەۆتىڭ سان سىرلى اۋەنگە تولى – ء«بىرجان-سارا», احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف ءحاميديدىڭ «اباي» وپەرالارى ۇلت ءۇشىن ۇلكەن قازىنا. سىدىق مۇحامەدجانوۆ پەن ءشامشى قالداياقوۆتىڭ تاماشا تۋىندىلارى, ەركەعالي راحماديەۆ پەن عازيزا جۇبانوۆانىڭ سيمفونيالىق شىعارمالارى ۇلت ونەرىنىڭ بيىك بەلەستەرى.
ولاردان كەيىن ەلتي تىڭدايتىن كۇمىس كومەي انشىلەرىمىز, ەس تاندىرار سازگەرلەرىمىز, مىڭ بۇرالعان بيشىلەرىمىز بار ەكەنى الەمگە ءماشھۇر. وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى حالىقارالىق كونكۋرستا توپ جارىپ, ءپاريجدى باعىندىرعان امىرە قاشاۋباەۆتى, تالاي ەل تامسانا تىڭداعان كۇلاش بايسەيىتوۆانى, بيىمەن تالايدى ءتانتى ەتكەن شارا جيەنقۇلوۆانى كەزىندە كوبى ەستي دە كورە المادى. ال ەگەر كورىپ, بىلسە بۇكىل الەم باسقاشا باعالار ەدى. سولاردىڭ ءىزىن جالعاعان قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ديماش قۇدايبەرگەن ارقىلى جۇرت قازاق ونەرىن ەندى-ەندى كورىپ ءبىلىپ جاتىر.
ودان كەيىن بىزدە الەم تاريحىندا ۇلكەن ءمان-ماڭىزعا يە, باعاسى قىمبات ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر جەتەرلىك. قوجا احمەت ياساۋي, ارىستانباب, ايشا ءبيبى كەسەنەلەرى, ايگىلى وتىرار قالاسىنىڭ ورنى, ۇلىتاۋداعى جوشى حان مەن الاشا حاننىڭ مازارلارى, ماڭعىستاۋدىڭ جەر استىنداعى جانە جەر ۇستىندەگى سان الۋان عاجايىپ مەشىت-كەسەنەلەرى تاريحي قۇندى جادىگەرلەر. ال ەسىك قورعانىنان تابىلعان الدىن ادام ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ول دۇنيەدە تەڭدەسى جوق, بىرەگەي دۇنيە. ءبىزدىڭ سان عاسىرلاردان ساقتاپ, بولاشاققا الىپ كەلە جاتقان تاريحي مۇرالارىمىز ءالى دە ءوز دارەجەسىندە باعالانادى دەگەن ويدامىز.
قازاق كينوسى دا الەمدىك وركەنيەتتە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىردى. قازاقتىڭ تاڭداۋلى فيلمدەرى حالىقارالىق بايقاۋلاردا توپ جارىپ, ەڭ باستىسى ەل ەسىمىن كوككە كوتەردى. شاكەن ايمانوۆتىڭ, ءماجيت بەگاليننىڭ, ابدوللا قارساقباەۆتىڭ, سۇلتان قوجىقوۆتىڭ تاڭعاجايىپ تۋىندىلارى, امەن حايداروۆ جاساعان قازاقتىڭ تۇڭعىش مۋلتفيلمدەرى الەمدىك دەڭگەيدەگى وزىق كينوكارتينالار. قايبىر جىلدارى سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمىن جەر بەتىنىڭ سان تاراپىندا جۇرگەن قازاقتار تاسپاعا كوشىرىپ الىپ, ءۇيدى-ۇيلەرىندە ۇستاعانى بەلگىلى. تالانتتى رەجيسسەرلەر ە.شىنارباەۆتىڭ, ا.امىرقۇلوۆتىڭ, ر.نۇعمانوۆتىڭ, ت.تەمەنوۆتىڭ, س.اپىرىموۆتىڭ, د.ماناباەۆتىڭ كوركەم فيلمدەرى جۇرت اۋزىنا ءىلىنىپ, تالاي ەلدى ارالاپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتى اڭساۋدان تۋعان بابالار مەن ۇلاعاتتى ۇرپاقتىڭ اراسىنداعى تاعىلىمدى بايلانىس. ال تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى بۋىن سول اسىلدارىمىزدى قادىرلەپ, الەمگە پاش ەتۋىمىز قاجەت.
تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋ – ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى بولسا, سول تاۋەلسىزدىكتى ۇستاپ تۇرۋ, تولىققاندى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ – ودان دا بيىك مۇرات. ەگەمەندىكتى ءاربىر قازاق جانىمەن, ساناسىمەن ءتۇيسىنىپ, سەزىنۋى ۇلتتىق رۋحتىڭ ساپاسىن ارتتىرادى. ءبىز مىسالعا العان الىپتار قازاق تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالاردىڭ مىڭنان ءبىرى عانا. اتى اتالماي كەتكەندەرى قانشاما. ولاردىڭ ارمانى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇرعىنى اتانىپ, ەلىن, جەرىن بيىككە كوتەرۋ ەدى. سول نۇرلى ارماننىڭ قۇشاعىندا بۇگىن ءبىز شات-شادىمان كۇن كەشىپ جاتىرمىز. تاۋبە! تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگى بولسىن!
