ادەبيەت • 05 ءساۋىر، 2021

گاۋھاردىڭ سىرى

153 رەت كورسەتىلدى

عىلىم ادامنىڭ اقىلىنا، ونەر سەزىمىنە اسەر ەتۋى كەرەك. سول ءۇشىن دارىندى ءسوز جۇيەسىن مەڭگەرگەن كەز كەلگەن كاسىبي قالامگەردەن ەڭ الدىمەن سەزىمدى سەلت ەتكىزەتىن دۇنيەلەر كۇتىلەدى. مارقۇم، جازۋشى تالعات كەڭەسبايدىڭ شىعارماشىلىعى ءدال وسى ۇدەدەن شىعاتىن كوركەم تۋىندىلارعا باي ەدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ كوزىنە ىلىككەن «لەنيننىڭ باتەڭكەسى» «ەكسپەريمەنتكە قۇرىلعان شىعارما» دەگەن باعا العانى ەسىمىزدە. ونىڭ شىعارماشىلىعى باستان-اياق ەكسپەريمەنت ەدى دەۋدەن اۋلاقپىز، بىراق مەنىڭشە «گاۋھارى» دا ەكسپەريمەنتتىڭ كوركەم ۇلگىسى سياقتى.

جاڭا زامان ادامدارىنىڭ كەلبەتىن مودەرنيستىك باعىتتا سومداعان كورنەكتى جازۋشى «گاۋھار» ارقىلى وقىرمان جان دۇنيەسىنىڭ نازىك پەرنەلەرىن شەرتە ءبىلدى دەگەن ويدامىز.

«گاۋھار» پوۆەسى باستان-اياق ديا­لوگقا قۇرىلعان. كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە سويلەيدى، بىردەڭە ايتادى، ايتەۋىر ءۇنسىز ەمەس. اڭگىمە شەبەرلىك تۋرالى بولعان سوڭ ديالوگتىڭ كوركەم شىعارماداعى ماڭىزىنا توقتالماي كەتە المايمىز. ادەتتە وقىرمان ساناسى «ۇنسىزدىكتىڭ قۋاتىن» جوعارى باعالايدى. ءۇنسىز تابيعات، ءۇنسىز كەيىپ­كەرلەر، ءۇنسىز ماحاببات، ت.ب جازۋ­شىنىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى جو­عارعى سانادا جاقسى قابىلدانادى. از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزۋ، استارمەن سويلەۋ قازاق حالقىنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى بولعان سوڭ شەبەر جازۋشىلار «ۇنسىزدىك فيلوسوفياسىن» ءتاۋىر پايدالاندى. اسىرەسە قازاق پروزاسىندا ديالوگتاردىڭ ازدىعى، سۋرەتتەۋ، سيپاتتاۋ، كەيىپتەۋ، بەينەلەۋ، بايانداۋ، اڭگىمەلەۋگە كوپ ورىن بەرىلەتىنى بەلگىلى جايت. سول ءۇشىن وقىرمان دا جازۋشىدان قىرىق قۇلاش ءسوز كۇتەدى. ال «گاۋھاردا» ونداي ءسوز ەمگە جوق. باستان-اياق ديا­لوگپەن ورىلگەن شىعارمادا كەيىپ­كەر­لەردى سوزىنە قاراي وقىرمان ءوزى تانىپ الادى، قابىلدايدى. ءار كەيىپ­كەر سويلەسۋ ارقىلى اشىلادى. راس، پوۆەستە كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى سوزشەڭ دەۋدەن دە اۋلاقپىز. بىراق جازۋشى ءاربىر كەيىپكەردى سويلەتۋگە، ولاردىڭ ىشەك قىرىندىسىن اقتارۋعا تىرىسقان. مىسالى، وسى پوۆەستە ەڭ كوپ سويلەيتىن ەكى ادام بار. ءبىرى – باعبان شال دا، ەكىنشىسى – كۇ­تۋشى ايەل. بىلاي قارا­ساڭ ەكەۋى دە سوزدەن، ياعني قارىم-قاتىناستان جۇ­بانىش تاباتىن سياقتى. ەكەۋى دە بىرەۋدى نە بىردەڭەنى الديلەۋ ءۇشىن جارالعان جاندار سەكىلدى. باعبان شال گۇلدى الديلەپ، كۇتۋشى ايەل سۇلۋ كە­لىنشەكتى الديلەپ عۇمىر كەشىپ ءجۇر. ولاردىڭ ءالدي-عۇمىرىندا ءسوزدىڭ ءرولى جوعارى. جاقسى كورەتىنىن، سىيلايتىنىن، تۇسىنەتىنىن ايتپاسا، بىرەۋدى جۇباتپاسا، الديلەمەسە ونداي ادامدار مىنا ومىرگە سىيمايدى. سوندىقتان ولاردىڭ تابيعاتىن ديالوگتان باسقا ەشتەڭەمەن دە اشا المايسىڭ. سونداي-اق تاعى ءبىر قىزىق پارادوكس، سوزگە دە، سەزىمگە دە ساراڭ ادامداردىڭ دا تابيعاتىن اشۋعا ديالوگ تاپتىرماس قۇرال. جان دۇنيەسى جۇتاڭ، اشكوز، جالماۋىز، جەكسۇرىن كەيىپكەرلەر ۇنسىزدىكتە جان دۇنيەسىمەن ارپالىسىپ، ار ازابىن شەكپەيتىنى، سەزىم سەرگەلدەڭىنە تۇسپەيتىنى، ناداندىقتان جەڭىلىس تاۋىپ كۇيمەيتىنى، قاتپارى قالىڭ تىرشىلىكتىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ، جانى جۇدەمەيتىنى، تىم بولماعاندا ءبىلىم ىزدەپ، وقشاۋلانبايتىنى تۇسىنىكتى. شىعارمادا ولار ناپاقا ىزدەۋ جولىنداعى كۇرەستە، وندا دا ءوزى سياقتى ساياز سەرىكتەرىمەن قا­رىم-قاتىناستا اشىلۋى ءۇشىن سوزگە جۇگى­نەدى. ولاردىڭ پوۆەستەگى مىسالى – الان مەن ديما. الان – زورلىقشىل كۇيەۋ، ديما – الاننىڭ كولەڭكەسى. ەكەۋىن قوساقتاپ ايتۋىمىزدىڭ جال­عىز سەبەبى – ولار ءۇشىن اقشادان ۇل­كەن قۇندىلىق جوق، اقشا – ومىردە جە­ڭىس­كە، قالاۋلارىنا جەتۋدىڭ قۇرالى ەمەس، سول قالاۋدىڭ، ارمان-ماقساتتىڭ ناق ءوزى.

ديالوگ – قارىم-قاتىناستىڭ ەڭ جاقسى ءتاسىلى بولعانىمەن، ءتۇسىنىسۋدىڭ كەپىلى ەمەس. مۇنى كوگنيتيۆتى پسيحولوگيادان حابارى بار كەز كەلگەن ادام بىلەدى. تۇسىنىسۋدە ءسوزدىڭ ءرولى ون­شا كوپ بولمايدى. شىن ومىردە كوپشىلىك بەيسانالى تۇردە ارقايسىسى ءوز ويلارىنداعى عانا دۇنيەنى ايتادى. جازۋشى مۇنى ءاربىر ديالوگتە قاپەرگە ۇستاپ، ءومىر شىندىعىنىڭ كوركەم شىعارماعا شىراي بەرۋىن قاداعالاعان سياقتى. سول سەبەپتى كەيىپكەرلەر ءبىر ماسەلەنى نە تاقىرىپتى تالقىلاپ، پىكىر بىلدىرمەيدى، بولماسا ءبىر-ءبىرىنىڭ ايتقىسى كەلگەنىن سوڭىنا دەيىن تىڭ­دامايدى. ياعني جازۋشى ديالوگ­تى شەبەر قولدانعانىمەن، ونەر تىلىنە كوشىرىلگەن ابسۋردتىڭ سالماعى جە­ڭىلدەپ تۇرعان جوق.

باس كەيىپكەر گاۋھارعا كەلەيىك. سۇلۋ كەلىنشەكتىڭ ماڭىندا ادامدار ءۇيىرىلىپ ءجۇر. ونى سىيلايدى، ايالايدى، جاقسى كورەدى. اسىرەسە اشەيىندە مىنەزى شاتاق، مورت كۇيەۋى بارلىق ەركەلىگىن كوتەرۋگە بار. گاۋھار ىشەر استان، كيەر كيىمنەن، دۇنيە-م ۇلىكتەن تارلىق كورىپ جۇرگەن پەندە ەمەس. وندا ءبارى بار. تەك، ءبىر وكىنىشى – «سول ءتۇن بولماعاندا...». سوناۋ ون جەتى جاسىندا سەنىمىن، ماحابباتىن، ارمانىن، بولاشاققا قۇرعان جوسپارىن اياۋسىز تاپتاپ، تاعدىرىن تالقانداعان «سول ءتۇن» – ونىڭ ەڭ جاندى جەرى. ونى سول اۋىرتادى، قينايدى، شىندىقتى بىلگىسى كەلەدى... ال شىندىقتى بىل­گەن­دە «شارت ەتىپ اشىلىپ، سارت ەتىپ جابىلعان قاقپادان شىعىپ ۇل­گەر­گەن گاۋھار بەتالدى جۇگىرە بەردى. جۇ­گىرە بەردى. ءسۇرىنىپ قۇلادى. باسىن كوتەرمەي، جان-جاعىنا الاق-جۇلاق قارادى. ەشكىم كورىنبەيدى. ورنىنان تۇرىپ، ءىلبىپ جۇرە بەردى... ۇزاق-ۇزاق ءجۇردى. كۇن كوتەرىلە ەرتىستى جاعالاپ، قالانى بەتكە الدى. باسىنا ەشقانداي وي دا كەلمەدى، بويىنداعى باعاناعى قورقىنىش تا جوعالا باستاپ ەدى. «ەندى ماعان ءبارى-ءبىر!».

جازۋشى كەيىپكەرىنىڭ گاۋھار اتا­لۋى دا تەگىن ەمەس. قاي قىرىنان قاراساڭ دا جارقىراپ تۇراتىن گاۋھار – تەك سۇلۋلىق ەمەس، زور قۇندىلىق. ونى زورلىقپەن قارا باقىرعا اينالدىرا المايسىڭ. ونى يەمدەنۋ دە وڭاي ەمەس. زورلىقشىعا كەلگەن زاۋال سونىڭ ايعاعى. ال ءوزىن قۇندىلىق نەمەسە سۇلۋلىقتىڭ ناق ءوزىمىن دەپ ويلامايتىن گاۋھار قىزىلدى-جاسىلدى ءومىردىڭ بارلىق قىزىعىنان الىس تۇر. ول بەيداۋا دەرتىنە ەم تابىلماعان شاراسىز حالدەگى ايەل. پوۆەستى وقىپ شىققاندا جازۋشىنىڭ ايەل جانىن سونشالىقتى نازىك تۇسىنەتىنىنە باس يدىك. نازىكتىك پەن مەيىرىمنىڭ، سۇ­لۋلىق پەن ماحابباتتىڭ ۇندەسكەن سالتاناتىن جاننىڭ قىلداي نازىكتىگى عانا بەدەرلەي الماق.

ءتۇيىپ ايتقاندا، «گاۋھار» پوۆەسى – جاڭاشىلدىق پەن ىزدەنىستىڭ جەمىسى. ديالوگتار، ارەكەتتەر ارقىلى كەيىپ­كەرلەردى اشۋ ءساتتى جۇزەگە اسقان. ولار­­دىڭ قۋانىشى، جۇبانىشى، ۋايى­مى، رەنىشى وقىرمان جانىن شىمىرلاتادى، سەزىمىنە اسەر ەتەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

ۇقساس جاڭالىقتار