ەكىجاقتى كەلىسسوزدەرگە اقش تاراپىنان مەملەكەتتىك حاتشى ەنتوني بلينكەن مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسشىسى دجەيك سۋلليۆان, قىتاي جاعىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆانگ ي مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى ديپلوماتى يان تسزەچي قاتىستى.
جيىن بارىسىندا ەكى جاق تا ءبىر-ءبىرىن سوزبەن سويىپ سالۋعا تىرىسىپ, كەمشىلىكتەرىن جىپكە ءتىزدى. كىرىسپە ءسوز سويلەگەن ە.بلينكەن «اقش كەلىسسوزدەر كەزىندە قىتايدىڭ ارەكەتتەرىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. اسىرەسە, شىڭجانداعى, گونكونگتاعى, تايۆانداعى ماسەلەلەر, اقش-قا جاسالعان كيبەرشابۋىل, سونداي-اق وداقتاستارىمىزعا جاسالعان ەكونوميكالىق قىسىمدى كوتەرەمىز», دەدى.
قىتاي تاراپى دا قاراپ قالعان جوق. يان تسزەچي ءوز سوزىندە ۆاشينگتوندى اسكەري الەۋەتى مەن قارجىلىق ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, باسقا ەلدەردەن اسىپ تۇسۋگە ۇمتىلادى دەپ ايىپتادى. سونداي-اق اق ءۇي اكىمشىلىگىنىڭ شەشىمدەرىن قىتايعا شابۋىل جاساۋعا تەڭەدى. ادام قۇقىعى ماسەلەسىن قوزعاعان يان مىرزا اقش-تا قارا ءناسىلدى ازاماتتار «قىناداي قىرىلىپ» جاتقانىن ايتتى.
جوعارىدا ايتىلعاننىڭ ءبارى – كەلىسسوزدىڭ جۋرناليستەر تاماشالاي العان بولىگى عانا. BBC ارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا, كەلىسسوز جابىق ەسىك جاعدايىندا ءوتىپ, بەلگىلەنگەن ۋاقىتتان اسىپ كەتكەن. ءتىپتى مەديا الدىندا ادەپ ساقتاعان ديپلوماتتار ەسىكتىڭ ارعى جاعىندا ءبىر-ءبىرىن اياماعان كورىنەدى.
ءبىر قىزىعى, ە.بلينكەن بۇعان دەيىن ايتىلىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. بەيجىڭ بيلىگىنىڭ شىڭجانداعى مۇسىلمانداردى قۋدالاۋى تۋرالى ءبىرىنشى رەت ايتىلىپ وتىرعان جوق. بىلتىر اقش-تىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەو قازاقستانعا ارنايى ىسساپارمەن كەلىپ, قىتايدان ساقتانۋدىڭ ماڭىزىن جەتكىزگەن-ءدى. ول اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان شەكاراسىنا تاياۋ ماڭداعى شىڭجان اۆتونوميالىق اۋدانىندا مۇسىلمان ۇيعىرلار مەن ەتنوستىق قازاقتارعا قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى قىسىم كورسەتىپ وتىرعانىنا الاڭداعان. اقش بۇكىل مەملەكەتتى قىتايدىڭ قۋدالاۋىن توقتاتۋىن تالاپ ەتۋگە قوسىلۋعا شاقىراتىنىن, وسى ەلدەن قاشقاندارعا ساياسي پانا ۇسىنىپ, بوسقىن مارتەبەسىن بەرۋدى سۇرايتىنىن جەتكىزگەن.
تايۆان ماسەلەسى دە ءالى وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. قازىرگى تاڭدا تايۆان – بۇۇ تاراپىنان مويىندالماعان مەملەكەت. زاڭ جۇزىندە قىتايدىڭ مەنشىگى سانالادى, بىراق ءىس جۇزىندە تاۋەلسىز ەل. قىتاي بيلىگى ءالى كۇنگە دەيىن تايۆاندى ءوز ايماعى سانايدى. سول سەبەپتى ء«بىر ەل – ەكى جۇيە» باستاماسىن قولداۋدى كوزدەيدى. بىراق تايۆاندىقتار مۇنداي جوباعا مۇلدەم قارسى.
گونكونگ تاعدىرىنا كەلگەندە دە قىتاي تاراپى ءوز ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىر. ماسەلەن, بىلتىر گونكونگقا قاتىستى زاڭ شىعارىپ, اۆتونوميالىق ايماقتىڭ ءبىراز ەركىندىگىن شەكتەپ تاستاعان.
قىتايدىڭ زاڭى سىرتقى ساياسات پەن قورعانىس سالاسىندا عانا جۇرەدى دەمەسەڭىز, گونكونگتىڭ جەكە زاڭ جۇيەسى, پارلامەنتى جانە اتقارۋشى بيلىگى بار. مۇندا قىتايعا قارسى نارازىلىق اكتسيالارى ءجيى وتەدى. سوندىقتان گونكونگ پارلامەنتىنە زاڭ شىعارتۋ ارقىلى قىتايعا ءوز جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ قيىن. دەگەنمەن گونكونگ زاڭىنىڭ 18-بابى بويىنشا قىتاي بيلىگى ايماققا جالپىۇلتتىق زاڭ شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
زاڭنامانىڭ وسى ءالسىز تۇسىن ۇتىمدى پايدالانۋعا تىرىسقان بەيجىڭ گونكونگتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ونى زاڭعا اينالدىرۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەگە جىبەردى. قىسقاشا ايتقاندا, قىتاي اۆتونوميالىق ايماقتىڭ مارتەبەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن زاڭدى قابىلداۋعا ءبىر قادام قالدى.
اقش پەن قىتايدىڭ باسى بىرىكپەيتىن ماسەلە مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2018 جىلى اقش تاراپى قىتايدان كەلەتىن 1300 ءتۇرلى ونىمگە سالىناتىن سالىقتى 25 پايىزعا وسىرگەن بولاتىن. ءوز كەزەگىندە قىتاي تاراپى دا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن كەلەتىن تاۋارلارعا قويىلاتىن ءتاريفتى كوتەرىپ جىبەردى. وسىلايشا, الەمنىڭ ەكى الىپ ەكونوميكاسى اراسىندا «ساۋدا سوعىسى» تۇتانعان-تۇعىن.
بۇگىندە بۇل «ساۋدا سوعىسىنىڭ» سالدارى ەشكىمگە وڭاي تيگەن جوق. ءتىپتى اقش پەن قىتايدان بولەك, باسقا مەملەكەتتەر دە ونىڭ زاردابىن تارتتى. اسىرەسە, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە ونىڭ تەرىس سالدارى قاتتى بايقالدى.
ەكى مەملەكەت وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنە بايلانىستى دا ءجيى ارازداسىپ قالادى. ونىڭ ۇلكەن ءمانى بار. سەبەبى اتالعان تەڭىز اۋماعىندا كومىرسۋتەگىنىڭ مول قورى تابىلىپ, مۇنىڭ ءوزى ءبىر كەزدە باسەڭدەي باستاعان گەوساياسي جاعدايدى قايتا شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. سونداي-اق وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى بالىق قورىنا دا باي. بۇعان قوسا, وسى سۋلار ارقىلى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 5 تريلليون دوللاردىڭ جۇگى تاسىمالدانادى ەكەن. ياعني قاي تۇرعىدان الىپ قاراساڭىز دا, وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنىڭ گەوساياسي ءمانى اسا جوعارى.
بەيجىڭ بيلىگى تالاي مارتە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى اۋماعى تولىقتاي قىتايدىڭ تەرريتورياسى بولىپ سانالادى دەپ مالىمدەدى. ال اقش تەڭىزدىڭ حالىقارالىق ورتاق سۋ جولى مارتەبەسىن قورعاۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. سوندىقتان قىتايدىڭ بۇل ايماقتاعى ارەكەتتەرىن حالىقارالىق قۇقىققا قايشى دەپ ەسەپتەيدى.
قىسقاسى, قىتاي مەن اقش-تىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك كوپ. الياسكادا وتكەن كەزدەسۋ وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان ەدى. الايدا العاشقى كەلىسسوزدى جەمىستى اياقتالدى دەپ ايتۋ قيىن. جيىن بارىسىندا تاراپتار جوعارىدا ايتىپ وتكەن ماسەلەلەرگە قايتا توقتالعان.
وعان قوسا, ۆاشينگتون كەلىسسوزدەردەن ءبىر كۇن بۇرىن قىتايدىڭ بىرقاتار كومپانياسى مەن لاۋازىمدى تۇلعاسىنا سانكتسيا جاريالادى. بۇل دا قىتايلىق تاراپتىڭ قيتىعىنا تيگەنى انىق.
ايتپاقشى, الياسكاداعى جيىننان كەيىن قىتاي دا, اقش تا وزدەرىنە جاقتاس ىزدەۋگە كىرىستى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ ناۋرىز مەرەكەسى تۇسىندا قىتايعا ىسساپارمەن بارسا, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ە.بلينكەن بريۋسسەلدە ناتو-نىڭ جيىنىنا قاتىسپاق. قورىتا ايتقاندا, ەندىگى جەردە ساياسات ساحناسى ەكى پوليارلى الەمگە اينالماق.
