تانىم • 29 ناۋرىز، 2021

بابادان ميراس بۇل مەيرام

31 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىر باسىندا قازاق وقى­عان­دا­رى، ياعني الاش قايراتكەرلەرى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «تۇقىمىن ادام­دىقتىڭ شاشتىم، ەكتىم، كوڭىلىن كوگەر­تۋگە قۇل حالىقتىڭ» دەگەنىندەي، ءبارى دەرلىك قازاقتىڭ جوقشىسى بولدى. ء«ار حالىقتىڭ ءداستۇر-سالتى مەن ادەت-عۇرپى ۇكىمەت زاڭىنان بيىك تۇرۋى ءتيىس» دەپ قىتاي ويشىلدارى ايتقانى سياقتى، وتكەن عاسىر باسىندا ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ ەڭ نازىك يىرىمدەرى ونىڭ ءداستۇرى ەكەنىن قازاق وقىعاندارى ەرتە اڭعاردى. ءسويتىپ ولار جۇرتتى بىرلىككە، تاتۋلىققا، بەرەكەگە ۇندەيتىن، ەكىنشى جاقتان جەر ەمشەگىن ەمگەن ديحان قاۋىمىن ەڭبەككە ىنتالاندىراتىن «ناۋرىز مەيرامىن» تىرىلتۋگە اتسالىس­تى.

مىسالى، الاش ارداقتىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى 53-ءشى سانىنا: «ناۋرىز قازاقتىڭ شىن ماعىناسىنداعى ۇلت مەيرامى. ناۋرىزدى كۇنشىعىس جۇرتتارىنىڭ كوبى، ءۇندىستان، يران، اۋعانستان، بۇحار، كاۆكاز، تۇركىس­تان­دىق­تار مەيرام ەتەدى. بىراق بۇلاردىڭ ءبارىن سالىستىرعاندا ناۋرىزدى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مەيرام ەتۋى ايرىقشا سىيىمدى، ارتىقشا دالەلدى. ورازا، قۇربان ايتتارىن ەسەپكە الماعاندا، ءبىزدىڭ قازاق-قىرعىزدا جالعىز-اق مەيرام بار، ول – ناۋرىز» دەپ جازسا، «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى №75 سانىندا ۇلكەن اقىن ماعجان جۇماباەۆ «قوش كەلدىڭ، ناۋرىز!» اتتى جىرىن جاريالاعان ەكەن.

سول سياقتى، مەملەكەتشىل تۇلعا تۇرار رىسقۇلوۆ 1920 جىلى 21 قاڭتاردا تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانا سالىسىمەن ناۋرىز مەيرامىن اتاپ ءوتۋ جايلى بۇيرىق شىعارسا، جازۋشى بەيىمبەت مايلين 1926 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 22 مارت (ناۋرىز) كۇنگى سانىنا: «بيداي كوجە بۋلانىپ، ءبىر جايا پىسكەن كۇيىندە، قۇتتى بولسىن ناۋرىزىڭ، جاڭا تىلەك، جاڭا جىر، سامارقان تاسى ەرىگەن، ناۋرىزدىڭ تويى بۇل» دەپ جىرمەن شاشۋ جولداعان ەكەن.

الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى – سۇلتانبەك قوجانوۆ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1925 جىلعى 22 ناۋرىز كۇنگى سانىنا «ناۋرىز تۋرالى» دەيتىن ماقالا جازىپ، مەرەكەنىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپتى.

اتالعان جازبادا: «22 مارت – ناۋرىز مەيرامى. كۇنشىعىس حالقى تەگىس مەيرام قىلىپ وتكىزۋ سالت بولعان كۇن. مۇنى كوپ بىلگىشتەر ء«دىن مەيرامى» دەپ جيرەنىپ، لاجى بولسا قۇرتۋ كەرەك دەپ سوپىسىنادى. ناۋرىزعا ارنالعان ناماز جوق. ناۋرىزدا قۇربان شالىنىپ، قۇران وقىلمايدى. ناۋرىز – جىل باسى. ناۋرىز – مۇسىلمانشىلىقتان بۇرىن شىققان مەيرام. ناۋرىز – ەل شارۋاسىمەن كۇن كورىپ، تابيعات شارتتارىنا كوبىرەك بايلانىسقان ەلدىڭ تۇرمىسىن تۋدىرىپ وتىرعان مەيرام. جۇرت قىسقى قىسىمشىلىقتان قۇتىلىپ، مالى جۇت قاۋپىنەن قۇتىلىپ، امان قالعان مالى تولدەپ قوراسى تولىپ، وزدەرى ەگىن شارۋاسىنا قام قىلىپ، جاز ماۋسىمىندا بايلىعىن مولايتۋدىڭ، تابيعاتتىڭ ءيىپ تۇرعان كەزىندە قولىنان كەلگەنشە كوپ ءوندىرىپ قالۋدىڭ شاراسىن ىستەپ، ابىر-سابىر بولىپ جاتقان ەل شارۋالارىنىڭ تالابى قوزعان ەڭ كوڭىلدى ۋاقىتى – كوكتەم. سول كوكتەمنىڭ باسى – ناۋرىز» دەپ جازىپتى.

داڭعىل جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1985 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 16-شى تومىنىڭ 39-40-شى بەتتەرىندە: «ناۋرىز كۇن شىعىس حالقىنىڭ كوبىنىڭ مەيرامى بولعان. سولاردىڭ ىشىندە، اسىرەسە، كوشپەلى تۇرىكتەردىڭ اراسىندا ەڭ قادىرلى، ەڭ ۇلى مەيرام بولىپ سانالعان. ناۋرىز – باقتاشىلىق كاسىبىنە سالىنعان ەلدىڭ كاسىپ مەيرامى... قىس كەتىپ، كۇن شىرايى تۇزەلگەن كەزدە ءتاڭىرى ەل تىرشىلىگىنە كەڭشىلىك اكەلەدى دەپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان جازعىتۇرىم ناۋرىزدىڭ كىرگەن كۇنى – جاڭالىق كۇنى. ەسكى اۋىرتپالىقتىڭ ءبارى قىسپەن بىرگە كەتىپ، ەندى جاڭا ءۇمىت، جاڭا تىرشىلىك ەسىگى اشىلعان كۇن. التى اي قىس قاباعىن ءتۇيىپ، الدەنەگە سوعارى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن تاڭىرىدەي يەسىنىڭ يگەن كۇنىندە ەل دە اعىتقان قويداي جامىراسىپ، كوردەن شىققانداي جىلاپ كورىسىپ، قۋانىشتى كەلەشەككە ءۇمىت ارتىپ باس قوساتىن. بۇل مەيرام بەرى كەلگەن كەزدە، ونەر تاپقان ەلدەر ءۇشىن بۇرىنعى قانجى قىزۋىنان ايىرىلسا دا، قازاققا سوڭعى زامانعا دەيىن ماعىناسىن جوعالتقان جوق. سوندىقتان قازاق ەلى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن كوتەرىلگەن قۋانىشپەن قارسى الاتىن. وزگە مەيرامداردىڭ ىشىدە جالپاق ەلدىڭ ومىرىمەن نىق بايلانىسى بار مەيرام وسى بولاتىن. قازىرگى ناۋرىز جايىنداعى سوزدەر سول كۇندەگى ىرىمدى، سونداعى امانداسۋ، كورىسۋ، سياق­تى ۇساق سالتتى، سول كۇندەگى تىلەكتى عانا بىل­دىرەدى» دەگەن ەكەن.

جوعارىداعى جازبالاردان ءبىز قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتىندا ناۋرىز مەيرا­مى­نىڭ قانشالىقتى ماڭىزى بارىن اڭعارامىز. قا­لاي دەسەك تە، وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلتشىل تۇلعالار بۇل مەرەكەنى جاپپاي حالىقتىق ەتۋگە ۇمتىلعانى انىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

ۇقساس جاڭالىقتار