ساياسي پارتيالار تۋرالى ساياسي انىقتاما

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باس­تاما­سىمەن 2008 جىلى اشىل­عان مەم­لەكەت تاريحى ينستيتۋتى تاۋەل­سىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن زەرت­تەۋ مەن ساياسي ۇدەرىستەردى زەر­دەلەۋ باعى­تىندا جەمىستى جۇمىس­تار اتقارىپ كەلەدى. مۇنى جۋىر­دا وتكەن ينستيتۋت عالىمدارى دا­يىن­داعان ءبىر توپ كىتاپتاردىڭ تۇساۋ­­كەسەرىنە قاتىسقانىمىزدا كوزىمىز جەتتى. تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى ايدارى­مەن شىققان “قازىرگى كەزەڭدەگى قا­زاقستاننىڭ ساياسي پارتيا­لارى” اتتى (اۆت. – ب.گ.اياعان, گ.ر.نۇرىمبەتوۆا) انىقتامالىق جيناقتى وسىنداي عىلىمي ىزدە­نىستەردىڭ تۋىندىسى دەۋگە ابدەن بولادى. بۇل سوڭعى ون جىلدا وسى تاقىرىپتا جارىق كورگەندەردىڭ ىشىندەگى مازمۇنى مەن كولەمى جونىنەن ەڭ ءماندىسى. سونداي-اق, انىقتامانىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە دايىندالعانىن دا اتاي كەتكەن ارتىق ەمەس. ەڭبەك لوگيكالىق تۇرعىدان ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستاعى ەكى بولىمنەن تۇرادى. ال قوسىم­شالاردا ساياسي پارتيالاردىڭ باع­دارلاما­لارى مەن جارعىلارى, پار­تيا جە­تەك­شى­لەرى­نىڭ قىسقاشا ءومىر­بايان­دارى, كۇن­دەلىكتى ءجيى قول­دانىلاتىن تەرمين­دەرگە تۇسىنىك­تە­مە جيناقتا­لىپ, گلوسساري فورماسىندا بەرىلگەن. اۆتورلار سوناۋ كەزىندە قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ويى­نىڭ بيىك دەڭگەيىن تانىتقان ما­ڭىز­دى قۇجات – الاش پارتياسى مەن ونىڭ باعدارلاماسى تۋرالى ءمالى­مەتتى دە نازاردان تىس قالدىر­ماعان. سەبەبى, بۇل باعدارلاما سايا­سي-الەۋ­مەتتىك قاتىناستار سالا­سىندا قازاق قوعامىنىڭ تاپتىق تۇرعىدان جىك­تەلۋىنەن گورى, جالپى ۇلتتىق تۇتاس­تىقتا بولۋىن, قازاق ەلىنىڭ سان عا­سىر­لىق وركەن­دەۋ ءتاجى­ريبەسىن, سالت-ءداستۇرىن زامان سۇرانىسىنا بەيىم­دەۋدى جاقتادى. باستى ماسەلە – قا­زاق ەلىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنە, سونىڭ نەگىزىندە قو­عام­نىڭ ىشكى ماسەلە­لەرىن ءوزى شەشۋ­گە قول جەتكىزۋ ەدى. بۇل ماعى­نادا وتكەن ساياسي رۋح­تىڭ بۇگىنگىمەن تىعىز بايلا­نىسىن بايقاۋ قيىن ەمەس. انىقتامانىڭ “قازىرگى كەزەڭ­دەگى قازاقستاننىڭ ساياسي پارتيا­لارى” اتتى ءبىرىنشى ءبولىمنىڭ باسىندا كەلتىرىلگەن ەلباسىمىز­دىڭ ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولى تۋرا­لى ءار جىلعى تۇجىرىم­دارى­نان قوعامىمىزداعى دەموكراتيا­لىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە پارتيا­لىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋىنا تۇراق­تى نازار اۋدارىپ كەلە جاتقانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ء“بىزدىڭ مىندەت – بۇقارانىڭ قولداۋىنا يە بولعان, بەدەلى بيىك, قۋاتتى ءارى جاۋاپ­كەرشىلىگى جوعارى پارتيا­لار­دىڭ ىرگە تارتۋىنا جاردەمدەسۋ. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق مۇراتتارىنا ساي كەلەدى”, دەگەن ءسوز بۇعان تولىق دالەل بولا الادى. وسى بولىمدەگى پارتيالاردىڭ ماق­ساتتارى مەن مىندەتتەرىن تال­داۋ­لار ءاربىر پارتيانىڭ شىققان بيىگى مەن قىزمەت مازمۇنىن, ولار­دىڭ ساياسي سيپاتى مەن ەل مۇددەسىن وي­لاۋ مۇمكىندىكتەرىن ايقىن اڭعار­تادى. مۇنداي سالىستىرمالى سا­راپ­تامالار ساياسي پارتيالاردىڭ وزىندىك جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرە ءتۇسۋ­گە دە يگى اسەر ەتەتىنىن اتاي كەتكەن ءجون. قازىرگى قازاقستاندىق كوپپار­تيا­لىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭ­دەرى تۋرالى زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىر­لەرىن جان-جاقتى ساراپتاي وتى­رىپ, اۆتورلار پارتيالىق جۇيەنىڭ دامۋىن كەزەڭدەرگە بولگەندە ازا­ماتتاردىڭ ساياسي قاتىسۋ قۇرىلى­مى رەتىندە پارتيالاردىڭ قالىپ­تاسۋىنا وڭ ىقپال ەتكەن بەلگىلى زاڭنامالاردى, ولارعا ەنگىزىلگەن قاعيداتتى وزگەرىستەردى باسشىلىق­قا العاندى دۇرىس سانايدى. وسىنداي قاعيداعا سۇيەنە وتىرىپ, ولار پارتيالاردىڭ قالىپتاسۋى­نىڭ جاڭا كەزەڭدەرىن ۇسىنعان. “قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­داعى ساياسي پارتيالار قىزمەتىنىڭ قۇقىق­تىق نەگىزدەرى” اتالاتىن ەكىنشى ءبو­لىمدە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى­نىڭ كونستيتۋتسياسى, “سايا­سي پار­تيا­لار تۋرالى” 2002 جىلعى زاڭى (2009 جىلعى تۇزەتۋ­لەرى جانە تولىق­تىرۋ­لارىمەن قوسا) جانە ساياسي پارتياعا قاتىس­تى باسقا دا زاڭ­نامالاردان ءتيىستى ۇزىندىلەر بەرىلگەن. قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندە ساياسي پارتيالاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. الايدا بۇگىن­گى ساياسي تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, كوپپارتيالىقتىڭ جۇيە رەتىندە قالىپتاسۋ ۇدەرىسى وپ-وڭاي ءوتىپ جاتقان جوق. مۇنى قازىرگى قوعامنىڭ جالپى ساياسي دەڭگەيىمەن, قۇقىقتىق كەڭىستىكتەگى ءالى جەتىلە قويماعان زاڭناما­لار­مەن تۇسىندىرۋگە بولدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ دە سالقىنى جوق ەمەس. ويتكەنى, توتاليتارلىق قاپاستان دەموكراتيا سارايىنا اپارار تۋرا جول جوق. ەگەر كوپپارتيالىق جۇيەنى سايا­سي پارتيالاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەگى وركەنيەتتى قارىم-قاتى­ناستىڭ جيىنتىعى دەيتىن بولساق, ايتار ماسەلەلەر جوق ەمەس. كوپ­پارتيالىق قۇرىلىمدا تۇتاستىق­پەن قاتار, ءاربىر پارتياعا ءتان تاۋەلسىزدىك تە, ەركىندىك تە, قۇقىق­تىق تەڭدىك تە بولۋى ءتيىس. وكى­نىشكە قاراي, ءازىر پارتيالار ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىنداي الەۋەتتى بولا الماي وتىر. ساياسي پارتيالاردىڭ كوبى­سىنىڭ قاراپايىم حالىق ومىرىنەن, ۇلتتىق مۇراتتاردان الشاقتىعى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك نەگىزدەرىنىڭ السىزدىگى, قوعامداعى ساياسي ءرول­دەرى­نىڭ باسەڭدىگى, ەلىمىزدەگى سايا­سي-ەكونوميكالىق ءماندى وقيعا­لار­عا باتىل ارالاسا الماۋى, سايا­سي ورەلەرى مەن ساۋاتتارىنىڭ تومەندىگى, ت.ت. ايقىن بايقالماي قالمايدى. ولار نەگىزىنەن سايلاۋ كەزىندە بوي كوتەرىپ, قالعان كەزدە رەسمي جينالىستارعا قاتىسۋمەن شەكتەلىپ وتىر. بۇل حالىق ارا­سىندا ولار تۋرالى وڭ كوزقاراستى قالىپتاستىرا قويماس. ەلباسىمىزدىڭ تۇراقتى ساياسي-پارتيالىق جۇيە قۇرۋدى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ساناۋى جايدان-جاي ەمەس. بۇل ساياسي پارتيالاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ءوز وكىلدەرى ارقىلى ەلىمىزدىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق باعىتىن ايقىن­داۋ­عا قاتىسىپ, كادرلارمەن جۇرگى­زىلەتىن ساياسي جۇمىستىڭ مازمۇنى­نا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جاعدايىنا ساياسي باعا بەرە الاتىنداي ساياسي كۇشكە اينا­لۋىن قاجەت ەتەدى. بۇل باعىتتا ساياسي پارتيالاردىڭ شىعار بيىك­تەرى دە, الار اسۋلارى دا از ەمەس. وسىنداي ساياسي پارتيالاردىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇرعان كەزدە اڭگىمە ەتىپ وتىرعان انىق­تامانىڭ شىققانىن اسا پايدالى بول­دى دەگەننەن باسقا ءسوز ايتۋ قيىن. ارينە, مۇمكىندىك بولسا, سايا­سي پارتيالاردىڭ باعىت-باعدار­لارى تالدانىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بۇل ساياسي پارتيالاردى جاڭا ىزدە­نىستەرگە ۇمتىلدىرار ەدى. بىزدىڭشە, بۇل – الداعى كۇننىڭ مىندەتى. قورىتا ايتقاندا, تاريح ينس­تيتۋتىنىڭ بۇل ۇجىمدىق كىتابى الدىمەن مەملەكەتتىك جانە پارتيا ورگاندارى قىزمەتكەر­لەرىنىڭ, سون­داي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىندا “ساياسي پارتيالار جانە پارتيا­لىق جۇيە”, “ساياساتتانۋ” جانە “الەۋ­مەتتانۋ” كۋرستارىنان ءبىلىم بەرە­تىن وقىتۋشىلاردىڭ, ستۋدەنت­تەر مەن ماگيسترانتتاردىڭ ۇلكەن قى­زى­عۋشىلىعىن تۋدىرارى ءسوزسىز. سونداي-اق, ساياسي پارتيا ماسەلە­لەرىمەن اينالىساتىن زەرتتەۋشى­لەر ءۇشىن دە بۇل – تاپتىرماس ەڭبەك. ابدىجالەل باكىر, ساياسي عىلىمدار دوكتورى.