قازاق تاريحىندا « ۇلى جۇت» اتاۋىمەن قالعان 1920-30 جىلدارى اشتىقتىڭ ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق زارداپتارىنىڭ وتە اۋىرلىعى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلەدى. سول كەزدەگى قازاق زيالىلارىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, اشتىق اپاتى التايدان ماڭعىستاۋعا دەيىنگى قازاق دالاسىن تۇگەل قامتىعان. بۇل جىلدارى ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى كۇيزەلىسكە ۇشىرادى, بىردەن-ءبىر تىرشىلىك كوزىنەن ايرىلعان قازاققا ءبىرجولاتا جويىلۋ قاۋپى ءتوندى.
قازاقستاندا اشارشىلىققا قاتىستى تولىققاندى زەرتتەلمەگەن ماسەلە – اشتىق قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانىنا قاتىستى. عالىمداردىڭ ارقايسىسى اشتىقتان ولگەندەرگە قاتىستى ءارتۇرلى مالىمەت كەلتىرەدى. كسرو اۋماعىندا بولعان باسقا دا جاپپاي اشارشىلىق وقيعالارى سەكىلدى, قازاقستانداعى قۇرباندار سانىنا قاتىستى دا داۋ بار.
ولجاس سۇلەيمەنوۆ 2016 جىلى 27 مامىردا باياناۋىل اۋداندىق «بايانتاۋ» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا مىنا دەرەكتەردى كەلتىرگەن: «ماسكەۋگە بارعان بەتتە لەنين كىتاپحاناسىنان 1926 جىلعى ساناقتىڭ قورىتىندىلارى جاريالانعان كىتاپتى تاۋىپ وقىعانمىن. «كازاحي – سامايا كرۋپنايا تيۋركويازىچنايا ناتسيونالنوست سوۆەتسكوگو سويۋزا – 6 ملن 200 تىس چەلوۆەك» دەگەن تۇسىن كوشىرىپ تە العانمىن. ال 1939 جىلى سول 6 ملن-نان استام قازاقتان 2 ملن ادام عانا قالعان. مۇنداي قورلىققا تەك قوي مىنەزدى جۋاس حالىق قانا شىداي الادى. ال ءبىز جىلقى مىنەزدى حالىق ەمەس پە ەدىك؟!».
پاتشالىق رەسەيدىڭ 1897 جىلعى جۇرگىزگەن ساناعىنا سەنسەك, سول كەزدە قازاق حالقىنىڭ سانى 4 ميلليوننان اسىپتى. سول ساناققا سۇيەنگەن م.تىنىشباەۆ بىلاي دەپ جازادى: ء«بىزدىڭ ەسەپتەۋلەرگە سايكەس قازاقتار
4 091 746 ادام. رەسەي يمپەرياسىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ 30,08%-ىن قۇرادى. تاتارلار – 2 262 074, ازەربايجاندار –
1 475 553, باشقۇرتتار – 1 321 363, سارتتار – 968 655, چۋۆاشتار – 843 755, وزبەكتەر – 726 534, تۇرىكتەر – 649 234, تۇرىكمەندەر – 281 357, ساحالار – 227 384, قىرعىزدار – 201 682, تەپتاري (باشقۇرت-تاتار ەتنو توبى) – 117 734, قاراقالپاقتار – 104 274, قۇمىقتار – 83 408, نوعايلار – 64 080, ۇيعىرلار – 56 469, مەششەرياكتار – 53 847, قاراقالپاقتار (ازەربايجان ەتنو توبى) – 29 902, قاراشايلار – 27 223, قاشقارلىقتار – 14 938. قازاقتاردىڭ 96,26% اتامەكەندەرىندە ءومىر ءسۇردى. رەسەيدە حالىقتىڭ 6,45%-ىن قۇرايتىن 264 059 قازاق بولدى. يمپەريانىڭ 123 ولكەسىندە قازاقتار تۇردى».
ساراپشىلار حح عاسىر باسىنداعى اشتىقتى ءۇش كەزەڭگە بولەدى:
1916-1918 جىلدار ارالىعىنداعى ءبىرىنشى اشتىققا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ازاماتتىق سوعىستىڭ باستالۋى, مال-م ۇلىكتەردى تاركىلەۋ مەن پاتشالىق بيلىكتىڭ جىبەرگەن جازالاۋشى ارمياسىنىڭ باسقىنشىلىعى, ىندەت پەن قاتتى سۋىق جانە قۇرعاقشىلىق سەبەپ بولعان. 1917-1920 جىلدار ارالىعىندا حالىق سانى 6 218 300 ادامنان 4 679 795 ادامعا كەمىگەن. 1921 جىلعى اشتىقتان 1 ميلليون 700 مىڭ ادام كوز جۇمسا, 1931-1934 جىلدار ارالىعىنداعى ۇلى ناۋبەتتە 2 ميلليون 300 مىڭ ادامنان ايرىلىپپىز. وسىلايشا, اينالاسى ون شاقتى جىلدا 4 ميلليون قازاق ىشەرگە تاماق تاپپاي قىرىلدى جانە شەت ەلدەرگە بوسىپ كەتتى. كەشەگى جۇبان اقىننىڭ «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق» دەيتىن ءجونى بار. ۇلت تاريحىن پاراقتاساق, پاتشالىق رەسەيگە باعىنعالى دا, كەڭەستىك شەكپەندى جامىلعالى دا كورگەنىمىز قورلىق پەن زورلىق ەكەن. بولشەۆيكتەر ءبىرىنشى قولدان اشتىق جاسادى, وسىلايشا ۇلتتىق بۋرجۋازيانى السىرەتتى, «نوقتاعا باسى سىيمايتىن» ەرلەردىڭ موينىنا تۇزاق سالدى. ءابىش كەكىلبايدىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» شىعارماسىنداعى ءامىرشى سەكىلدى كوزىنە تىكە قاراعاننىڭ كوزىن جويدى, باسىن الدى.
قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ستاليندىك-گولوششەكيندىك رەفورما شارۋالاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ مەن جەكەمەنشىگىن جويۋعا, كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق شارۋالارىن تىرشىلىك كوزىنەن ايىرىپ, جاپپاي جانە كۇشپەن وتىرىقشىلاندىرۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تولىقتاي ورتالىققا تاسىپ اكەتۋگە, ەش نەگىزسىز جانە قاساقانا سالىقتاردى سالۋعا باعىتتالدى. 1932 جىلى رسفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەگەن ت.رىسقۇلوۆ ستالينگە بىرنەشە مارتە: «...بالقاش اۋدانىنداعى (جەرگىلىكتى وگپۋ دەرەكتەرى بويىنشا) 60 مىڭ ادامنىڭ 12 مىڭى كوشىپ كەتسە, 30 مىڭ ادام ولگەن. ...1932 جىلدىڭ مامىرىندا قارقارالى اۋدانىندا 50,4 مىڭ ادام بولسا, ال قاراشادا 15,9 مىڭ ادام قالعانىن» مالىمدەگەن. 1932 جىلى تامىزدا قازاق اكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى وراز يساەۆ ي.ۆ.ستالينگە: «1929 جىلمەن سالىستىرعاندا, بىرقاتار قازاق قونىستانعان وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ جارتىسى جوق. وڭىردەگى شارۋاشىلىقتىردىڭ مولشەرى 1931 جىلعا سالىستىرعاندا 23-25%-عا تومەندەگەن», دەپ جازعان.
1992 جىلى وسى ماسەلەنى ارنايى زەرتتەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ كوميسسياسى ءوزىنىڭ قورىتىندىسىندا بىلاي دەپ جازدى: «قازاق ەلى اشتىقتان جانە سوعان بايلانىستى ىندەتتەردەن, سونداي-اق تابيعي ءولىم دەڭگەيىنىڭ ۇنەمى جوعارى بولۋىنان 2 ملن 200 مىڭ ادامنان, ياعني بارلىق حالقىنىڭ 48%-نان ايىرىلدى». اشارشىلىقتان قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قالدى. قازاقتاردىڭ سان جاعىنان ءوسۋى قاتتى تەجەلدى.
رەسەيلىك عالىم, دەموگراف سەرگەي ماكسۋدوۆ «1932-1939 جىلدارداعى كسرو-داعى كوشى-قون» ەڭبەگىندە قازاقستاندا 1,45 ميلليون قازاق پەن باسقا دا ەتنوستىق توپتاردىڭ 100 000 وكىلى قازا تاپقان دەپ جازادى. ال ر.ۆ.دەۆيس, ستيۆەن ۋايتكروفت سىندى عالىمدار «اشتىق جىلدارى. كسرو-نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, 1931-1933 جج.» كىتابىندا قازاقستاندا 1,3 ميلليوننان 1,5 ميلليون ادامعا دەيىن قايتىس بولعان دەپ جازعان.
1990 جىلى قازاقستانعا كەلىپ-كەتكەن امەريكالىق زەرتتەۋشى مارتا بريلل ولكوتت «قازاقتار» دەگەن كىتابىندا 1,5 ميلليون قازاقتىڭ قايتىس بولعانىن كەلتىرگەن.
كەزىندە جازۋشى سماعۇل ەلۋباي: «تاريحقا كوڭىل بولمەي وتىرمىز, ۇمىتىپ كەتتىك دەپ ايتا المايمىز. بىراق سوعان قاراماستان, ءبىز قازاق تاريحىنداعى ۇلكەن ساياسي اپاتقا كۇنى بۇگىنگە دەيىن لايىقتى باعا بەرە الماي كەلە جاتىرمىز. بۇعان, بىرىنشىدەن, قۇجاتتاردىڭ تولىق اشىلماۋى, ەكىنشىدەن, كومپارتيانىڭ تاريح الدىندا ەشقاشان اقتالمايتىن قىلمىسىن مىقتاپ جاسىرۋى سەبەپكەر بولدى. ەڭ ءبىر سوراقىسى, اشتىق كەزىندە بولشەۆيكتەر ادام شىعىنىن ەمەس, مال شىعىنىن ساناعان. ياعني قىرىلىپ جاتقان ادامنىڭ ەسەبى جۇرگىزىلمەگەن», دەيدى.
تاريحشى, پروفەسسور قايدار الداجۇمانوۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە قازاقستان, ماسكەۋ ارحيۆتەرىنىڭ «قۇپيا» گريفى الىنعان مۇراعاتتىق ىستەرىنەن 1921-22 جىلعى اشارشىلىقتىڭ ستاتيستيكاسىن ارنايى قاراعانىن, بۇل اشتىقتىڭ 1930 جىلعىدان ەلەۋلى ايىرماشىلىعى بار ەكەنىن ايتتى. 1921 جىلدىڭ جازىندا لەنيننىڭ ءوزى «بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا كەڭەس مەملەكەتى وسىنداي قيىندىققا دۋشار بولىپ وتىر, سوندىقتان ءبىز الەمدىك قوعامداستىقتان جاردەم سۇرايمىز» دەپ, ۇندەۋ جاريالايدى. ءسويتىپ, امەريكالىق كومەك قورى (ARA – American Relief Administration), نانسەن قورى, ۇلىبريتانياداعى كۆاكەرلەر قوعامى سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار اشتىق جايلاعان كسرو-عا كومەك كورسەتىپ, ازىق-ت ۇلىك جىبەرگەن. ارحيۆتە شەتەلدەن كەلگەن كومەكتىڭ مولشەرىنە دەيىن بار. تاريحشى ايتقان پىكىرلەرگە دەن قويساق, 1931-1933 جىلدارى قازاقستاندا حالىقتىڭ اشتان قىرىلىپ جاتقانىن شەتەل بىلگەن جوق. «ماسكەۋدەگى ارحيۆ قورلارىنداعى حالىقارالىق قىزىل كرەست, قىزىل جارتى اي قايىرىمدىلىق قوعامدارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى ارحيۆتىك ىستەردە قازاقستان تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز جوق. تەك ۋكراينانىڭ باتىسىندا, رەسەيدە ادامدار اشتان قىرىلىپ جاتقانى جانە ولارعا اتالعان قوعامدار تاراپىنان كومەك كورسەتىلگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار. جالپى, قازاقستانداعى 1930-جىلدارداعى اشتىقتى زەرتتەۋ كەڭەستىك تاريح عىلىمىندا جابىق تاقىرىپ بولدى. جاعداي تەك 80-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي وزگەردى. دەموكراتيالىق كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن بۇرىنعى اقتاڭداقتار, جابىق ماسەلەلەر تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى», دەيدى تاريحشى.
1934 جىلى ۋ.ح.چامبەرلەن (Chamberlin, William Henry), 1936 جىلى اماندا ەۆالد (Ammende, Ewald), 1964 جىلى دالريمپل دانا (Dalrymple, Dana) كەڭەس وداعىنداعى اشارشىلىق تاقىرىبىن اكادەميالىق دەڭگەيدە كوتەردى. امەريكالىق ساراپشى مارتا بريلل ولكوتت (Martha Brill Olcott) «كوللەكتيۆيزاتسيا ۆ كازاحستانە» اتتى ەڭبەگىندە: «كەڭەستانۋشى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن پروبلەما – 1930-جىلدارداعى وقيعالاردى ءتۇسىنۋ جانە دۇرىس ءتۇسىندىرۋ» ەكەندىگىنە نازار اۋدارادى.
اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە حح عاسىر وقيعالارىنا وبەكتيۆتيۆتى-عىلىمي تالداۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. «1932-1933 جىلدارداعى اشتىقتى بولدىرماۋعا بولار ما ەدى؟ ارينە, اشتىق – ستالين ساياساتىنىڭ زاردابى. بىراق قازاق حالقى باستان كەشكەن تراگەديانىڭ نەگىزگى سەبەبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ناقتى اشىپ ايتىلعان جوق, بەلگىسىز. سەبەپ, قازاق حح عاسىرعا ايماقتاعى كورشىلەرىمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ءجۇز جىلعا كەشىگىپ جەتتى» دەيدى و.سۇلەيمەنوۆ.
وزبەك حالقى ءدال قازاقتاي قىناداي قىرىلعان جوق. جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن ەنتسيكلوپەديا ولاردىڭ سول كەزدەگى جالپى سانى 4 ملن بولعانىن ايتادى. «مۇنداي دەرەكتەر كولونياليزم مەن كوممۋنيزمنىڭ زارداپتارىن سالماقپەن تالقىلاۋدى عانا ەمەس, ساباق الا ءبىلۋدى, ابايدىڭ «قارا سوزدەرىنە» ححI عاسىر كوزىمەن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل قازىر باسىمىزدان ءوتىپ جاتقان ۋربانيزاتسيا ءۇردىسىن ءوز دەڭگەيىندە باعالاي بىلۋگە كومەكتەسەدى. قازىر ۇزاققا سوزىلعان كوشپەلى ءومىر ەندى عانا اياقتالىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. جاڭا كەزەڭنىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان كەزدە قايدا كەتىپ بارا جاتقانىمىزدى ايقىنىراق كورۋ ءۇشىن عىلىمي جانە قوعامي دارەجەدە تۇيسىك كەرەك», دەيدى ولجاس سۇلەيمەنوۆ.
بۇگىندە ءتۇرلى پىكىر-تالاستاردان بايقاعانىمىز, داۋدىڭ كوبى اشتىققا كىم كىنالى, بۇل ۇلتقا قارسى قاساقانا جاسالعان قىلمىس پا, الدە قىلمىس ەمەس پە دەگەن ماسەلەلەرمەن تۇيىقتالىپ ءجۇر. باتىس ەلدەرى تاريحشىلارىنىڭ دا پىكىرى بىرجاقتى.
«گەرمانيا تاريحشىسى روبەرت كيندلەر «ستالينسكيە كوچەۆنيكي» دەگەن ەڭبەك جازدى. ولار ءۇشىن ستالين – سىناۋعا ىڭعايلى وبەكت. «ستالين – جاۋىز. بارىنە كىنالى سول». ءيا, سولاي ەكەنى راس, بىراق بۇل ىشكى فاكتور عانا. الايدا بۇدان باسقا سىرتقى – ەكونوميكالىق, ساياسي فاكتورلار بار ەمەس پە؟ ەگەر امەريكا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا سول كەزدە كسرو-مەن قالىپتى ەكونوميكالىق-ساياسي قارىم-قاتىناس جۇرگىزسە, قازاقستانداعى تراگەديا بولماس تا ەدى. ءتىپتى بولعان كۇننىڭ وزىندە مۇنداي اۋقىمدا ەمەس, از كولەمدە بولار ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن باتىس ەلدەرى ءۇشىن بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسى, ودان كەيىن كەڭەس مەملەكەتى ماڭگى باسەكەلەس, سولاردى قالايدا تۇقىرتۋ, كىنالى كورسەتۋ ولار ءۇشىن ماڭىزدى», دەيدى قايدار الداجۇمانوۆ.
حح عاسىر باسىنداعى ناۋبەتتىڭ سەبەپ-سالدارىن تەرەڭ, جۇيەلى ءارى جان-جاقتى زەرتتەيتىن كەزەڭدە تۇرمىز. اشتىققا ونى ۇلتتىق شەڭبەردە عانا ەمەس, كەڭەستىك ءارى الەمدىك كەڭىستىكتە, بىرنەشە سالانىڭ باسىن بىرىكتىرە وتىرىپ زەرتتەگەندە عانا دۇرىس باعا بەرىلەدى. اشىلماعان دەرەك از ەمەس. كرەمل ارحيۆىندەگى دەرەكتەر كوپ سىردى بۇگىپ جاتىر.
