ءۇشىنشى ونجىلدىق تا تۇراقتىلىقپەن نۇكتەلەنىپ, بەرەكەمەن بەكىدى. ازاتتىق ەيفورياسى ارتتا قالدى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەپتى اتا-بابالارىمىز. حالىق دانالىعىنا قايران قالاسىڭ. وزگەرمەگەن, جاڭارماعان نە قالدى؟ سان عاسىر, سان داۋىرلەر سىنىنان وتكەن سالت-سانا, ادەت-عۇرىپتىڭ ءوزى تۇگەلگە جۋىق جاڭا ساپاعا يە بولدى. ارينە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسىندە.
XX عاسىر – تاريحتاعى ەڭ قاسىرەتتى, ەڭ كۇردەلى جۇزجىلدىق. دۇنيەجۇزىلىك ەكى سوعىستىڭ ەكەۋى دە وسى عاسىردىڭ ىشىندە ءوتتى. ەكى سوعىستىڭ ەكەۋىنىڭ دە نەگىزگى سەبەبى – ۇلكەن ۇلتتاردى بويىنان قالماي كەلە جاتقان وزگەنىڭ جەرىنە كوز الارتۋ, «وزگەلەردى بيلەۋ» دەگەن يمپەريالىق كوكىرەك ەدى. شوۆينيزم فاشيزمگە ۇلاستى. ادامزاتقا ولشەۋسىز قايعى اكەلدى. سونىڭ ءبارى تاريح تاعىلىمى. ال تاريحتان ساباق العىسى كەلمەيتىن حالىقتار سول مۇڭلى ءداۋىردى قايتادان باستان كەشۋى عاجاپ ەمەس.
ەل ءوزىنىڭ كوشىن تۇزەپ, جولعا شىقتى. قازاقستان, ەركىن ەل بولدى. ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, انا ءتىلىنىڭ تىنىسى كەڭەيىپ, اۋقىمى ۇلعايدى.
قايتا ورلەۋ جولىنا ءتۇستى. ايتسە دە, اڭساپ جەتكەن ازاتتىقتى حالىق قالاي قابىل الدى؟ ونىڭ ءمانىن بۇل كۇندە قالاي تۇسىنەدى؟ سونىڭ شىن باعاسىن بىلەتىن كۇيدە مە دەگەن ساۋالدار ءتىل ۇشىندا تۇرادى.
ءبىزدى الاڭداتاتىنى, باعاسىن بىلمەگەن دۇنيەنىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ المايمىز با؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ باعاسى نەمەن ولشەنەدى؟ تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇعىمعا نە جاتادى؟ ەركىندىكتىڭ شەگى جوق, باسى-اياعى بەلگىسىز, بايلامى نە توقتاۋى جوق, دەرەكسىز دۇنيە مە؟ وسىنداي سۇراقتار وقتىن-وقتىن ويعا ورالادى دا تۇرادى. تاتۋلىقتى تۇمار ەتكەن ۇلت قانا بيىككە بەت تۇزەرى انىق. ونى ۋاقىت دالەلدەپ كەلەدى.
وتانعا دەگەن جاناشىرلىق, ءاربىر جەتىستىگىنە جەلپىنۋ ەلدى ورگە باستايتىنىن ءوز ۇلتىمىزدىڭ تالايلى تاعدىرى تالاي مارتە دالەلدەپ كەلەدى. كەيدە, شىركىن, وسىناۋ ءبىر وزىنە بىرنەشە مەملەكەت سىيىپ كەتەتىن ۇلان-بايتاق جەردى اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار بويى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي قالاي امان ساقتاعان دەپ تاڭدانامىز. ءوز ساۋالىمىزعا ءوزىمىز جاۋاپ تاۋىپ: «نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن» دەپ ماقتانامىز. دۇرىس-اق. ەشبىر قاتەسى جوق. تەگەۋرىندى كۇشتىڭ تەتىگى جۇرەك قۋاتىنان ءنار العاندا عانا قوزعالىسقا كەلمەك. سالماعى اۋىر ۇلى ىستە دە, جەكە-دارا جەكپە-جەكتە دە رۋحى مىقتى ۇتادى. جايشىلىقتا ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تۇيە ايداپ, جەكە جايلايتىن جۇرتىمىزدىڭ جاۋعا ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ءتاستۇيىن تەگەۋىندى كۇش بولىپ اتتانۋى سونداي ناعىز وتانسۇيگىشتىك رۋحتىڭ كورىنىسى. ءار قازاقتىڭ كوكىرەگىندە ءبىرتۇتاس ۇلتتىق سەزىم باسقانىڭ بارىنەن بيىك تۇرسا, قانداي عانيبەت! وسى ويلار ءاربىر ازاماتتىڭ كوكىرەگىندە سايراپ تۇرسا, قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ارتتا قالدىرارىمىز انىق.
ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى مىنا ءبىر وزەكتى وي ءاربىر ادامنىڭ ساناسىندا قاتتاۋلى تۇرۋى قاجەت. «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى. سونىمەن بىرگە رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق سانانىڭ ءتۇرلى پوليۋستەرىن قيىننان قيىستىرىپ, جاراستىرا الاتىن قۇدىرەتىمەن ماڭىزدى. بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى. مەن حالقىمنىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ەرتە زاماننان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىن الداعى وركەندەۋدىڭ بەرىك ءدىڭى ەتە وتىرىپ, ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن, بولاشاققا سەنىممەن بەت الۋىن قالايمىن», دەيدى ەلباسى ءوزىنىڭ ۇلاعاتتى سوزىندە.
ۇلى بىرلىك – وتانسۇيگىشتىك رۋحتىڭ اسا ءبىر قاسيەتتى مايەگى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا تۋ ەتىپ كوتەرگەن رەفورماتورلىق يدەيالارىنىڭ ءبىرى – «قازاقستاندىق وتانسۇيگىشتىك» ۇعىمىمەن استاسىپ جاتۋىنىڭ تەرەڭ ءمانىن دە سودان ىزدەگەن ءجون. ەلباسى وعان ەڭسەلى ەلدىگىمىزدى تانىتار سۇيەنىش رەتىندە قارايدى. ونىڭ اياسى ادەتتەگى تاريحي تانىم زەردەسىنەن كەڭىرەك. قازاق قوعامىنىڭ بۇگىنگى سيپاتى جانە ونىڭ الدىندا تۇرعان قازىرگى تىڭ تۇرپاتى مىندەتتەرگە سايكەس سونى ءورىس العان.
بۇرىن-سوندى دامۋ ۇردىسىندە وتانسۇيگىشتىك ۇعىمى بىزدە نەگىزىنەن بىرتەكتى حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋعا قىزمەت ەتىپ كەلگەنى بەلگىلى. سوناۋ مودە حان, جانىبەك پەن كەرەي, تاۋەكەل مەن تاۋكە, ەسىم مەن قاسىم, كەيىنگى ابىلاي مەن ابىلقايىردىڭ تۇسىنداعى احۋال دا وسىنداي بولاتىن. ال قازىر ەلدىك ماقساتتاردى كوپۇلتتى قوعام جاعدايىندا شەشۋ كەرەك. وزگەمەن ساناسپاي, وزىمدىكىن ىستەيمىن دەۋ ولەرمەندىك بولار ەدى. ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قالىپتاسقان ناقتى تاريحي شىندىققا شەكەدەن قاراۋ ەشقاشان دا ەل تاعدىرىنا دەگەن جاناشىرلىق بولىپ شىقپايدى. ناعىز جاناشىرلىق قيىننان قيىستىرىپ جول تابا بىلۋمەن باعالانسا كەرەك.
ەلباسى ۇسىنعان جاڭا ۇلتتىق يدەيانىڭ مازمۇنى دا قوعامدىق دامۋعا باسقاشا, وسى زامانعى تۇرعىدان قاراۋ ۇردىسىنە ساي ايقىندالعان. ول ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قوعامدىق يدەيالىق بىرلىگىندە» دەگەن ەڭبەگىندە: «كوپ ۇلتتى قازاقستاندا جالپىۇلتتىق مۇددەلەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار ەكەنى ايدان انىق. ول قازاق ۇلتىنىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولى جاعدايىندا بارلىق حالىقتاردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ», دەپ جازادى. سوعان وراي مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتى دە حالىقتىڭ ءومىردىڭ ءارتۇرلى سالالارىنداعى ءوزارا ارالاس-قۇرالاستىعىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, جاراسىمىن كۇشەيتۋگە جانە ولاردىڭ رۋحاني ىنتىماقتاستىعىن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ورتاق ماقساتقا باستار شەشۋشى كۇشكە اينالدىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. مۇنى ءاربىر ىسىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن دالەلدەپ كەلەدى.
شىندىعىندا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ قاينار باسىندا حالقىمىزدىڭ كەمەڭگەر بيلەرى تولە, قاز داۋىستى قازىبەك, ايتەكە بيلەر تۇرعانى حاق. ءسوز جوق, بۇل ارادا ءبىر ءداۋىر ىشىندە ولاردىڭ وكشەسىن باسقان, دانالىعى تاسقان, شەشەندىگى اسقان, ءبىر ءوزى دالا اكادەمياسى بولعان بۇقار جىراۋدى ەسكە العانىمىز ءجون. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ايتىپ كەتكەندەي, «تىنىشتىق زاماندا قيۋى قاشىپ, قىسىلشاڭ زاماندا ساسقان ەلگە جول تاباتىن, بەت نۇسقايتىن, كەمەڭگەر, كورگەنى بولعان» بيلەر مەن جىراۋلار قازاق تاريحىندا رۋح-اڭىز دەسە دە بولادى.
ءۇش كەمەڭگەر ويشىلدىڭ زامانىندا قالىپتاسا باستاعان ۇلتتىق مەملەكەتتىك ءبىتىمىمىز, بىرتۇتاستىعىمىزدىڭ ءۇردىسى كەشەگى وتارشىلىق كەزەڭىندە دە ەلدى جوعالىپ كەتۋدەن ساقتادى. ورداباسىعا كەلىپ توعىسقان تولە بي باستاعان ءبىر ارنا, قازىبەك بي باستاعان ەكىنشى ارنا, ايتەكە بي باستاعان ءۇشىنشى ارنا – ورتاق بۇكىلحالىقتىق ارناعا اينالدى. مىنە, سول كەمەل ارنا سۋالماي, ەلدىڭ بىرلىگىن, ىنتىماعىن مولشىلىق-تىرشىلىك زامانىنا جەتكىزدى.
ەلباسى ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە, ماقالالارى مەن سوزدەرىندە ەلدىگىمىز سول الىپتار داۋىرىنەن تاعان تارتقانىن ايتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءار قىرىنان اشىپ كورسەتىپ كەلەدى. وعان قوسا ءاربىر ازامات ءوزىن مەملەكەتتىڭ وتكەنىنە, بۇگىنىنە جانە ەرتەڭىنە تىكەلەي قاتىستى سەزىنىپ, وتان تاعدىرى ءۇشىن وزىنە جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن تەرەڭ پايىمداسا دەگەن نيەتىن جەتكىزدى. ەل ومىرىنە قاتىستى سان الۋان ماسەلەلەردىڭ بارشاعا بىردەي جاقىن ءارى تۇسىنىكتى بولۋى دا وسىعان بايلانىستى. مىنە, وسىعان قاراپ تابيعاتىنان دەموكراتيالىق سيپاتى باسىم دالالىق مادەنيەت ۇردىسىندە دە ەل بيلەۋشىنى ەلدىكتىڭ سيمۆولى, حالىق بىرلىگى مەن ىنتىماعىنىڭ باستى تۇتقاسى دەپ تانۋىمىز زاڭدى. «حانىن سىيلاماعان ەل ازادى» دەيدى حالىق ماتەلى. «حاننىڭ جاقسى بولماعى – قاراشانىڭ ەلدىگى» دەگەن بۇقار جىراۋ بابامىز. بۇل ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ باستى ۇستىنى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگى دەگەندە ويعا تاريحتىڭ وتكەلدەرى ورالادى. سودان بارىپ, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇلعاسى كورىنەدى. ءبىز, ارينە, كوك بايراعىمىزدان باستاپ, جاقسى نىشانداردىڭ ءبارىن تىزبەلەپ شىقساق تا ارتىق ەتپەس ەدى. راسىندا بۇل كيەلى ۇعىم ۇلتىمىزدىڭ ۇلى مۇراتتارىن شايقاپ وياتتى. مۇنى دايىن كۇيىندە «قۇجاتتان» الا قويعانىمىز جوق. ءبىز ونى ءوز قولىمىزبەن, تاعدىر-تالايىمىزبەن ءتۇزۋ ۇستىندەمىز, بەسىگىن تۇزەۋدەمىز. قازاقتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, وشاعىن قوزداتاتىن قازاق قانا. تاۋەلسىز بولساق, اسپاننان التىن جاۋارداي سەزىنگەنىمىز دە راس. ارمانشىل, اسقاق قازاق بالاسىنا عانا ءتان بالاڭدىق. تاۋەلسىزدىكتى ءتۇزۋ كەرەك ەكەن. كەيدە, كورگەن قيىندىق, باسىمىزدان كەشكەن اۋىرلىق وسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ساداعاسى ەمەس پە دەگەندى دە ءجيى ايتامىز, ءجيى ەستيمىز. ارتىق ءسوز, اسىلىق ءسوز. ەلدىگىمىزدىڭ نارقىن بەلگىلەپ, ساۋداعا سالعانداي تىرلىك بۇل. ەركىندىك ىزگى جاۋاپكەرشىلىك ەمەس پە؟! وسىنداي كيەلى ۇعىم, ەلدىك نەگىزدەرگە كەلگەندە ساۋعالاسۋدىڭ, ساۋدالاسۋدىڭ ءجونى بار ما؟! تاۋەلسىز تۋدىڭ استىندا تاۋەلسىز كۇن كەشۋدى سەزىنۋدەن ارتىق باقىت بار ما ەكەن, وسى؟!
وتانعا دەگەن ماحابباتتى ادامگەرشىلىك قاعيدالارىنان ءبولىپ قاراۋعا استە بولمايدى. ويتكەنى ول ابستراكتىلى ۇعىم ەمەس. «وتان – ءتىرىسى بار, ءولىسى بار, ءتىپتى تۋماعاندارى بار – بۇكىل رۋلار مەن ۇرپاقتاردىڭ رۋحاني بايلانىسى», – دەيدى ورىس قالامگەرى ديميتري مەرەجكوۆسكي. ياعني وتان دەگەنىڭ – حالىق. حالىق دەگەنىڭ – ادام. ادامدى ءسۇيۋ, وعان جاقسىلىق جاساۋ, جاناشىر بولۋ – ادامگەرشىلىك بەلگىسى. بۇل ەلباسىمىزدىڭ: «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان ءاربىر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ءححى عاسىرعا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. مىسالى, كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق, شەت تىلدەرىن ءبىلۋ, مادەني اشىقتىق سياقتى فاكتورلار اركىمنىڭ العا باسۋىنا ءسوزسىز قاجەتتى العىشارتتاردىڭ ساناتىندا» دەگەن تۇجىرىمىمەن ۇندەسەدى.
ەگەمەندىكتىڭ ىرگەتاسىن بيىكتەتە ءتۇسۋ ەرتەڭ بۇگىنگى جاستاردىڭ ۇلەسىنە تيەرى انىق. سوندىقتان جاستار تاربيەسى كەلەشەك ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە. ءاربىر ادامنىڭ بويىندا ءوز وتانىنا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمى بارىنەن جوعارى تۇرعانى ابزال. ەگەمەندىك بۇگىن اش, ەرتەڭ توق جاعدايعا قاتىستى ۇعىم ەمەس. ونىڭ ءبارى ىشكى شارۋا, ءوزىمىز تۇزەي الاتىن ءىس. ول ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ مەنشىگى ەمەس, ونى بىرەۋگە بەرە سالاتىن, ايىرباستاي سالاتىن, نە ساتا سالاتىن نارسە ەمەس. ول ماڭگىلىك ۇعىم. كەلەشەك شەكسىز جالعاسا بەرەتىن ۇرپاقتىڭ دا مەنشىگى, بىزدەن بۇرىنعى ارۋاقتاردىڭ دا مەنشىگى. بۇرىندارى دا ەلدىڭ تاڭداۋى – ەگەمەندىك بولعان, كەيىنگىلەردىڭ دە كوكەيىندە سول ءسوز كۇمبىرلەپ تۇرارى داۋسىز.
