الەم • 12 ءساۋىر، 2021

يران يادرولىق كەلىسىمى قايتا قارالۋى مۇمكىن

45 رەت كورسەتىلدى

وتكەن اپتادا ۆەنادا يراننىڭ يادرولىق قارۋ باعدارلاماسى جونىندە بىرلەسكەن جيىن ءوتتى.

وندا اتالعان كەلىسىمگە دانەكەر ەلدەر مەن يران تاراپى كەزدەسىپ، كەلىسسوزدى جالعاستىرۋعا ۋاعدالاستى. ايتا كەتەرلىگى، اقش 2018 جىلى اتالعان كەلىسىمنەن شىقتى. سودان بەرى قۇجاتتىڭ ءمانى كەتىپ، يران ۋراندى يگەرۋگە بەلسەندى كىرىسكەن-ءدى. قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق ارەنادا ۆەناداعى جيىن كۇرمەۋى كەلمەي تۇرعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە وڭ ۇلەس قوسادى دەگەن ءۇمىت پايدا بولدى.

ۆەناداعى جيىنعا كەپىل ەلدەر رەتىندە فرانتسيا، گەرمانيا، ۇلى­بريتانيا، رەسەي، قىتاي جانە ەۋرو­پالىق وداق قاتىستى. اتالعان مەملە­كەت­تەردىڭ وكىلدەرى يران مەن اقش-تان كەلگەن ارىپتەستەرىمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ، كەلىسسوزدەر جۇر­گىزدى. ءبىر قىزىعى، مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلگەن دەلەگاتتار بو­لەك قوناقۇيدە، ال تەگەراننان ات ارى­تىپ كەلگەن دەلەگاتتار كەلەسى، جول­دىڭ ەكىنشى بەتىندەگى قوناقۇيگە جايعاستى.

اۋستريا استاناسىندا وتكەن كەلىس­سوزدەر ناتيجەسىندە يران يادرو­لىق كەلىسىمىن ساقتاپ قالۋ ماق­ساتىندا جول كارتاسى ازىرلەندى. سوعان سايكەس الداعى ەكى اي ىشىندە اقش تاراپى قۇجاتقا قايتا قوسىلسا، تەگەران بيلىگى وزىنە قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋى ءتيىس.

سونداي-اق ەكى جۇمىس توبى قۇ­رىلدى. ءبىرىنشىسى يرانعا سالىن­عان ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ، اقش ولاردىڭ قايسىسىن الىپ تاستاۋى قاجەتىن انىقتاماق. ەكىنشى توپ يراننىڭ موينىنا ارتىلعان مىندەت­تەردى ناقتىلاپ، ونىڭ قانشالىقتى ورىندالىپ جاتقانىن باقىلايدى.

جيىننان كەيىن رەسەيدىڭ ۆەنا­داعى ارنايى وكىلى ميحايل ۋليانوۆ كەلىسسوزدەردىڭ ءساتتى وتكەنىن جەتكىز­گەن. ونىڭ ايتۋىنشا، ەكى توپ بىردەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتۋگە ءازىر. بىراق كەلىسىمدى اياقتاۋعا قانشا ۋاقىت كەتەتىنى بەلگىسىز.

ال ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسات قىزمەتىنىڭ ساياسي ديرەكتورى ەنريكە مورانىڭ سوزىنە سەنسەك، كەزدەسۋ سىندارلى جاعدايدا وتكەن. ەكى تاراپتىڭ دا ديپلوماتيالىق قاتىناستى جاقسارتۋعا ىنتاسى بار ەكەنى اڭعارىلعان كورىنەدى.

كەلىسسوزدەر كەزىندە يران تاراپى 2016 جىلدان باستاپ اقش سالعان سانكتسيالاردىڭ ءبارىن الىپ تاستاۋدى سۇراپ وتىر. ءتىپتى يادرولىق قارۋدى يگەرۋگە قاتىسى جوق تىيىمدار دا كۇشىن جويۋى ءتيىس. سوندا عانا رەسمي تەگەران كەلىسىمدى جالعاستىرۋعا دايىن.

«اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى كەزىندە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ ءبارىن الىپ تاستاۋ «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» قايتا قاراۋعا جاسالعان العاشقى قادام بولماق. سودان كەيىن بۇعان كوز جەتكىزگەن سوڭ يران كەلىسىمدە كورسەتىلگەن مىن­­دەتىن ورىنداۋعا كىرىسەدى»، دەدى جيىن بارىسىندا يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى سەيد اراگچي.

سونىمەن قاتار ول اقش تارا­پى­نىڭ كەلىسىمگە بايىپپەن قاراۋى قاجەتتىگىن دە ەسكەرتتى. ال يران­نىڭ ماگاتە-دەگى وكىلى كازەم گاريبابادي تەگەران بيلىگى سانكتسيا­نىڭ الىپ تاستاعانىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن مۇناي ساتۋعا، ەكسپورتتاۋعا كەلىسىمدەر جاساپ كورەدى. وسىلايشا، سانكتسيا سالىنعان ءار سالانى تەكسەرىپ شىقپاق.

ەندى وسى اپتادا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى كەزدەسپەك. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، وسىدان كەيىن يران يادرو­لىق كەلىسىمىن قايتا قاراۋ بويىنشا جۇ­مىس جاندانادى دەگەن ءۇمىت باسىم.

ەستەرىڭىزدە بولسا، 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش، قىتاي، رەسەي، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوس­پارىنا» (يران يادرولىق كەلىسىمى – ا.ا) قول قويعان ەدى. كەلىسىم بو­يىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باعدارلاماسىن تومەندەتۋگە، ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگەرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان.

وسى كەلىسىمگە قول قويۋ تاراپتار ءۇشىن وڭايعا تۇسكەن جوق. قۇجاتتى اقىرعى رەت قابىلداماستان بۇ­رىن تالقىلاۋ، وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بايلانىس­تى كەلىسسوزدەر ەكى اپتادان استام ۋاقىتقا سوزىلعان. جالپى، وعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە تاراپتار كەلىس­سوز ۇستەلىنە وتىرعان-دى. وسى وراي­دا يران يادرولىق كەلىسىمىنىڭ ەكى راۋن­دى الماتىدا ءوتىپ، قازاقستان تاريحي كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە ءوز ۇلەسىن قوسقانىن ايتا كەتكەن ءجون.

كەلىسىمگە قول قويىلعاننان سوڭ يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى موحامماد جاۆاد زاريف قۇجات­تى «جەڭىسكە جەتكىزەتىن شەشىم» دەپ اتاعان ەدى. يران ءمينيسترى بۇل پىكىردى جايدان-جاي ايتقان جوق. ويتكەنى ونداعان جىلدى قامتىعان ەكونوميكالىق سانكتسيا سالدارى­نان ەل ەكونوميكاسى وراسان زور شى­عىن كوردى. مۇنىڭ كەسىرى الەۋمەتتىك قايشىلىقتارعا ۇرىندىراتىنى بەلگىلى.

اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اقۇي تىزگىنىن ۇستاۋعا تالاس كەزىندەگى ءبىر سوزىندە يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى «اپات» دەپ باعالاپ، كەلىسىم يرانعا يادرولىق قارۋلارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ مالىمدەگەن. پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا كىرىسكەن سوڭ ول بۇل ءسوزدى بەكەرگە ايتپاعانىن ىسپەن كورسەتتى.

وسىلايشا، 2018 جىلى دونالد ترامپ يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمگە قول قوي­دى. سونداي-اق كەلىسىمنەن شىعىپ قانا قويماي، يرانعا قاتىستى ەڭ قاتاڭ سانكتسيالار قابىلدايتى­نىن جەتكىزگەن. كەيىننەن رەسمي ۆاشينگتون اتالعان ەلدەگى بىرنەشە كومپانياعا، جەكە تۇلعاعا قاتىستى ەكونوميكالىق، كەيبىرىنە ءتىپتى ساياسي تىيىمىن ۇدەتىپ جىبەردى. ماسە­لەن، يراننىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ بەلگىسى سانالاتىن «رەۆوليۋتسيا ساقشىلارىن» تەرروريستىك ۇيىم دەپ سيپاتتادى. ۆاشينگتون بيلى­گى مۇنىمەن توقتاماي، پارسى شى­عاناعى توڭىرەگىندە ءوز اسكەرىنىڭ سا­نىن ارتتىردى. بىلتىر اقش اسكە­ريلەرى يراندىق بەدەلدى گەنەرال كاسسەم سۋلەيمانيدى درون ارقىلى اتىپ ءولتىردى. مۇنىڭ ءبارى ەكى ەل اراسىنداعى جاعدايدى ۋشىقتىرىپ، يادرولىق كەلىسىم تۋرالى ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە شاق قالعان-دى.

يران دا قاراپ جاتپادى. اقش-تىڭ يراكتاعى بازاسىن اتقىلادى. بىلتىر ەل پارلامەنتى ۋران وندىرى­سىنە قاتىستى زاڭ قابىلداپ، ونى بايىتۋ دەڭگەيىن 20 پايىزعا دەيىن جەت­كىزۋگە كىرىستى. 2015 جىلى قابىل­دانعان كەلىسىم بويىنشا بايىتۋ مولشەرىن 3،67 پايىزدان اسىرماۋعا ءتيىس. بىراق تەگەران بيلىگى اقش تاراپى سانكتسيالارىن المايىنشا بۇل باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىن جەتكىزدى.

بۇدان بولەك يران ەلدەگى ۋران مولشەرىن 300 كيلوگرامنان اسىر­عان. بۇل 2015 جىلعى كەلىسىمگە ساي ەمەس. تاياۋدا عانا بيلىك ءۇش ايدىڭ ىشىندە 55 كيلوگرامم ۋراندى 20 پايىزعا بايىتقانىن مالىمدەدى. ياعني پارلامەنت شىعارعان زاڭدا كورسەتىلگەن مولشەردەن اسىپ تۇس­كەن. يراننىڭ ماگاتە-دەگى وكىلى ءوندىرىس كولەمى 40 پايىزعا ارتقانىن حابارلاعان.

ەندى ساياسي ساحناداعى احۋال وزگەر­دى. يران يادرولىق كەلىسىمىنە تۇبە­گەيلى قارسى بولعان دونالد ترامپ قىزمەتىنەن كەتىپ، اقۇي تىزگى­ن­ىن جاڭا باسشى – دجو بايدەن ۇستا­دى. ول بىرنەشە رەت «بىرلەسكەن ءىس-قي­مىل جوسپارىن» قايتا قاراۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزگەن-ءدى. يران دا كەلىس­سوز­دەردى جالعاستىرۋعا ىڭعاي تانىتتى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، يران 2016 جىلدان بەرگى سالىنعان بۇكىل سانكتسيانى الىپ تاستاۋدى سۇراپ وتىر. الايدا اقش-تىڭ كوز­قاراسى باسقاشا بولۋى ابدەن مۇم­كىن. ويتكەنى، اقۇي يرانعا يادرو­لىق قارۋعا عانا ەمەس، ادام قۇقى­عىنا، كيبەرقىلمىسقا، تەرروريزمگە قاتىستى دا تىيىم ەنگىزگەن. ونىڭ ءبارىن بىردەن جەڭىلدەتەتىنىنە سەنۋ قيىن. بۇل – بىرىنشىدەن.

ەكىنشىدەن، اقش-تاعى كەي سايا­ساتكەرلەر 2016 جىلدان باستاپ ەمەس، 2018 جىلدان، ياعني د.ترامپ يادرولىق كەلىسىمنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويعاننان كەيىن سالىنعان سانكتسيالاردىڭ عانا كۇشىن جويۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. وعان قوسا، بايدەن اكىمشىلىگى بيىل ادام قۇقىعىن بۇزعان بىرنەشە تۇلعاعا سانكتسيا ەنگىزدى.  

ۇشىنشىدەن، سانكتسيالاردى جىك­تەۋ دە ۇلكەن جۇمىس. بۇل از دەسە­ڭىز، د.ترامپ يادرولىق قارۋدى يگەرۋگە قاتىسى بارعا دا، جوققا دا وڭدى-سولدى تىيىم سالعان. ماسەلەن، يرانداعى «يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ ساقشىلارى كورپۋسى» اقش ءۇشىن تەرروريستىك ۇيىم سانالادى. بۇل تىزىمگە يراننىڭ ورتالىق بانكى، مۇ­ناي مينيسترلىگى، يراننىڭ ۇلتتىق مۇناي كومپانياسى دا ەنگەن. كەي ما­لىمەتتەرگە سۇيەنسەك، يرانعا سا­لىن­عان سانكتسيالاردىڭ ۇزىن-ىر­عاسى 1500-دەن اسىپ كەتەدى.

تورتىنشىدەن، اقش-تىڭ دا، يراننىڭ دا پرەزيدەنتتەرى اقىرعى كەلىسىمگە قول قويماس بۇرىن ەلدەگى احۋالدى دا ەسكەرەتىنى انىق. مىسالى، اقۇي باسشىسى دجو بايدەن قۇجاتتى حالىقارالىق كەلىسىمگە اينالدىرۋ ءۇشىن سەناتتىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ داۋىسى قاجەت. نەمەسە وكىلدەر پالاتاسى مەن سەنات مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى قولداۋى ءتيىس. تاياۋدا سەناتور بوب مەندەس باستاعان 43 دەپۋتات بايدەنگە حات جولداپ، يرانمەن اراداعى يادرولىق كەلىسىمگە مۇقيات بولۋعا شاقىردى.

يران دا كەلىسىمگە تەز، بىراق با­يىپپەن قول قويۋعا مۇددەلى. ويتكەنى ەلدەگى ساياسي جاعداي وعان قيىندىق كەلتىرۋى مۇمكىن. بيىلعى ماۋسىمدا يراندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتەدى. قازىرگى پرەزيدەنت حاسان رۋحاني ەكى مەرزىمگە سايلانعاندىقتان، الداعى ساياسي باسەكەگە قاتىسپايدى. ازىرگە كانديداتتار تولىق انىقتالعان جوق. بىراق ساراپشىلار كونسەرۆاتورلار توبى جەڭىسكە جەتۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. ولار تاياۋدا عانا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» ءرۋحانيدىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى دەپ ەسەپتەيتىنىن مالىمدەگەن.

قورىتا ايتقاندا، قازىرگى يادرو­لىق كەلىسىمدى تەز ارادا قايتا جال­عاس­تىرۋعا دانەكەر ەلدەر عانا ەمەس، يران دا مۇددەلى. ويتكەنى ماۋسىم­داعى ساي­لاۋدا ءوز وكىلى جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن قازىرگى بيلىك بارىن سالماق. الدا-جالدا ەلگە سالىنعان سانكتسيا­لار الىنىپ جاتسا، ونى حالىقتىڭ قولدايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • بۇگىن، 13:05

كيىكتەردىڭ تولدەۋ كەزەڭى باستالدى

فوتوگالەرەيا • بۇگىن، 12:07

«بارىستىڭ» العاشقى ترانسفەرى

حوككەي • بۇگىن، 08:50

«ءان» بە، «ءۇن» بە؟

رۋحانيات • بۇگىن، 08:36

جۋرناليست قاسىم

رۋحانيات • بۇگىن، 08:34

ءسوز سويىل: ءازىل-وسپاق

رۋحانيات • بۇگىن، 08:32

دالالىق وركەنيەت تاعىلىمى

تاريح • بۇگىن، 08:23

بالاباقشانىڭ جوعىنان بارى جاقسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:18

كاسىپكە باۋلۋ – قاسيەتتى بورىش

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

اتى-جونىمىزگە اباي بولايىق

قوعام • بۇگىن، 08:14

ءۇي ىشىندەگى ۇيلەسىم

پىكىر • بۇگىن، 08:06

قوي باققان وزار...

ايماقتار • بۇگىن، 08:03

حالىقارالىق قۇجاتتار قابىلداندى

قازاقستان • بۇگىن، 07:58

ايسبەرگ اقيقاتى

ادەبيەت • كەشە

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

ادەبيەت • كەشە

كرەست-كەدەرگى...

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار