وندا اتالعان كەلىسىمگە دانەكەر ەلدەر مەن يران تاراپى كەزدەسىپ, كەلىسسوزدى جالعاستىرۋعا ۋاعدالاستى. ايتا كەتەرلىگى, اقش 2018 جىلى اتالعان كەلىسىمنەن شىقتى. سودان بەرى قۇجاتتىڭ ءمانى كەتىپ, يران ۋراندى يگەرۋگە بەلسەندى كىرىسكەن-ءدى. قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق ارەنادا ۆەناداعى جيىن كۇرمەۋى كەلمەي تۇرعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە وڭ ۇلەس قوسادى دەگەن ءۇمىت پايدا بولدى.
ۆەناداعى جيىنعا كەپىل ەلدەر رەتىندە فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپالىق وداق قاتىستى. اتالعان مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى يران مەن اقش-تان كەلگەن ارىپتەستەرىمەن جەكە-جەكە كەزدەسىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ءبىر قىزىعى, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلگەن دەلەگاتتار بولەك قوناقۇيدە, ال تەگەراننان ات ارىتىپ كەلگەن دەلەگاتتار كەلەسى, جولدىڭ ەكىنشى بەتىندەگى قوناقۇيگە جايعاستى.
اۋستريا استاناسىندا وتكەن كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە يران يادرولىق كەلىسىمىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا جول كارتاسى ازىرلەندى. سوعان سايكەس الداعى ەكى اي ىشىندە اقش تاراپى قۇجاتقا قايتا قوسىلسا, تەگەران بيلىگى وزىنە قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋى ءتيىس.
سونداي-اق ەكى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ءبىرىنشىسى يرانعا سالىنعان ەكونوميكالىق سانكتسيالاردىڭ ءبارىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, اقش ولاردىڭ قايسىسىن الىپ تاستاۋى قاجەتىن انىقتاماق. ەكىنشى توپ يراننىڭ موينىنا ارتىلعان مىندەتتەردى ناقتىلاپ, ونىڭ قانشالىقتى ورىندالىپ جاتقانىن باقىلايدى.
جيىننان كەيىن رەسەيدىڭ ۆەناداعى ارنايى وكىلى ميحايل ۋليانوۆ كەلىسسوزدەردىڭ ءساتتى وتكەنىن جەتكىزگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى توپ بىردەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتۋگە ءازىر. بىراق كەلىسىمدى اياقتاۋعا قانشا ۋاقىت كەتەتىنى بەلگىسىز.
ال ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ساياسات قىزمەتىنىڭ ساياسي ديرەكتورى ەنريكە مورانىڭ سوزىنە سەنسەك, كەزدەسۋ سىندارلى جاعدايدا وتكەن. ەكى تاراپتىڭ دا ديپلوماتيالىق قاتىناستى جاقسارتۋعا ىنتاسى بار ەكەنى اڭعارىلعان كورىنەدى.
كەلىسسوزدەر كەزىندە يران تاراپى 2016 جىلدان باستاپ اقش سالعان سانكتسيالاردىڭ ءبارىن الىپ تاستاۋدى سۇراپ وتىر. ءتىپتى يادرولىق قارۋدى يگەرۋگە قاتىسى جوق تىيىمدار دا كۇشىن جويۋى ءتيىس. سوندا عانا رەسمي تەگەران كەلىسىمدى جالعاستىرۋعا دايىن.
«اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى كەزىندە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ ءبارىن الىپ تاستاۋ «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» قايتا قاراۋعا جاسالعان العاشقى قادام بولماق. سودان كەيىن بۇعان كوز جەتكىزگەن سوڭ يران كەلىسىمدە كورسەتىلگەن مىندەتىن ورىنداۋعا كىرىسەدى», دەدى جيىن بارىسىندا يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەيد اراگچي.
سونىمەن قاتار ول اقش تاراپىنىڭ كەلىسىمگە بايىپپەن قاراۋى قاجەتتىگىن دە ەسكەرتتى. ال يراننىڭ ماگاتە-دەگى وكىلى كازەم گاريبابادي تەگەران بيلىگى سانكتسيانىڭ الىپ تاستاعانىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن مۇناي ساتۋعا, ەكسپورتتاۋعا كەلىسىمدەر جاساپ كورەدى. وسىلايشا, سانكتسيا سالىنعان ءار سالانى تەكسەرىپ شىقپاق.
ەندى وسى اپتادا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى كەزدەسپەك. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, وسىدان كەيىن يران يادرولىق كەلىسىمىن قايتا قاراۋ بويىنشا جۇمىس جاندانادى دەگەن ءۇمىت باسىم.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە ۆەنادا يران مەن تاعى التى مەملەكەت – اقش, قىتاي, رەسەي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» (يران يادرولىق كەلىسىمى – ا.ا) قول قويعان ەدى. كەلىسىم بويىنشا يران تاراپى ۋراندى بايىتۋ باعدارلاماسىن تومەندەتۋگە, ال حالىقارالىق قوعامداستىق تەگەرانعا سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋعا مىندەتتەمە العان.
وسى كەلىسىمگە قول قويۋ تاراپتار ءۇشىن وڭايعا تۇسكەن جوق. قۇجاتتى اقىرعى رەت قابىلداماستان بۇرىن تالقىلاۋ, وعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدەر ەكى اپتادان استام ۋاقىتقا سوزىلعان. جالپى, وعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە تاراپتار كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرعان-دى. وسى ورايدا يران يادرولىق كەلىسىمىنىڭ ەكى راۋندى الماتىدا ءوتىپ, قازاقستان تاريحي كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە ءوز ۇلەسىن قوسقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
كەلىسىمگە قول قويىلعاننان سوڭ يراننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى موحامماد جاۆاد زاريف قۇجاتتى «جەڭىسكە جەتكىزەتىن شەشىم» دەپ اتاعان ەدى. يران ءمينيسترى بۇل پىكىردى جايدان-جاي ايتقان جوق. ويتكەنى ونداعان جىلدى قامتىعان ەكونوميكالىق سانكتسيا سالدارىنان ەل ەكونوميكاسى وراسان زور شىعىن كوردى. مۇنىڭ كەسىرى الەۋمەتتىك قايشىلىقتارعا ۇرىندىراتىنى بەلگىلى.
اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اقۇي تىزگىنىن ۇستاۋعا تالاس كەزىندەگى ءبىر سوزىندە يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى «اپات» دەپ باعالاپ, كەلىسىم يرانعا يادرولىق قارۋلارىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ مالىمدەگەن. پرەزيدەنتتىك لاۋازىمعا كىرىسكەن سوڭ ول بۇل ءسوزدى بەكەرگە ايتپاعانىن ىسپەن كورسەتتى.
وسىلايشا, 2018 جىلى دونالد ترامپ يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويدى. سونداي-اق كەلىسىمنەن شىعىپ قانا قويماي, يرانعا قاتىستى ەڭ قاتاڭ سانكتسيالار قابىلدايتىنىن جەتكىزگەن. كەيىننەن رەسمي ۆاشينگتون اتالعان ەلدەگى بىرنەشە كومپانياعا, جەكە تۇلعاعا قاتىستى ەكونوميكالىق, كەيبىرىنە ءتىپتى ساياسي تىيىمىن ۇدەتىپ جىبەردى. ماسەلەن, يراننىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ بەلگىسى سانالاتىن «رەۆوليۋتسيا ساقشىلارىن» تەرروريستىك ۇيىم دەپ سيپاتتادى. ۆاشينگتون بيلىگى مۇنىمەن توقتاماي, پارسى شىعاناعى توڭىرەگىندە ءوز اسكەرىنىڭ سانىن ارتتىردى. بىلتىر اقش اسكەريلەرى يراندىق بەدەلدى گەنەرال كاسسەم سۋلەيمانيدى درون ارقىلى اتىپ ءولتىردى. مۇنىڭ ءبارى ەكى ەل اراسىنداعى جاعدايدى ۋشىقتىرىپ, يادرولىق كەلىسىم تۋرالى ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە شاق قالعان-دى.
يران دا قاراپ جاتپادى. اقش-تىڭ يراكتاعى بازاسىن اتقىلادى. بىلتىر ەل پارلامەنتى ۋران وندىرىسىنە قاتىستى زاڭ قابىلداپ, ونى بايىتۋ دەڭگەيىن 20 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە كىرىستى. 2015 جىلى قابىلدانعان كەلىسىم بويىنشا بايىتۋ مولشەرىن 3,67 پايىزدان اسىرماۋعا ءتيىس. بىراق تەگەران بيلىگى اقش تاراپى سانكتسيالارىن المايىنشا بۇل باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان بولەك يران ەلدەگى ۋران مولشەرىن 300 كيلوگرامنان اسىرعان. بۇل 2015 جىلعى كەلىسىمگە ساي ەمەس. تاياۋدا عانا بيلىك ءۇش ايدىڭ ىشىندە 55 كيلوگرامم ۋراندى 20 پايىزعا بايىتقانىن مالىمدەدى. ياعني پارلامەنت شىعارعان زاڭدا كورسەتىلگەن مولشەردەن اسىپ تۇسكەن. يراننىڭ ماگاتە-دەگى وكىلى ءوندىرىس كولەمى 40 پايىزعا ارتقانىن حابارلاعان.
ەندى ساياسي ساحناداعى احۋال وزگەردى. يران يادرولىق كەلىسىمىنە تۇبەگەيلى قارسى بولعان دونالد ترامپ قىزمەتىنەن كەتىپ, اقۇي تىزگىنىن جاڭا باسشى – دجو بايدەن ۇستادى. ول بىرنەشە رەت «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» قايتا قاراۋعا ءازىر ەكەنىن جەتكىزگەن-ءدى. يران دا كەلىسسوزدەردى جالعاستىرۋعا ىڭعاي تانىتتى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, يران 2016 جىلدان بەرگى سالىنعان بۇكىل سانكتسيانى الىپ تاستاۋدى سۇراپ وتىر. الايدا اقش-تىڭ كوزقاراسى باسقاشا بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى, اقۇي يرانعا يادرولىق قارۋعا عانا ەمەس, ادام قۇقىعىنا, كيبەرقىلمىسقا, تەرروريزمگە قاتىستى دا تىيىم ەنگىزگەن. ونىڭ ءبارىن بىردەن جەڭىلدەتەتىنىنە سەنۋ قيىن. بۇل – بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, اقش-تاعى كەي ساياساتكەرلەر 2016 جىلدان باستاپ ەمەس, 2018 جىلدان, ياعني د.ترامپ يادرولىق كەلىسىمنەن شىعۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويعاننان كەيىن سالىنعان سانكتسيالاردىڭ عانا كۇشىن جويۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. وعان قوسا, بايدەن اكىمشىلىگى بيىل ادام قۇقىعىن بۇزعان بىرنەشە تۇلعاعا سانكتسيا ەنگىزدى.
ۇشىنشىدەن, سانكتسيالاردى جىكتەۋ دە ۇلكەن جۇمىس. بۇل از دەسەڭىز, د.ترامپ يادرولىق قارۋدى يگەرۋگە قاتىسى بارعا دا, جوققا دا وڭدى-سولدى تىيىم سالعان. ماسەلەن, يرانداعى «يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ ساقشىلارى كورپۋسى» اقش ءۇشىن تەرروريستىك ۇيىم سانالادى. بۇل تىزىمگە يراننىڭ ورتالىق بانكى, مۇناي مينيسترلىگى, يراننىڭ ۇلتتىق مۇناي كومپانياسى دا ەنگەن. كەي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, يرانعا سالىنعان سانكتسيالاردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 1500-دەن اسىپ كەتەدى.
تورتىنشىدەن, اقش-تىڭ دا, يراننىڭ دا پرەزيدەنتتەرى اقىرعى كەلىسىمگە قول قويماس بۇرىن ەلدەگى احۋالدى دا ەسكەرەتىنى انىق. مىسالى, اقۇي باسشىسى دجو بايدەن قۇجاتتى حالىقارالىق كەلىسىمگە اينالدىرۋ ءۇشىن سەناتتىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ داۋىسى قاجەت. نەمەسە وكىلدەر پالاتاسى مەن سەنات مۇشەلەرىنىڭ كوپشىلىگى قولداۋى ءتيىس. تاياۋدا سەناتور بوب مەندەس باستاعان 43 دەپۋتات بايدەنگە حات جولداپ, يرانمەن اراداعى يادرولىق كەلىسىمگە مۇقيات بولۋعا شاقىردى.
يران دا كەلىسىمگە تەز, بىراق بايىپپەن قول قويۋعا مۇددەلى. ويتكەنى ەلدەگى ساياسي جاعداي وعان قيىندىق كەلتىرۋى مۇمكىن. بيىلعى ماۋسىمدا يراندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتەدى. قازىرگى پرەزيدەنت حاسان رۋحاني ەكى مەرزىمگە سايلانعاندىقتان, الداعى ساياسي باسەكەگە قاتىسپايدى. ازىرگە كانديداتتار تولىق انىقتالعان جوق. بىراق ساراپشىلار كونسەرۆاتورلار توبى جەڭىسكە جەتۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. ولار تاياۋدا عانا «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن» ءرۋحانيدىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى دەپ ەسەپتەيتىنىن مالىمدەگەن.
قورىتا ايتقاندا, قازىرگى يادرولىق كەلىسىمدى تەز ارادا قايتا جالعاستىرۋعا دانەكەر ەلدەر عانا ەمەس, يران دا مۇددەلى. ويتكەنى ماۋسىمداعى سايلاۋدا ءوز وكىلى جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن قازىرگى بيلىك بارىن سالماق. الدا-جالدا ەلگە سالىنعان سانكتسيالار الىنىپ جاتسا, ونى حالىقتىڭ قولدايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
