قىسقاسى, ۇلىبريتانيانىڭ قارت قۇرلىقپەن قوشتاسۋى ەشكىمگە وڭاي تيەر ەمەس. ەۋروپالىق وداقتى ابىگەرگە سالعان «برەكسيت» جىرىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ۇلىبريتانيا ەو قۇرامىنا سوناۋ 1972 جىلى ەنگەن-تۇعىن. سودان بەرى تۇماندى البيوندا ۇيىمنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى اڭگىمە ءاردايىم ايتىلىپ كەلدى. ەلدە 1975 جىلى ەۋروپالىق وداقتا قالۋ-قالماۋ تۋرالى رەفەرەندۋم ءوتىپ, قاتىسقانداردىڭ 67 پايىزى قارت قۇرلىقپەن بىرگە بولۋدى قولداپ داۋىس بەردى.
ايتسە دە, ۇيىمنىڭ تيىمسىزدىگى جونىندەگى اڭگىمە ءجيى ءسوز بولاتىن. 2013 جىلى وسى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون ەۋروپالىق وداققا قاتىستى رەفەرەندۋم وتەتىنىن مالىمدەدى. 2016 جىلعى 23 ماۋسىمدا ۇلىبريتانيا حالقى داۋىس بەرىپ, ەۋروپالىق وداقتان شىعۋدى قولدايتىندار 52 پايىزبەن جەڭىسكە جەتتى.
حالىقتىڭ قارت قۇرلىقتان باس تارتپايتىنىنا سەنىمدى بولعان كەمەرون مىرزا رەفەرەندۋمنان سوڭ قىزمەتىنەن كەتتى. بىراق سودان كەيىن ەل تىزگىنىن قولىنا العان تەرەزا مەي دە «برەكسيتپەن» باسى قاتىپ, اقىرى ورىنتاعىن بوساتتى. بوريس دجونسون كەزەكتەن تىس سايلاۋدا پرەمەر-مينيسترلىككە سايلانىپ, «برەكسيت» ماسەلەسىنە اقىرى نۇكتە قويدى.
ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداقپەن قوشتاسۋ ءۇشىن كوپتەگەن كەلىسىمدى قايتا قاراپ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىمىن تابۋعا تىرىستى. ماسەلەن, ەۋرووداقتان شىققاننان كەيىن سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىنداعى شەكارا, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس سەكىلدى ماسەلەلەر ەۋروپا ساياساتكەرلەرىنىڭ دە, داۋنينگ ءستريتتىڭ دە ابدەن باسىن قاتىرعانى ەسىمىزدە.
ەندى اقىرعى كەلىسىم بويىنشا ۇلىبريتانيا مەن ەو قارىم-قاتىناسى وزگەرەدى. ماسەلەن, تاۋار اينالىمىندا ايتارلىقتاي جاڭالىق كۇتىپ تۇر. قارت قۇرلىقتان بريتان ارالدارىنا, تۇماندى البيوننان ەۋروپاعا جونەلتىلەتىن ونىمدەردىڭ بارىنە سالىق سالىنباق. ارينە ەكىجاقتى كەلىسىم بويىنشا كەي جەڭىلدىكتەر جاسالاتىنى تۇسىنىكتى. بىراق مۇنىڭ ءبارى تاۋار قۇنىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى.
سونداي-اق «برەكسيت» كوشى-قون ماسەلەسىنە دە اسەر ەتىپ وتىر. بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ انگلياعا جۇمىس ىستەۋگە كەلەتىن ەۋروپالىقتارعا قويىلاتىن تالاپ كۇشەيتىلدى. ولاردىڭ جىلدىق جالاقىسى كەمى 20 مىڭ فۋنت-ستەرلينگتى قۇراۋى ءتيىس. ال ريمدەگى كوليزەيدى تاماشالاپ, نيتستسا مەن بارسەلونانىڭ جاعاجايىندا تىنىعىپ, ەيفەل مۇناراسى تۇبىندە كوفە ءىشۋدى قالاعان اعىلشىندارعا 90 كۇندىك مۇرسات بەرىلەدى. بىراق ولار ەۋروپادا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ارنايى ۆيزا اشتىرۋى قاجەت. بۇدان بولەك «برەكسيت» اكەلگەن قولايسىزدىقتار جەتەرلىك. ەندى, مىنە, سونىڭ قاتارىنا ەۋروپالىق وداقتا قولدانىلاتىن ءتىل قوسىلىپ وتىر.
جالپى, ەۋروپالىق وداقتىڭ قۇرامىنداعى 27 مەملەكەتتە 24 ءتىل رەسمي مارتەبەگە يە. سولاردىڭ ءبارى ەو-دا تەڭ قۇقىققا يە. ياعني كەز كەلگەن لاتىش پەن بولگار بريۋسسەلدە ءوز انا تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتە الادى. الايدا ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس. ەۋروپالىق وداقتىڭ دا, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ دا, ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دە قىزمەتكەرلەرى نەگىزىنەن ورتاق ءتىل رەتىندە اعىلشىنشانى قولدانۋدى ءجون كورەدى.
ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ جارتىسىنان استامى اعىلشىنشا بىلەدى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, نەمىسشە بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى – 32 پايىز, فرانتسۋزشا بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى 26 پايىزدى قۇرايدى. ياعني, اعىلشىن ءتىلىنىڭ باسىمدىعى ايقىن. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى.
ەكىنشى جاعىنان, اعىلشىنشا سويلەي الاتىنداردىڭ ءبارىنىڭ ءتىلى تۋا سالا شەكسپيردىڭ تىلىندە شىقپاعان. ولار ۋاقىت وتە كەلە مەكتەپتەردە, ءبىلىم وردالارىندا ۇيرەنگەن. «برەكسيتكە» دەيىن ەۋروپالىق وداقتا اعىلشىنشانى انا ءتىلى رەتىندە بىلەتىندەر ۇلەسى 13 پايىزدى قۇراعان-دى. ۇلىبريتانيا قارت قۇرلىقپەن قوشتاسقان سوڭ ولاردىڭ سانى 1 پايىزدان ءسال اسادى.
ءبىر قىزىعى تۇماندى البيون ەو-دان شىقسا دا, اعىلشىنشا سويلەي الاتىندار سانى 44 پايىزعا دەيىن عانا ازايدى. ەندەشە, اعىلشىن ءتىلى ءالى دە قارت قۇرلىقتا باسىمدىققا يە دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
ەرتەرەكتە ەو-نىڭ جۇمىس ءتىلى رەتىندە نەمىس, فرانتسۋز, نيدەرلاند جانە يتاليا تىلدەرى تاڭدالعان-تۇعىن. ءتىپتى فرانتسۋز ءتىلى 1990 جىلدارعا دەيىن lingua franca ەسەبىندە ءجۇرىپ, باسىمدىققا يە ەدى. بىراق ۇيىم اياسى كەڭەيىپ, جاڭا ەلدەر مۇشەلىككە قوسىلعان سايىن اعىلشىن تىلىنە مۇقتاجدىق ارتا ءتۇستى. ويتكەنى وداق قۇرامىنا ەنگەن ەلدەر ءوز انا تىلىنەن بولەك, ورتاق تىلدە سويلەسۋ ءۇشىن اعىلشىنشانى كوپ قولداناتىن. وسىلايشا, شەكسپيردىڭ ءتىلى بىرتە-بىرتە ەۋروپالىق وداقتىڭ جۇمىس تىلىنە اينالىپ, باسقالارىن ىعىستىرىپ شىعاردى.
بىراق وقيعانىڭ بۇلاي وربىگەنى فرانتسۋزدارعا ۇناماعان سىڭايلى. ءۇش جولاقتى ەلدىڭ ساياساتكەرلەرى تالاي جىلدان بەرى فرانتسۋز ءتىلىن رەسمي تۇردە ءجيى قولدانۋ ماسەلەسىن ءاردايىم ايتىپ وتىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بريۋسسەل ۇيىمداستىرعان بۇكىل ءباسپاسوز جيىندارى اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلىندە وتەدى. پرەسس-رەليزدەر دە, نەگىزىنەن وسى ەكى تىلدە تاراتىلادى.
«برەكسيت» اياقتالىپ, ۇلىبريتانيا ەو-مەن قوشتاسقان سوڭ اعىلشىن ءتىلىن بريۋسسەلدە جۇمىس ءتىلى رەتىندە قالدىرۋ قانشالىقتى قاجەت دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستادى. ماسەلەن, بيىلعى قاڭتاردا فرانتسيانىڭ ەو ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى كلەمان بون ەندىگى جەردە اعىلشىنشا سويلەسۋگە قاجەتتىلىك جوق دەپ مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا كوپ تىلدە سويلەسۋگە قايتا ورالۋ قاجەت.
كلەمان بون مۇنداي اڭگىمەنىڭ ۇشىعىن شىعارعان العاشقى فرانتسۋز ساياساتكەرى ەمەس. بۇعان دەيىن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى جان-كلاۋد يۋنكەر دە فرانتسۋز ءتىلى ەو اياسىندا كەڭىنەن قولدانىلۋى ءتيىس دەپ ايتقان-دى.
قىسقاسى, ۇلىبريتانيانىڭ ەو قۇرامىنان شىعۋى بريۋسسەلدە جوق جەردەن تىلگە قاتىستى ماسەلە تۋىنداتتى. مۇنىڭ شەشىمى رەتىندە قازىردىڭ وزىندە ءتۇرلى ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتىر. كەيبىرەۋلەر فرانتسۋز ءتىلىن نەگىزگى جۇمىس ءتىلى رەتىندە قولدانۋدى ءجون كورەدى. بىراق بۇل ۇسىنىستىڭ جۇزەگە اسۋى ەكىتالاي. بىرىنشىدەن, ۇسىنىس قابىلدانىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ ءۇشىن ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان قولداۋى قاجەت. ال شىعىس بلوكتاعى مەملەكەتتەر ءۇشىن اعىلشىن تىلىندە سويلەسكەن ىڭعايلى. سوندىقتان ولار فرانتسۋز ءتىلىن قولداي قويۋى نەعايبىل.
ەكىنشىدەن, ەۋروپالىق وداق قۇرامىنداعى ەكى ەلدە – مالتا مەن يرلانديادا اعىلشىن ءتىلى ءالى كۇنگە رەسمي مارتەبەگە يە. راس, اتالعان مەملەكەتتەردىڭ نەگىزگى رەسمي ءتىلى تيىسىنشە مالتا مەن كەلت تىلدەرى. بىراق اعىلشىنشا بىلەتىندەر سانى جەتەرلىك. سوندىقتان ولاردىڭ گرامماتيكا مەن سوزدىكتى قايتا قولعا الىپ, باسقا ءتىلدى مەڭگەرۋگە ىنتا تانىتۋىنا سەنۋ قيىن.
ەو ءتىلى رەتىندە ايتىلىپ جاتقان كەلەسى ۇسىنىستىڭ ءبىرى – «ەۋروپالىق اعىلشىنشانى» قولدانۋ. سوعان سايكەس ەۋروپالىقتار اعىلشىن ءتىلىن وزدەرىنە ساي بەيىمدەمەك. امەريكالىق اعىلشىنشا مەن بريتانيالىق اعىلشىنشا اراسىنداعى سەكىلدى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى.
ايتسە دە, بۇعان قارسىلار جەتەرلىك. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءتىلدى بۇلاي بەيىمدەۋ كەلەشەكتە تۇسىنىسپەۋشىلىككە اكەلۋى مۇمكىن. بۇدان بولەك, قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اعىلشىن ءتىلىن وزدەرىنە بەيىمدەپ العاندار جەتەرلىك. ماسەلەن, ءۇندىستاندا – Hinglish, مالايزيادا – Manglish, سينگاپۋردا Singlish سەكىلدى ديالەكتىلەر قالىپتاستى.
اتالعان ديالەكتىلەردىڭ ءبارى, نەگىزىنەن اعىلشىن ءتىلىن قولدانعانىمەن, ولاردى قولداناتىن ادامدار ءبىر-بىرىمەن ءتۇسىنىسىپ كەتە المايدى. ويتكەنى ديالەكتىلەرگە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءتول سوزدەرى كىرىگىپ كەتكەن. الدا-جالدا ەۋروپالىقتار دا اعىلشىن ءتىلىن وسىلاي بەيىمدەسە, فرانتسيادا فرانتسۋزشا, گەرمانيادا نەمىسشە, يسپانيادا يسپانشا سوزدەردىڭ قوسىلىپ كەتەتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي جاعدايدا, ەۋروپالىق شەتەلدىكتەر بىلاي تۇرسىن, وزدەرىنىڭ اعىلشىنشاسىن تۇسىنە الماي قالادى.
قورىتا ايتقاندا, اعىلشىن ءتىلى «برەكسيتتىڭ» بىتكەنىنە قاراماستان, ەو-نىڭ رەسمي ءتىلى رەتىندە قالا بەرەتىن سىڭايلى. ويتكەنى شەكسپيردىڭ ءتىلى بۇگىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە شىققان. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى تاڭدا اعىلشىن ءتىلى الەمدەگى 70-كە جۋىق مەملەكەتتىڭ رەسمي ءتىلى سانالادى. سونداي-اق بۇل تىلدە سويلەيتىندەر سانى ميللياردتان اسادى. سوندىقتان بريۋسسەلدىڭ شەنەۋنىكتەرى مۇنداي ارتىقشىلىقتان باس تارتۋى ەكىتالاي.
