اقش 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى تەررورلىق شابۋىلداردان كەيىن وسىنداي جاعدايدى باستان وتكەردى. كەيىنىرەك دونالد ترامپ پرەزيدەنتتىككە سايلانعان سوڭ تاعى دا كەزىكتى. مۇنىڭ ەڭ جارقىن مىسالى – ترامپتىڭ اقش-تى 2015 جىلعى يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعارۋ تۋرالى بىرجاقتى شەشىمى.
رەسمي تۇردە «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى» (JCPOA) دەپ اتالاتىن بۇل كەلىسىمگە بىرنەشە جىلعا سوزىلعان كۇردەلى كەلىسسوزدەردەن كەيىن عانا قول قويىلعان ەدى. بىراق ترامپ يرانعا قارسى كەۋدەمسوق جانە قىسقا مەرزىمدى «بارىنشا قىسىم» ستراتەگياسى رەتىندە ودان باس تارتتى. پرەزيدەنتتىك ورىنتاققا ەندى دجو بايدەن جايعاسقان سوڭ, وسى ايدا ۆەنادا باستالعان كەلىسسوزدەر الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ كەلىسىمدى ساقتاپ قالۋىنا ديپلوماتيالىق مۇمكىندىك بەرەدى.
كەلىسسوزدەر ءساتتى اياقتالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ويتكەنى ترامپتىڭ «بارىنشا قىسىم» جوسپارى جۇزەگە اسپايتىنىنا كۋا بولدىق. يران بيلىگى 2018 جىلى اقش «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنان» شىققاننان كەيىن كەلىسىمنىڭ كەي تارماقتارىن بۇزا باستادى. سودان بەرى يران ۋراندى بايىتۋدى بىرتىندەپ ارتتىرىپ, بايىتىلعان ۋران قورىن 14 ەسە كوبەيتتى. سونداي-اق حالىقارالىق باقىلاۋشىلاردىڭ يادرولىق نىساندارىن تەكسەرۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. اقش-تىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, كەيىنگى ۋاقىتتا يراننىڭ يادرولىق قارقىنى ارتىپ, ءبىر جىلدا ورىندايتىن جۇمىستى 3-4 ايدا اتقارىپ تاستاپ وتىر.
ترامپتىڭ دۇرىس جوسپارلانباعان ستراتەگياسى يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋ قاۋپىن ارتتىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, يراننىڭ وڭىردەگى اسكەري ارەكەتتەرىن تەجەي العان جوق. پارسى شىعاناعىندا, اسىرەسە يراكتا اقش-يران شيەلەنىسى كۇشەيىپ, يران مەن يزرايل اراسىنداعى ءجيى-ءجيى بولاتىن قاقتىعىستار جاڭا سيپات الدى.
اقش-تى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – يران بيلىگى قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىقتان وقشاۋلانۋىن باسەڭدەتتى. سونىڭ ىشىندە تاياۋدا عانا قول قويىلعان 25 جىلدىق ەكىجاقتى كەلىسىم بار. سول ارقىلى بەيجىڭ بيلىگى اتالعان ەلگە كوپ مولشەردە ينۆەستيتسيا قۇيادى, ەسەسىنە يران مۇنايى مەن گازىن قىتايعا ارزان باعامەن ءارى تۇراقتى جەتكىزىپ وتىرماق. قاۋىپسىزدىك پەن كەڭەيتىلگەن بارلاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تا كەلىسىمنىڭ ءبىر بولىگى.
ترامپ جوسپارلاعانداي, اقش سانكتسيالارى يران ەكونوميكاسىن توقىراتىپ تاستادى. يران ءتىپتى COVID-19 ۆاكتسينالارى مەن مەديتسينالىق قۇرالداردى يمپورتتاۋدا دا ايتارلىقتاي قيىندىقتارعا تاپ بولدى. وسىعان قاراماستان, يران بيلىگىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى ترامپپەن تەكەتىرەستەن زيان شەككەن جوق, كەرىسىنشە كۇشەيە ءتۇستى.
وسىندايدا يسلام رەۆوليۋتسياسى كۇزەت كورپۋسىن اتاپ ايتقان ءجون. بىلتىر وسى كورپۋستىڭ سىرتقى جانە جاسىرىن وپەراتسيالار جونىندەگى جەتەكشىسى, گەنەرال كاسسەم سۋلەيماني اقش-تىڭ درونمەن جاساعان شابۋىلىندا قازا تاپتى. سول وقيعادان كەيىن اتالعان كورپۋس جەكە فيرمالاردىڭ بانكروتتىعىن پايدالانىپ, ەكونوميكاعا باقىلاۋدى كۇشەيتتى. يراننىڭ كەدەيلىك دەڭگەيى كۇرت ءوسىپ, كوروناۆيرۋس ىندەتى تارالا باستاعان كەزدە كۇزەت كورپۋسى نەگىزگى قىزمەتتەردى ۇسىنۋشى رەتىندەگى بەدەلىن كۇشەيتىپ, پرەزيدەنت حاسان ءرۋحانيدىڭ سالىستىرمالى تۇردە قالىپتى سانالاتىن بيلىگىن ودان ءارى قۇلدىراتتى.
ماۋسىم ايىندا وتەتىن پرەزيدەنت سايلاۋى قارساڭىندا يراننىڭ راديكالدى توپتارى كۇشەيىپ كەلە جاتقاندىقتان, يادرولىق كەلىسىمدى قولداۋشىلار ءۇشىن كەلىسىمگە تەز ارادا قول قويۋ قاجەت. ءرۋحانيدىڭ (ونىڭ ەكىنشى جانە سوڭعى مەرزىمى اياقتالادى) ۇكىمەتى دە, اقش-تىڭ جاڭا اكىمشىلىگى دە مۇنى جاقسى بىلەدى. سوندىقتان كەلىسسوزدەردى تەزىرەك ورىنداۋعا ءازىر.
وسىعان بايلانىستى بايدەننىڭ ترامپ ۇستانعان تاياۋ شىعىسقا قاتىستى ساياساتتان باس تارتىپ, ونى قايتا رەتتەۋگە كۇش سالۋى وتە ورىندى بولعانىن ايتقان ءجون. بايدەن اقش-تىڭ ساۋد ارابياسىمەن قارىم-قاتىناسىنا تەپە-تەڭدىك ورناتىپ, ارابيالىق جۋرناليست دجامال حاشوگگيدى ولتىرۋگە قاتىسى بار 76 ادامعا جانە مۇراگەر حانزادا مۇحاممەد بەن سالماندى قورعاۋعا تاعايىندالعان ەليتالىق بولىمگە سانكتسيا سالدى. سول سەكىلدى بايدەن اقش-تى يەمەندەگى ساۋد ارابياسى باستاعان اسكەري شابۋىلعا ارالاستىرعان جوق. ترامپتىڭ حوۋتي كوتەرىلىسشىلەرىن تەرروريستىك توپ رەتىندە تانۋ شەشىمىنىڭ كۇشىن جويىپ, قازىرگى تاڭدا الەمدەگى ەڭ قيىن گۋمانيتارلىق داعدارىسقا ۇشىراعان ەلگە ازىق-ت ۇلىك جانە باسقا دا ماڭىزدى كومەك جەتكىزۋدى جەڭىلدەتۋگە كۇش سالىپ وتىر.
سونىمەن قاتار اقش پالەستينالىقتارعا بەرىلەتىن ەكونوميكالىق كومەكتى قالپىنا كەلتىردى. ترامپتىڭ كەزىندە بۇل ءىس جۇزىندە تولىقتاي توقتاتىلعان ەدى. بۇل ارەكەتتەر بايدەننىڭ وڭىرگە قاتىستى جەتىلگەن جانە جاڭاشىل كوزقاراس ۇستاناتىنىن بايقاتىپ, وداقتاستارىنا كارت-بلانش بەرمەي-اق, قارسىلاستارىن بۇرىشقا تاقاماي-اق, ماسەلەنىڭ كىلتى تابىلاتىنىن دالەلدەيدى.
ساۋد ارابياسى مەن يران اراسىنداعى ديپلوماتيالىق جىلىمىقتىڭ العاشقى بەلگىلەرى اڭعارىلعان سوڭ, بۇل ءتاسىلدى جۇزەگە اسىرۋ ەپتىلىكتى قاجەت ەتەدى. تاياۋ شىعىستاعى يادرولىق قارۋدى تاراتۋ سياقتى ەڭ وزەكتى جانە كۇردەلى ماسەلەنى ويداعىداي شەشۋدىڭ بۇدان باسقا جاقسى باستاماسى جوق.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بەس تۇراقتى مۇشەسى, گەرمانيا, يران جانە ەۋروپالىق وداق قاتىساتىن ۆەنادا ءوتىپ جاتقان يادرولىق كەلىسسوزدەر – ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ كوپجاقتى ىنتىماقتاستىعى ومىرشەڭ بولىپ قالا بەرەتىنىن كورسەتۋگە تاماشا مۇمكىندىك. ەۋروپالىق تاراپتىڭ اقش پەن يران دەلەگاتسيالارى اراسىنداعى جاناما كەلىسسوزدەردى جەڭىلدەتۋى ناتيجەسىندە وزەكتى پروتسەسس ءتيىمدى باستالدى. ەندى نەگىزگى كەدەرگى اقش-تىڭ الىپ تاستاۋى كەرەك سانكتسيالاردىڭ سيپاتىنا قاتىستى. سونداي-اق «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» يراننىڭ قانشالىقتى ساي ارەكەت ەتۋىن دە انىقتاۋ ماڭىزدى. اقش تا, يران دا قارسى تاراپتىڭ العاشقى قادامدى جاساۋىن تالاپ ەتەدى.
تاياۋدا كەلىسسوزدەر كەزىندە يرانداعى ەڭ ءىرى ناتانزداعى ۋراندى بايىتۋ زاۋىتىنا جاسالعان شابۋىل وتقا ماي قۇيدى. كوپشىلىك وعان ءيزرايلدى كىنالاپ وتىر. بۇعان قارسى قادام رەتىندە يران ۋراندى 60 پايىز تازارتىپ, بايىتا باستايتىنىن مالىمدەدى. بۇل وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇستانعان 20 پايىزدىق دەڭگەيدەن ءۇش ەسە جوعارى (مۇنىڭ ءوزى «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىندا» كورسەتىلگەن مىندەتتەن 3,7 پايىز اسىپ تۇر). يران يادرولىق بومبا جاساۋعا قاجەتتى 90 پايىزدىق بايىتۋ دەڭگەيىنە جاقىنداي ءتۇستى. سوندىقتان ۆەنادا مانەۆر جاسايتىن مۇمكىندىك تارىلىپ بارادى.
حالىقارالىق قاتىناستاردا يدەال – جاقسىلىقتىڭ جاۋى, ال يلليۋزيا – پايدالى ولشەم ەمەس. «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى» پاناتسەيا بولۋعا ارنالماعان, بىراق يادرولىق قارۋدىڭ تارالۋىنا جول بەرمەي, وڭىردەگى يراننىڭ ارەكەتىنە قارسى تۇرۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ناتانزداعى شابۋىل سەكىلدى ديۆەرسيالىق ارەكەتتەر ديپلوماتيالىق كۇش-جىگەرگە قولايلى ءارى تۇراقتى بالاما ەمەس.
«بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» دەيىنگى كەزەڭدى ەسكە ءتۇسىرىپ, ونى بۇزعىسى كەلگەندەر ارەكەتىنىڭ سالدارى تۋرالى ويلانعان ءجون. كەيىنگى كەزدە شيەلەنىستىڭ ارتۋى بەكەر ەمەس. ونى توقتاتۋ ءۇشىن ءمىن-دەتتى تۇردە قارقىندى ديپلوماتيا قاجەت.
حاۆەر سولانا,
ەو-نىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى, ناتو-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى جانە يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, EsadeGeo جاھاندىق ەكونوميكا جانە گەوساياسات ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى جانە برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
