بۇل شىعارمالاردا ءار عاسىردا ءارتۇرلى تاعدىر كەشىپ, بىراق ۇلتىنا وشپەس, ولمەس تۋىندىلارىن قالدىرعان تاريحي تۇلعالارىمىز جايلى وي تولعايتىن قالامگەر, اسىرەسە, ونەرپازدارىمىزدىڭ كەسەك تۇلعاسىن كوركەم بەينەلەۋدە ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزدى.
قورقىت, ىقىلاس, سەيتەك, سۇگىر, تولەگەن مومبەكوۆ, ابىكەن حاسەنوۆ, جاپپاس قالامباەۆ, گەنەرال اسقاروۆ سىندى شىعارماشىل تۇلعالاردىڭ تاعدىرىن, جان دۇنيەسىن, رۋحاني بولمىسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە, كوركەمدىك تۇرعىدان بەينەلەۋگە بۇكىل ءومىرىن ارنادى.
اسىرەسە, جازۋشىنىڭ قازاق كۇي ونەرىنىڭ تاريحىندا شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى, جالپى قازاق ونەرىنىڭ سۇيرىكتەي سۇلۋ تۇلپارى تاتتىمبەت كۇيشىنىڭ تاعدىرى ايرىقشا قىزىقتىرعان. نازىك, سىرشىل سازىمەن, اسەرلى اۋەنىمەن جۇرەك قىلىن شەرتىپ, ادام جانىن تەربەيتىن كۇي تاريحى ت.الىمقۇلوۆتىڭ اتاقتى «سارىجايلاۋ» اڭگىمەسىندە تاتتىمبەت تاعدىرىنا قۇرىلعان تارتىمدى وقيعالار ارناسىندا اشىلادى.
تاتتىمبەت تاعدىرى, ول ءومىر سۇرگەن كەزەڭ شىندىعى ەل ومىرىمەن, تابيعات كورىنىستەرىمەن ساباقتاس سۋرەتتەلەدى. كۇيشىنىڭ سىرتقى كەلبەتىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىگىن بايانداۋدان باستالاتىن اڭگىمە جەلىسى تەرەڭدەي كەلە, ەندى تاتتىمبەتتىڭ كۇيشىلىك ونەرىنىڭ قىر-سىرىنان, جەكە ءومىر-تاعدىرىنان وقىرمانىن مول حاباردار ەتەدى.
«اساۋ جىلقىنى ومىراۋدان الىپ ۇرىپ تىرپ ەتكىزبەيتىن, ات ويىننان الدىنا جان سالدىرمايتىن شالىمدى, تارامىس تاتتىمبەتتىڭ بۇل كۇندە دەنەسى تولىعىڭقى. دىمكاس كوكىرەك دەمىكسە, شەرميگەن قارىن بۇلكىلدەپ, سۇيكىمسىز كورىنىسپەن شوشىتادى. مايلى اسقا تابەتى تارتپايدى. قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي, تىرشىلىك تۇيتپەگىمەن اشۋلانسا, باسىنا قانى تەۋىپ, قۇلاعى شۋىلداپ كەتەدى». ءاۋ دەگەننەن تاتتىمبەتپەن وسىلاي جۇزدەسەمىز.
تاتتىمبەتتىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن قالامگەر تەگىن سالىستىرىپ وتىرعان جوق. كۇيشى دە ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان جۇمىر باستى پەندە. جەر باسىپ جۇرگەن ادام, كوپتىڭ ءبىرى. اۆتور اڭگىمەنى وسىلاي باستايدى. تاتتىمبەتتىڭ دەرتتى شاعى تەگىن ايتىلماعان. كۇيشى جۇرەگىنىڭ داۋاسى, ءتان مەن جاننىڭ دەرتى تەرەڭدە جاتقانىن وقىرمان اڭگىمە سوڭىندا عانا بارىپ ۇعادى.
كۇيشىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن قالامگەر ۇزاقتان قايىرىپ, ارنا-ارنامەن, ساتىلاپ, بىرتە-بىرتە اشادى. اشقان سايىن تاتتىمبەت تۇلعاسى ىرىلەنە, بيىكتەي تۇسەدى. كۇيشى تاعدىرىنىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى, باقىتتى شاقتارى مەن وكىنىشتى كەزەڭدەرى كوز الدىمىزدان وتەدى.
سارىارقا ءتوسىن سان عاسىر ارمانعا بولەپ مەكەندەگەن قالىڭ ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن سۋرەتتەگەن تۇستاردا قالامگەر قۇلاشىن كەڭگە سەرمەيدى. تاتتىمبەتتىڭ ءبىر كەزەڭدەگى قايراتتى, قىزىعى مەن قىزۋى مول ءومىر اسۋى ارتتا قالسا دا, كۇيشى ونەرگە دەگەن قۇشتارىنان جاڭىلمايدى. جەر, سۋ, تاۋ, كول, ورمان, توعاي كورىنىسى تۇتاسا كەلە, كەرىلىپ جاتقان كەربەز دالانىڭ بار سۇلۋلىعى مەن ساۋلەتىن كوز الدىمىزعا الىپ كەلەدى. اۆتورلىق بايانداۋ ءادىسىن, ليريكالىق شەگىنىستەردى, كەيىپكەردىڭ «سانا اعىمىن» قالامگەر ساتىمەن, ۇتىمدى پايدالانعان. وسىنىڭ بارلىعى تۇتاسا كەلىپ, تاتتىمبەتتىڭ كۇللى كۇيشىلىك ءبىتىم-بولمىسىن ىشتەن اشادى. جالپىلاما اشپايدى, بەينەلى, تارتىمدى اشادى.
جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن تابيعي بوياۋىمەن ءدال تاۋىپ, ورنەكتەگەندە قاراپايىم قازاق دالاسى كوز تارتىپ, قازاق ساحاراسى قالاي قۇلپىراتىنىن كورەمىز. بىراق ۇزىندىگە كوز توقتاتايىق: «جەر كوكتەمدە, ەل جازدا تۇلەيدى. كارى مەن جاستى تەڭەستىرگەن جومارت جازعا نە جەتسىن! سارى جازدىڭ سانىندەي سارىجايلاۋدا قىمىزعا ماس بولىپ اسىر سالعان بوزباستاردىڭ ىشىندە تاتتىمبەت تە ءومىر ءسۇردى. ەتەگى بۇرمەلى اق كويلەك, بەلى قىنامالى كوك ماساتى, قىزىل ماساتى بەشپەنت كيگەن قىزدار, قارا ماقپال كامزولدى كەلىنشەكتەر ايت كۇندەرى دۇركىرەي قىدىرعاندا, مامىردىڭ قىرمىزى گ ۇلىندەي قۇلپىرىپ, قىزىل-جاسىلدانىپ, بال-بۇل جانىپ تۇراتىن سيقىر شاق تاتتىمبەتتىڭ كوز الدىندا!». قايماعى بۇزىلماعان ءداستۇردىڭ, دالا قىزىعىنىڭ دۇرىلدەپ تۇرعان شاعىنداعى ەل ءومىرىنىڭ سۋرەتىن قالامگەر كەيىنگى بەتتەردە دە سان قايتالايدى.
قايتالانعان سايىن ءوتىپ كەتكەن ءومىر قىزىعى جاڭا ءبىر قىرىنان, بۇرىن ايتىلماعان تىڭ قىرىنان كوز تارتا بەرەدى. تاتتىمبەت ءۇشىن قازاق دالاسىنىڭ ءوتىپ كەتكەن قىزىعىنىڭ ءوزى اسا قىمبات, اسا قادىرلى. ەندى وسىنداي سۇلۋ دالادا ءتاتتى, بەيبىت, مامىراجاي ومىرمەن قاتار قاتىگەز, قارالى وقيعالاردىڭ دا قاتار جارىسا ورىن تەپكەنىن قالامگەر ايتىپ وتەدى. حالىق تاعدىرىنداعى تاريحي بەلەستەر, ۇلتتىق دامۋىمىزداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەر, بارلىعى اقىن تاعدىرىمەن ساباقتاسىپ جاتادى.
سوعىس, قىرعىن, قانتوگىس, شەتەل شاپقىنشىلارىنىڭ قىلىشىنىڭ استىندا قان قاقساعان حالىق, ازىپ-توزعان, ارىپ-اشقان ەل, تۋعان جەردىڭ ءبىر سۇيەم توپىراعى ءۇشىن جان قيعان قازاق باتىرلارىنىڭ تاريحى دا تاتتىمبەتتىڭ ويى ارقىلى بەرىلەدى. ەندى وسىنىڭ بارلىعى كۇيشىگە اسەر ەتەدى. تولعاندىرادى. جان دۇنيەسىن قوزعايدى, تەبىرەنتەدى. جۇرەكتىڭ تۇبىنەن باستاۋ العان وسى كوڭىل تولقىندارى, ەندى كيەلى دومبىرادان كۇي بولىپ توگىلەدى. وسى سۋرەتتەردە ونىڭ اڭعارىلىپ وتىراتىن ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمى, جان-دۇنيەسى, ارمان-اڭسارى بارلىعى جيىلىپ كەلگەندە تاتتىمبەت كۇيشىنىڭ وبرازىن دارالاپ, ىرىلەندىرىپ كورسەتەدى.
تاتتىمبەتتىڭ اتاقتى «قوسباسار», «سىلقىلداق», «سارىجايلاۋ», «بىلقىلداق» كۇيلەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تاريحى بار. ءوز تاعدىرى بار. وسى تاريح پەن تاعدىرعا قالامگەر تەرەڭ بويلايدى.
«تالاي جيىندا توپ جارىپ كوزگە تۇسكەن, جۋانداردى جىرمەن قاعىتقان, قاراپايىم حالىقتى كۇيمەن سۋسىنداتقان» تاتتىمبەتتىڭ دوسى دا, دۇشپانى دا كوپ. تاۋەلسىز داۋلەتى بار اكەنىڭ ارقاسىندا تاتتىمبەت ەركىن, بوي باعىپ, بۇلاڭداپ وسەدى. تىك تە شالقاق دەنەسىنە قونىمدى ءساندى كيىم كيىنىپ «كەربەز بالا» دا اتانادى.
تاريحقا باي, ءان مەن جىردىڭ قۇتتى مەكەنى بولعان, قۇنارلى ولكە قارقارالى توسىندە ونەر قۋىپ, وي باعىپ, تۇستاستارىنان ەرتە ەسەيگەن تاتتىمبەت ءار ەلدى ارالاپ, جەر سۇلۋىن كوپ كورەدى. ەرتەدەن ەل اۋزىندا اڭىز بولعان كوكشەتاۋ, باياناۋىلداردى, جەر جانناتى جەتىسۋدى كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە توقىعان ساتتەر كۇيشى كوڭىلىندە جاتتالىپ قالادى.
ورىنبور, ماسكەۋ, پەتەربور سياقتى ۇلكەن قالالارعا ساپار شەككەندە جول-جونەكەي سىڭسىعان ورمانعا, جايقالعان شالعىنعا سۇيسىنەدى. تانىس ەمەس ەلدىڭ, بۇرىن كورمەگەن جاڭا جەردىڭ تابيعاتى ءوز سۇلۋلىعىمەن كۇيشى جۇرەگىنە وت تاستايدى. بىراق وسىنىڭ بارلىعى جيىلىپ كەلگەندە تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنا, عاجاپ سۋرەتىنە تەڭدەسەر دۇنيە ەمەس ەكەندىگىنە كۇيشى جۇرەگى سەنەدى. وسى تۇستا قالامگەر: «تاتتىمبەت الاقاننىڭ استىنان قاراپ, جوسالى جاققا كوز تاستادى. اقىراپتىڭ اقىراماش شۋاعى ويپاڭدا ساعىمدانىپ الدامشى كولگە اينالىپ, كوز ۇشىن بۇلدىراتىپ جىبەردى. سارى اۋرۋدىڭ ساندىراعىنداي سوڭعى ساعىم تولقىندانىپ, كۇيشىگە ءشايى ورامال بۇلعادى. تاتتىمبەت: «قازاقتىڭ جانناتى جايلاۋ ەكەن عوي. بۇرىن نەعىپ بايقامادىم؟!» – دەپ تاڭىرقادى.
...قۇبىلاداعى قاز باۋىر قوڭىر بۇلتتار قويۋلانىپ, بىرىنە-ءبىرى مىڭگەسىپ, ءتۇسىن سۋىتا باستاپتى. «وكىنىشتى ءومىر وسى! – دەدى تاتتىمبەت. – ەندىگى تىرشىلىگىم مىناۋ ميقى-سيقى كولەڭكەگە, اناۋ سۇرلانعان بۇلتقا ۇقساس. قوي, دۇنيەدەن كوشپەي تۇرعاندا سارىجايلاۋ تۋرالى كۇي شىعارايىن. قازاقتىڭ ەرتەگى-اڭىزىن اۋەنگە قوسقانشا ءوز باسىمنىڭ كەشكەنىن سىر عىپ شەرتەيىن», دەگەن جولدار ارقىلى كەڭ تولعاپ, تەرەڭنەن تارتىپ, تاتتىمبەتىڭ «سارىجايلاۋ» كۇيىنە كەلۋ جولىن, وسى جولداعى ىشكى تەبىرەنىس, كۇيشىنىڭ كوڭىل اۋانىن اينا قاتەسىز جەتكىزەدى. «سارىجايلاۋ» كۇيىنىڭ ومىرگە كەلۋ تاريحى وسىلاي باستاۋ الادى.
وسىنداي جاننىڭ ەندى ونەردەگى جولى دا بۇرالاڭ, بۇلتارىسى قالىڭ. بۇرالاڭ بولاتىن سەبەبى قوعامى قاتىگەز, ورتاسى وپاسىز بولدى. تاتتىمبەتكە وپىق جەگىزىپ, بارماعىن شايناتقان كەزەڭدەر شىعارمادا كەڭ قامتىلادى. وسىنىڭ بارلىعىن جازۋشى ناقتى وقيعالاردى كولدەنەڭ تارتا وتىرىپ, سولاردى تەرەڭ بەينەلەي وتىرىپ جەتكىزەدى. اسىرەسە, سارىجايلاۋ سياقتى جەر جانناتىنان ايىرىلعان تاتتىمبەت اۋىلىنىڭ ىشتەگى شەر بولىپ قاتقان ازاسى, جۋان, وكتەمشىل تورە اۋلەتىنە كەتكەن ەسەسى كۇيشى ويىمەن, كۇيشى تولعانىسىمەن تارتىمدى ورنەكتەلەدى.
جۋان اۋىلدىڭ, تورە تۇقىمىنىڭ تىزەسى مومىن ەلگە باتقاندا وسىدان تەپەرىش كورىپ, جانى كۇيزەلگەن الدىمەن كۇيشى تاتتىمبەت بولدى. سەبەبى ول ەل ەركەسى ەدى. تۇتاس ءبىر اعايىندى اۋىلدىڭ باس كوتەرەر سەركەسى, سويىل سوعار جالعىز جاناشىرى ەدى. قياناتشىل ورتا بىراق وعان قارامادى, مويىن بۇرعىزبادى. وسىلاي, باستاۋشىسى دۋانباسى قۇسبەك بولىپ, اقسۇيەكتىك نامىس ءۇشىن كىجىنگەن تورەنىڭ يىقتىلارى بىرتە-بىرتە تاتتىمبەتتىڭ جەكە باسىنا جارماسىپ, كۇيشى جۇرەگىنە جارا سالادى. ىمىراسىز جاۋىققان قياناتشىل ورتا وسىنىسىمەن دە توقتاماي, ەندى تاتتىمبەتتى ءىستى ەتۋگە دەيىن بارادى. شابىندىعىنا تالاسىپ, مالىن تونايدى.
«سارىجايلاۋ» كۇيىندە ەڭ الدىمەن تاتتىمبەت وسى الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك, قوعامدىق تەڭسىزدىك, ادامدار اراسىنداعى تارتىس شىندىعىن ارقاۋ ەتەدى. ەسەسى كەتكەن ەل, كوپە-كەرنەۋ قياناتتان قاناتى قايىرىلعان ونەرپاز تاعدىرىن كۇي سارىنى, كۇي ماقامى اينا قاتەسىز جەتكىزەدى. كۇيشى ازابى وسىمەن اياقتالمايدى. الدىندا سارىقىزعا عاشىق بولعان كۇيشى ارمانى تاتتىمبەتكە كۇيىك بولىپ ءبىر جابىسقان. تورەدەن قاراعا قىز بەرۋگە تىيىم سالاتىن كەرىتارتپا اتا سالتى, ازات ويعا قۇرساۋ بولعان قاراڭعىلىق, كۇيشىنىڭ جولىن كەستى. باقىتسىز ەتتى. كوز الدىندا, كوڭىل تۇكپىرىنە قونعان ءتاتتى ارمان قاس-قاعىم ساتتە ساعىمعا اينالدى. سۇيگەنىنە قوسىلا الماعان سارىقىز دا قۇسالىقتان كوز جۇمدى. بۇل دا تاتتىمبەت جۇرەگىنە جارا سالعان ءبىر كەزەڭ.
ءومىردىڭ قيا بەلىندە وسىلايشا كۇيشى تاعدىرى سان قايتارا سىنعا تۇسەدى. ءبىر تۇستا تاتتىمبەت بىلايشا تولعانادى: «تاتتىمبەتتىڭ كوز الدىنان بۇكىل ءومىرى شۇبىرىپ ءوتتى. جيىرما جاسىندا «سىلقىلداقتى» سىلقىلداتىپ, اقبوز جورعاسىنا بي بيلەتىپ, جاندارالدان ماقتاۋ قاعاز العاندا, ودان بەرى ازۋى التى قارىس اعا سۇلتان قۇنانبايدى باسىنىپ, اكەسىنىڭ اسىنا تاسىرلاتىپ نوكەرمەن بارعاندا, قارقارالى, سەمەيدە تالاي ازاماتتى توردان قۇتقارعاندا, جازىقسىز جاپا كورگەن جەتىم-جەسىرگە بولىسقاندا, ەل ىشىندە قارا قىلدى قاق جارار قازى اتانعاندا, كۇندەردىڭ كۇنىندە كەمشىلىكتى ات توبەلىندەي تورەدەن كورەرمىن, سامالدى سارىجايلاۋدان قۋىلام دەپ, جورىعان با ەدى؟».
سارىجايلاۋ تاقىرىبى – اڭگىمە ىشىندە ءسوز بولاتىن بارلىق وقيعالاردىڭ ءتۇپ قازىعى. كۇيشى وسىنداي جەرورتا جاسىنا كەلگەندە ءوزىن تەرەڭ تەبىرەنىسكە تۇسىرگەن, كۇندىز-ءتۇنى وي-ساناسىنان ءبىر ساتكە دە كەتپەي قويعان تولعاقتى كۇيىن اسا ءبىر تەرەڭ شابىتپەن دۇنيەگە اكەلەدى. دومبىرانىڭ قوس ىشەگىنەن توگىلگەن كۇي تاتتىمبەتتىڭ كوز الدىنا سارىجايلاۋ اتتى قۇتتى مەكەننىڭ كورىنىسىن بار بوياۋىمەن قايتا تىرىلتەدى. قۇتتى مەكەننىڭ اياسىندا ارمانسىز وتكەن قىزىق شاق, بوزبالالىق جىگىتتىك كەزەڭ كۇيشى جادىندا قايتا جاڭعىرادى.
كۇي ىرعاعىنا ەرەكشە ەكپىن دارىتىپ, سازدى اۋەننىڭ ىشىنە ءبىتىمى بولەك, بولمىسى اسىل مازمۇن سىيعىزا العان كۇيشى دارىنىنا, كۇيشى تالانتىنا قالامگەر كەڭ توقتالادى. اسا كۇردەلى, تەڭىز تىنىسىنداي تولقىن-تولقىن قۇيىلىپ كەلىپ وتىراتىن كۇي تاراۋلارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ دومبىرا شەگىنە ءتۇسۋىنىڭ ءوزىن جازۋشى اسا ءبىر نازىك, ورالىمدى تىلمەن وقىرمانىنا جەتكىزگەن. كۇي سىرىن, كۇيشى تاعدىرىن تەرەڭ تۇسىنگەن اۆتور «سارىجايلاۋ» كۇيىنىڭ تاعىلىمدى تاريحىن وسىلايشا تاراتىپ, وتە تارتىمدى سۋرەتتەيدى.
كۇي تۋار ساتتەگى كۇيشى سەزىمىنە, ىشكى جان دۇنيەسىنە جازۋشى تەرەڭ بويلايدى. جايشىلىقتا الدەنەشە كۇندى ۇتاتىن سىرشىل, كۇردەلى كۇي وسىلايشا ءبىر كەشتە دۇنيەگە كەلەدى. كۇنى بويعى سەيىل, ءسۇيسىنىس, كۇيىنىش, تارىعىس, ءۇمىت, ناز, نالا دومبىرا ءتىلىنىڭ تۇيسىكشىل شەجىرەسىنە اينالادى. تاتتىمبەت كۇي شەجىرەسىن اياقتاي الماي قاتتى كۇيزەلەدى. كۇزدىڭ ۇزاق ءتۇنىن دوڭبەكشۋمەن وتكىزەدى. باياعىدان بەرى شىعارعان كۇيلەرىن مىسە تۇتپاي وسى كۇيگە, «سارىجايلاۋعا» ىنتىعادى. بۇعان دەيىنگى كوڭىلىنە توق ساناپ, وزىنە جۇبانىش ەتىپ جۇرگەن «تورەگە, توتايعا, جورعاعا ارناعان كۇيلەرى – بايانسىز دۇنيەدەي» كورىنەدى. وسىعان دەيىنگى توككەن كۇيلەرىنىڭ ءبىر توبە, ال مىنا جاراتىلىسى دارا, بولمىسى بولەك «سارىجايلاۋى» ءبىر توبە بولاتىنىنا كوزى جەتپەسە دە كوڭىلى سەنەدى. كۇي تولعاعىنىڭ وسىلاي ۇزاق, سوزىمدى, تيتىعىنا جەتكەن ونەر دۇنيەسى بولعاندىعىنا تاتتىمبەت ىشتەن سۇيسىنەدى.
بىراق كۇيشىنىڭ ايىزى ءالى قانار ەمەس. «جايلاۋدىڭ كەڭدىگىمەن, جازدىڭ ۇزاقتىعىمەن سالىستىرعاندا كۇي ءالى دە كەلتە جاتىر. تاتتىمبەت: «نەگىزگى تاراۋدى قايتالار الدىندا تىڭنان قىسقا ءبىر تارماق قوسۋ ءجون ەكەن», دەگەن بايلامعا كەلدى.
...ەكى شەك ەگىز لەبىز قوستى. جۋان دىبىستار مەن جىڭىشكە دىبىستار جىمداسىپ, دۇرلىگە قۇلديلاعاندا, كوكەي قاجار كەربەز ورالىم پايدا بولدى. قانشا تىڭداساڭ قۇلاق قۇرىشىڭ قانبايتىن, قانشا قاۋىشساڭ ماۋقىڭ باسىلمايتىن ورالىم ەدى. شەرلىگە شاتتىق, شادىمانعا مۇڭ بىتىرەتىن نازدى دا نالالى تارماقتى پىسىقتاعاندا, كۇيشى: «كەيىنگىلەر ناشىنە كەلتىرە الار ما ەكەن؟», دەپ كۇدىكتەنەدى. اڭگىمە سوڭىن وسىلاي اياقتاعاندا جازۋشى كۇيشىنىڭ ىشىندە ايتىلماي قالعان ارمان-مۇڭ بارىن اڭعارتادى.
الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك, قيانات جايلاعان قوعامدىق ورتا, زامان تەپەرىشى, بارلىعى كۇي استارىندا جاتقانىن قالامگەر تەرەڭ تەبىرەنىسپەن جەتكىزەدى. تاتتىمبەتتىڭ كەلەر ۇرپاققا اماناتتاعان اسىل, ارداقتى سالەمىندەي سەزىلەتىن ءبىر كۇيدىڭ تاريحى وسىلاي سان-سالا زامان سۋرەتىن تۇتاستاي كوز الدىڭا اكەلەدى. اڭگىمەنىڭ وتە تارتىمدى, اسەرلى, وقىرمانىن بىردەن باۋراپ الاتىن سىرى دا وسىندا جاتىر.
«سارىجايلاۋ» اڭگىمەسىندەگى سارىجايلاۋ ءسوزى الدىمەن جەر اتاۋىن بىلدىرەدى. اڭگىمەدە وسى جەردىڭ, ياعني قازاقتىڭ كەڭ ماعىناداعى سارى جايلاۋىنىڭ, ونىڭ كوز توياتىن كورىنىسىنىڭ, تۋعان تابيعات سۇلۋلىعىنىڭ كۇيشى دومبىراسىنا قالايشا كۇي بولىپ قۇيىلعانى شىعارماشىلىق پروتسەسس دەڭگەيىندە سۋرەتتەلەدى. «تاتتىمبەتتىڭ كوزىنە تاعى دا سارىجايلاۋ ەلەستەدى. قانشا جۇتساڭ دا تويعىزبايتىن قوڭىر سامال, شالعايدا ويناعان كوك ساعىم, سىلقىلداعان بۇلاق, سىبدىرلاعان قۇراق, تاجىكەلەسكەن جىگىت-جەلەڭ مەن قىز-كەلىنشەك جۇيرىك كوڭىلدە سيقىرلى سۋرەتتەر تۋعىزادى. تاتتىمبەت «داريعا» دەپ تۇنشىعا كۇرسىندى», دەپ سۋرەتتەيدى كۇيشىنىڭ وسى تۇستاعى ءساتىن. وسىنداعى قوڭىر سامال, كوك ساعىم, سىلقىلداعان بۇلاق, سىبدىرلاعان قۇراق, تاجىكەلەسكەن جىگىت-جەلەڭ مەن قىز كەلىنشەك – ءبارى كۇيشىنىڭ ءوزى ويشا تاپقان, قيالمەن عانا كورگەن ءومىر قۇبىلىستارى ەمەس, ونىڭ وتكەن ءومىرىنىڭ قىزىقتى, باقىتتى ساتتەرىنىڭ اجارىنا, ءسان-سالتاناتى مەن قۋانىش-شاتتىعىنا نەگىز, بەسىك بولعان, كۋا بولعان شىندىقشىل جايلار.
ەندىگى تۇستا سول قوڭىر سامال, كوك ساعىم, سىلقىلداعان بۇلاق, سىبدىرلاعان قۇراق سول قالپىندا كوز الدىنان, كوڭىل كوزىنەن وتكەندە, ونىڭ وسى سۋرەت, وسى كورىنىستەرمەن بىرگە, سولاردىڭ اياسىندا تاپقان قۋانىش-شاتتىعى, باقىتتى كۇيى ەمىس-ەمىس ەلەس بەرىپ, قايتا عايىپ بولادى. كۇيشى كوڭىلىن كۇرسىنتىپ, تەرەڭ تولعانىسقا سالاتىن – وسىنداي جايلار.
جالپى, تاتتىمبەتتىڭ «سارىجايلاۋ» كۇيىنىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپ بولعان وقيعالار دا بىزگە جەتكەن جوق. مۇمكىن ەل اراسىندا, قاريالار جادىندا جاتتالىپ قالعان اڭگىمەلەر ءىزى بولۋى ىقتيمال. الايدا وسى تۋرالى تاسقا باسىلعان جازبا دەرەكتەر جوق. كۇيدىڭ سازىنا بايلانىستى اسا دارىندى سازگەر, زەرتتەۋشى احمەت جۇبانوۆ تومەندەگىدەي بولجام ايتادى: «كۇيدە جاراتىلىستىڭ نە ءبىر ادەمى سۋرەتىن بەينەلەۋ بار. سونىمەن قاتار سول اسەم سۋرەتتى كورىپ, ۇلكەن ەستەتيكالىق راحات تاۋىپ تۇرعان ادامنىڭ جان قىلىنىڭ ءۇنى بارداي. مۇمكىن بۇل سۋرەت كادىمگى ءوزىمىز بىلەتىن جايلاۋ بولار دەگەن دە ويعا كەلەسىڭ. سىلدىراپ اعىپ جاتقان بۇلاق, اسىر سالىپ اسىق ويناپ جۇرگەن بالالار, قوسىلىپ اندەتكەن قىزداردىڭ دا ءۇنى بار. كۇيدە كەشكى اۋىلدىڭ باياۋ ۇندە بەرىلگەن سيمفونياسى, كۇندىزگى كۇننىڭ ساۋلەسىمەن, ەندى, مىنە, ادامنىڭ مۇرنىن جارعانداي كەلىپ تۇرعان كوكوراي ءشوپتىڭ ءيسى بارداي...» (ا.جۇبانوۆ «عاسىرلار پەرنەسى», الماتى: «دايك-پرەسس», 2002. 227 ب.)
قازاق پروزاسىندا ادەبي شىعارمانىڭ سيۋجەتتىك جەلىسىنىڭ كۇيگە, سازعا نەگىزدەلۋىن قازاق ادەبيەتىندە تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى قالىپتاستىردى. راسىندا دا, كۇللى سۋرەتكەرلىك ماقسات-مۇراتىن «تىلىنەن كوكەيى ۇزىن كۇيگە ءتىل بىتىرۋگە» ارناعان قالامگەردىڭ تۋىندىلارىندا كۇي, كۇيشىلىك ونەر قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا ءسوزىنىڭ ارقاسىندا ادامشا سويلەپ, ادامشا سىر شەرتەدى. كۇيگە ءتىل ءبىتىرۋ, كۇيدى سويلەتۋ تۇرعىسىنان كەلگەندە جازۋشى قول ارتقان كوركەمدىك امال-تاسىلدەردىڭ ءوزى سان-سالا. قازىرگى كۇنگە ءوز بوياۋىمەن, ءوز ۇنىمەن, ءوز ىرعاعىمەن جەتىپ وتىرعان قازاق كۇيلەرىنىڭ تاريحى, تاعدىرى سان الۋان, ءارى قىزعىلىقتى. قانشا زامان وتسە دە – وشپەيتىن, ءشوپ-شالام باسپايتىن سيقىر ونەر وسى. ءبىر ەسەپتەن, ساحارا كۇيشىلەرىنىڭ دومبىرانى نوتاسىز تارتقانى تاڭعالدىرادى. كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كۇي-اڭىزدارعا بايلانىستى كەزىندە ايتقان قۇندى وي-پىكىرلەرىن تاكەن الىمقۇلوۆ ناقتى تاريحي دالەلدەرمەن, دەرەكتەرمەن تاراتا وتىرىپ, تەرەڭدەتتى. كۇي سازىنان, ءۇن جۇيەسىنەن ءمان-ماعىنا تابۋ, وعان ناقتى مازمۇن دارىتۋ نەمەسە ونى بەلگىلى مازمۇنمەن ناقتىلاندىرۋ, ءسويتىپ ادەبي شىعارمانىڭ وقيعالىق جەلىسىنە, ادام وبرازىن, كەيىپكەر حاراكتەرىن جاساۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالدىرۋ – تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ جازۋشىلىق دارالىعىن بەلگىلەيتىن كوركەمدىك فاكتورلاردىڭ باستىسى. بۇل ماسەلە كەزىندە ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «كۇي», «كۇيشى», «قۇلاگەر» اتتى بىرنەشە پوەزيالىق شىعارماسىندا وزىندىك شەشىمىن تاپقانى بەلگىلى. ال وسى پروزادا ت.الىمقۇلوۆ بۇل ءداستۇردى جالعاستىرىپ, وعان جاڭا باعىت, جاڭا ارنا بەردى, وزىنە دەيىن قالىپتاسقان كوركەمدىك ءۇردىستى وزىنشە, جاڭاشا جالعاستىرا وتىرىپ, قازاق پروزاسىن, اسىرەسە, اڭگىمە جانرىن تاقىرىپ, يدەيا, وبراز جاساۋ جانە ستيلدىك تۇرعىدا جاڭا كوركەمدىك جەتىستىكتەرمەن بايىتتى.
«سارىجايلاۋ» اڭگىمەسىن جازۋدان بۇرىن تاتتىمبەتتىڭ كوزى ءتىرى نەمەرەسى شايحى دەگەن قاريامەن حات جازىسقانمىن. سەكسەننەن اسقان شالدىڭ ءبىر داپتەر جازباسى – دەرەكتىڭ كۋالىگىنە بارابار ەدى. اڭگىمە جازاردا مەنىڭ «سارىجايلاۋ» كۇيىن ۇيرەنۋىمە تۋرا كەلدى. ونى كۇيساندىقتا احمەت جۇبانوۆتان, دومبىرادا بايمۇقان توقتاروۆتان ۇيرەندىم. نەگە؟ مەنىڭشە, «كۇي اسەم», «كۇي عاجاپ» دەگەن ءتارىزدى ەپيتەت – مازمۇنسىز جەلسوز! مەن كۇيدىڭ ىرعاعىن, سۋرەتىن بەينەلەۋدى ۇناتامىن», دەيدى جازۋشى.
جازۋشى ءوز اڭگىمەسىنىڭ جازىلۋ تاريحى تۋرالى قۇندى ويلارىن, قىمبات سۋرەتكەرلىك سىرلارىن ايتىپ وتىر. تاتتىمبەتتىڭ نەمەرەسى شايحى قارتتىڭ ءبىر داپتەر جازباسىندا جازۋشىنىڭ ءومىر شىندىعىنان ونەر شىندىعىن جاساۋ پروتسەسىندەگى تولىپ جاتقان شەبەرلىك قىرلارىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن دەرەكتەر جاتۋى انىق. قالامگەر ول داپتەردىڭ مازمۇنى جايىندا اشىپ ايتپايدى. قالامگەردىڭ سۋرەتكەرلىك دارالىعىن اشا تۇسۋگە قاجەتتى دەرەكتەر تابىلار ما دەگەن ويمەن ءبىز سول داپتەردى كوپ ىزدەدىك. وكىنىشكە قاراي, جازبا داپتەردى قولىمىزعا تۇسىرە المادىق. دەگەنمەن جازۋشىنىڭ وسى ايتقان از مالىمەتىنىڭ ءوزى انىق سۋرەتكەرلىك تۇرعىسىن شىعارماشىلىق تاجىريبەسىمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ, ەداۋىر انىق تانۋعا جول اشادى. تۇيىندەي ايتقاندا, ت.الىمقۇلوۆتىڭ اتالعان كولەمدى اڭگىمەسىن ءبىر كۇيدىڭ تاريحىن سۋرەتتەۋ ارقىلى تاتتىمبەتتەي داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ تۇتاس تاعدىرىن, ونەرپازدىق دارىنىن توگىلتىپ, تارتىمدى جەتكىزگەن قىمبات دۇنيەسى دەپ قابىلداۋىمىز قاجەت.
قانسەيىت ابدەز ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
