قازاقستان • 22 اقپان، 2021

الەمگە تانىتقان جاھاندىق باستامالار

143 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە كوپۆەكتورلى ساياساتقا يەك ارتاتىنىن، جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى تۋ ەتىپ ۇستايتىنىن تورتكۇل دۇنيەگە مالىمدەگەن ەدى.

ەگەمەندىك العالى بەرگى 30 جىل ىشىندە «توعىزىنشى تەرريتوريا» الەمدىك ارەنادا وسى ۇستانىمىنا بەرىك ەكەنىن سان رەت دالەلدەدى. قازاقستان كوتەرگەن باستامالار حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالانىپ، قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ كەلەدى.

قازاقستاننىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوتەرگەن، سونداي-اق ىسكە اسىرعان باستامالارى از ەمەس. سونىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى ءارى ەلەۋلىسى، ەلىمىزدىڭ جاھاندىق يميدجىنە تىكەلەي اسەر ەتكەن وقيعانىڭ ءبىرى – سەمەي پوليگونىن جاۋىپ، يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. بۇل باستاما شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ ەنشىسىنە وتە مول يادرولىق ارسەنال مۇراعا قالدى. بۇل – «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندە باسەكەلەسكەن اقش-تى بەيجاي قالدىرعان جوق. ءتىپتى حالىقارالىق قوعامداستىق تا وداق تاراعاننان كەيىن جاڭادان تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەرگە كۇدىككە تولى كۇمانمەن قاراعان-دى. بىراق قازاقستان يادرولىق ارسەنالىنان تۇبەگەيلى باس تارتتى.

بۇل كۇتپەگەن قادام ەدى. ويتكەنى قازاقستاننىڭ وقتۇمسىقتارى باتىستىڭ بەتكە ۇستار ديپلوماتتارىنىڭ ۇيقىسىن قاشىرعانى بەلگىلى. ءتۇرلى سەبەپتى سىلتاۋراتىپ ولار «توعىزىنشى تەرريتورياعا» ءجيى-ءجيى ات باسىن بۇراتىن. ماسەلەن، 1991 جىلعى 31 تامىزدا ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەر سول كەزدەگى استانامىز الماتىعا كەلىپ، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەستى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا «تەمىر لەدي» يادرولىق قارۋ تۋرالى سۇراعان ەكەن.

ەلباسىمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسكەن تەتچەر حانىم كەيىنىرەك اعىنان جارىلىپ، «قازىر جاھاندىق ساياساتتا 5-6 ءىرى جانە ىقپالدى ساياساتكەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەن وعان سەنەمىن جانە ونىڭ بارلىق باستامالارىن قولدايمىن»، دەگەنى ەسىمىزدە.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. حالىقارالىق ۇيىمدار قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىن بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان تىڭ جانە باتىل باستاما دەپ مويىندادى. 2009 جىلى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى قازاقستان تاراپىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە وسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى.

959595959

ەلىمىزدىڭ بۇل قادامىن شەتەلدىك ساياساتكەرلەر جوعارى باعالاعانى مىنادان بايقالادى. بۇۇ باس حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان پان گي مۋن ءبىر سوزىندە ەلباسىنا بىلاي دەگەن ەدى: ء«سىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ تۋرالى وتە دۇرىس ءارى كورەگەن شەشىم قابىلدادىڭىز، سونداي-اق ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتى قۇرۋ باستاماسىن ىلگەرىلەتۋگە ىقپال ەتتىڭىز».

بۇۇ باس حاتشىسى لاۋازىمىن اتقارعان كوفي اننان دا ەلىمىزدىڭ باستاماسىن جوعارى باعالادى. «1991 جىلى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋى جانە سىناق پوليگونىن جابۋى يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ مەن ونى تاراتپاۋ بويىنشا جاھاندىق تالپىنىستارعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى»، دەگەن ەدى ول.

ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى، الەمدىك ارەناداعى كەلەسى باعىتى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. بۇل مىندەتكە قازاقستان ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە قوسىلعان ۇيىمدار ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ماسەلەن، ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) قۇرۋ جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋعا قازاقستاننىڭ بەلسەنە قاتىسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ال مۇنداي قادامنىڭ الەمدىك ارەناداعى «توعىزىنشى تەرريتوريا» بەدەلىن ارتتىراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى كەيىنگى كەزدە ايماقتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس، دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدا سەرپىندى تۇردە دامىعان كوپ سالالى، جەتەكشى ىنتىماقتاستىق ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالدى. قازىرگى تاڭدا شىۇ ساياسي ديپلوماتيالىق سيپاتىنا سايكەس، تۇراقتى تۇردە نىعايىپ كەلەدى.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ماڭىزدى جاھاندىق باستاماسى رەتىندە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋ ۇسىنىسىن اتاپ وتكەن ابزال. بۇل ماڭىزدى ءارى دەر كەزىندە جاسالعان قادام ەدى. ن.نازارباەۆ وسى ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا كوتەرگەن-تۇعىن. باستاما ازيا وڭىرىندەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا فورماتىن قالىپتاستىرۋعا سونى سەرپىن بەردى.

ۋاقىت اوسشك پروتسەسىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتتى. ونىڭ اياسىندا ساياسي ديالوگتى ينستيتۋتتاندىرۋ جانە ازيالىق مەملەكەتتەردى جاڭا ساياسي جاعدايعا بەيىمدەۋ جۇرگىزىلەدى. قازاقستان جانە اوسشك پروتسەسىن قولداعان مەملەكەتتەر وسىنداي تەتىك قۇرۋدىڭ كۇردەلىلىگىن ايقىن ءتۇسىندى. ەلباسى اتاپ وتكەندەي، بۇگىنگى كۇنى اوسشك – تىڭعا تۇرەن سالعان، ءتۇرلى جاعدايعا دايىن بىرەگەي فورۋم.

قازاقستان وڭىردە جالپىازيالىق ورتاق قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمىن قۇرۋ بويىنشا ءوزىنىڭ ماقساتتى جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، اوسشك يدەيادان پراكتيكالىق جانە ناقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇرىلىمعا اينالدى.

كورشىلەس ەلدەر ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار ۇيىمداستىرعاندا عانا ەكونوميكا ورىستەيتىنى بەلگىلى. بۇل ءوزارا ىقپالداستىقتى دامىتىپ قانا قويماي، ەلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا زور ۇلەس قوسادى. ماسەلەن، ەۋروپالىق وداق سەكىلدى ۇيىمدار وسى ماقساتتا قۇرىلعانى بەلگىلى. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ەلباسى ن.نازارباەۆ ەۋرازيا قۇرلىعىن قامتيتىن الپاۋىت ۇيىم قۇرۋ قاجەتىن جەتە ءتۇسىندى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلعى 29 ناۋرىزدا م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ كوپجاقتى تەڭ قۇقىلى ىنتىماقتاستىعى فورماتىندا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىن جاريا ەتتى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن ستۋدەنتتەر الدىندا وقىعان دارىسىندە «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – قۇلاعان كەڭەس وداعىن كوكسەۋ ەمەس، بۇل – قازاقستان، رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ناقتى ۇستانىمى. ساياسي تاۋەلسىزدىك ساقتالادى جانە وعان ەشكىم قول سۇقپايدى»، دەگەن بولاتىن.

وسىلايشا، قازىرگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ىرگەتاسى قالانا باستادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جەتىلدىرۋ ءۇشىن 2000 جىلعى 10 قازاندا ەلوردادا وتكەن سامميتتە قازاقستان، بەلارۋس، رەسەي، تاجىكستان جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق (ەۋرازەق) قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويعان-تۇعىن. اتالعان قۇجاتتا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تىعىز ءارى ءتيىمدى جۇرگىزۋدىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى.

2006 جىلى مينسكىدە بولعان سامميتتە مەملەكەت باسشىلارى ەۋرازەق-تىڭ بازاسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسادى. سوعان سايكەس، بولاشاق ينتەگراتسيانىڭ جول كارتاسى قامتىلىپ، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ جانە 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جۇمىس ىستەي باستاعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك نەگىزى قالاندى.

قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق 184 ميلليون تۇرعىنى بار الىپ اۋماقتى قامتيتىن، ومىرلىك ماڭىزى بار ساۋدا-ەكونوميكالىق دالىزگە اينالدى. ۇيىمعا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 750 ملرد اقش دوللارىنان اسقان، كىرىكتىرىلگەن ىشكى جالپى ءونىم باعاسى 2 ملرد دوللاردى ەڭسەرگەن.

الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – تاتۋلىق پەن ءوزارا كەلىسىم ورناتۋ. بۇل باعىتتاعى قازاقستاننىڭ دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگ وربىتۋدەگى ماڭىزدى باستاماسى – 2003 جىلدان بەرى شاقىرىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى. ءوز جەرىندە ءتۇرلى ەتنوستار مەن ءدىن وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستان نۇر-سۇلتاندا ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا مۇسىلمان، حريستيان، بۋدديزم، يۋدايزم جانە باسقا دا دىندەردىڭ قايراتكەرلەرىن جيناپ، وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك جاسادى.

بۇدان بولەك، قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇيىمدارعا تورەلىك ەتۋى دە ەلباسى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى، 2010 جىلعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ەلوردادا ءوتۋى دە كارى قۇرلىقتاعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەردى.

بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ەنۋى مەن اتالعان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى قازاقستاننىڭ جەر-جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن ايعاقتايدى.

سيرياداعى ازاماتتىق سوعىس ءجۇز مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ، ميلليونداعان تۇرعىندى بوسقىنعا اينالدىرعانى تۋرالى تالاي مارتە جازىلىپ، بيىك-بيىك مىنبەرلەردە ايتىلدى. الايدا ەلدەگى شيەلەنىسكەن جاعدايدى ساياسي جولمەن بەيبىت شەشۋگە ۇمتىلعاندار ساناۋلى. وسى ورايدا، قازاقستان تاياۋ شىعىستاعى مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنعانى بەلگىلى. استانا پروتسەسى رەتىندە تانىلعان بۇل جيىننىڭ تيىمدىلىگى بۇگىندە حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى.

سيريا كەلىسسوزدەرىنىڭ وڭتايلى جۇرگىزىلۋىنە بەيتاراپ قازاقستان الاڭىنىڭ ءتيىمدى بولعانىن كەپىلگەر مەملەكەتتەر – تۇركيا، يران جانە رەسەي ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ جىلى لەبىزدەرىنەن-اق بايقالادى. ماسەلەن، تۇركيا باسشىسى رەجەپ تايپ ەردوعان رەسەي پرەزيدەنتىمەن كەزدەسكەن ساتىندە: «استانا كەلىسسوزدەرى سيرياداعى قانتوگىستى ازايتۋعا زور ۇلەس قوستى. سيرياداعى داعدارىستى ساياسي جولمەن رەتتەۋگە نەگىز پايدا بولدى»، دەگەنى ەسىمىزدە.

كرەمل باسشىسى ۆ.پۋتين سيرياداعى داعدارىستى شەشۋ ماقساتىندا استانا الاڭىن ۇسىنعانى ءۇشىن قازاقستانعا جانە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ءبىلدىردى.

«قازاقستان جاي عانا باس قوساتىن جەر ەمەس، ول وتە قولايلى الاڭ. قازاقستاننىڭ بەيتاراپ پوزيتسياسى، قانداي دا ءبىر شيەلەنىستەرگە ەشقاشان ارالاسپاۋى بەدەلدى بىتىمگەر ەكەنىن كورسەتەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارلىق شيەلەنىسۋشى جانە بىتىمگە كەلىسۋشى تاراپتاردى كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ باسىندا ۇستاپ قالۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان كەزدەر دە بولعان. سول ءۇشىن العىسىمىز شەكسىز»، دەپ استانا پروتسەسىنە لايىقتى باعاسىن بەردى.

2010 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا استانادا وتكەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى بىرەگەي ساياسي وقيعاعا اينالدى. ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى 1999 جىلعى ىستانبۇل سامميتىنەن كەيىن 11 جىل وتكەن سوڭ العاش رەت ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا جانە الداعى جىلدارعا ارنالعان جۇمىس باعىتتارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك الدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەگەن تاقىرىپتا ەلوردادا وتكەن EXPO – 2017 كورمەسى ەنەرگيانىڭ ەكولوگيالىق تازا جانە جاڭارتىلاتىن كوزدەرىن دامىتۋ جونىندەگى الەم عالىمدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە كۇش سالدى.

قورىتا ايتقاندا، قازاقستاننىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ، الەمدىك ارەناداعى ابىرويىن اسقاقتاتتى. «توعىزىنشى تەرريتوريا» تورتكۇل دۇنيە مويىنداعان مەملەكەتكە اينالىپ، تاۋەلسىزدىك تۇعىرى بەرىك، كەرەگەسى كەڭ، بولاشاعى جارقىن ەل اتاندى.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا جاڭا كەن ورنى تابىلدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:21

ەڭ سۇلۋ ۆولەيبولشى كىم؟

سپورت • بۇگىن، 16:15

ەل قورعاعان ەردىڭ ەسىمى جاڭعىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:49

كورشىنىڭ كوپ-كورىم كومەگى

قوعام • بۇگىن، 14:23

ۇقساس جاڭالىقتار