شىنى كەرەك, قوعام تالقىسىنان, دالىرەك ايتقاندا, عالىمداردىڭ بەلسەندىلىگىنەن كەيىن جاعدايدىڭ تۇزەلگەن ءتۇرى وسىنداي. ايتپەسە بۇعان دەيىنگى ءدال وسى سەكىلدى ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا عىلىم ءتىپتى «جوعارى, جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى جانە عىلىم» دەگەن تاقىرىپتا عانا «توبە كورسەتىپ», جەتىم قوزىنىڭ كۇيىن كەشكەندەي ەدى. بۇل – عىلىمعا دەگەن كوزقاراستىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى.
جاقىندا سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنەن بولەك الىپ, جەكە ۆەدومستۆو رەتىندە قۇرۋدى ۇسىندى. وسى جەردە «اقشا جاساۋدىڭ امالى» دەگەن ءۋاج دە ايتىلدى. بىراق كوبى م.باقتيار ۇلىنىڭ «شتاتتى كوبەيتپەي, ءبىلىم مينيسترلىگى مەن جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى دەپ بولگەن ءجون», دەگەن ءسوزىن اينالىپ ءوتتى. شتاتتى كوبەيتپەۋ – بيۋدجەتكە سالماق سالماۋ دەگەن ءسوز. دەگەنمەن سەناتورعا وسى ماسەلەمەن ارنايى حابارلاسقانىمىزدا عىلىمدى دامىتۋ باعىتىندا شتاتتى قازىرگىدەن دە قىسقارتۋعا بولاتىنىن ايتتى.
– ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بالاباقشا, مەكتەپ, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى, ينتەرناتتار, بالالار ۇيلەرى, كوللەدجدەر, جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىم, عىلىمي ينستيتۋتتار مەن ورتالىقتار بار. شىنىندا, بۇل – تىم اۋىر دا اۋقىمدى جۇكتەمە. مۇنداي جۇكتەمە باسقا ۆەدومستۆولاردا جوق. جۇمىس جۇيەلى جانە جەمىستى بولۋ ءۇشىن ىقشامدى, شاعىن, باسقارۋعا, باقىلاۋعا ءتيىمدى بولاتىنداي ەتىپ ەكى مينيسترلىككە بولگەن ءجون. عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم بىرگە ءجۇرۋى كەرەك. جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى عىلىمعا كادرلاردى دايارلاپ قانا قويمايدى, ونداعى ماماندار ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن دە اينالىسادى عوي. مينيسترلىكتى ەكىگە بولگەندەگى ماقسات – ادام سانىن كوبەيتۋ ەمەس. ءتىپتى شتاتتى قىسقارتۋعا دا بولادى. قوسىمشا عيماراتتىڭ دا, جاڭادان مامان الۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ونىڭ ۇستىنە قازىر مينيسترلىككە ءبولىنىپ جاتقان بيۋدجەت كولەمى دە ناقتىلانىپ, عىلىمعا قاراستىرىلاتىن قارجى جەكە ۆەدومستۆوعا بەرىلۋىمەن ء«وز ەنشىسىن» الار ەدى. بۇگىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە بولىنەدى, – دەيدى سەناتور.
م.باقتيار ۇلىنىڭ ويىنشا, مينيسترلىككە قاراستى عىلىم كوميتەتىنىڭ ماماندارىن ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە تاراتۋ كەرەك. بۇل شتات سانىن ارتىق كوبەيتپەۋگە جانە جوو-دا عىلىمنىڭ دامۋىمەن جۇيەلى اينالىساتىن جاۋاپتى ادامنىڭ بولۋىنا جاعداي جاسايدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ديپلوم ساتۋمەن اينالىسىپ كەتكەن ۋنيۆەرسيتەتتەردى سىناعان بولاتىن. راس, سوڭعى ۋاقىتتا وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى تەك ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسادى. ال الەمدە عىلىم ءدال سول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جانىنداعى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارىندا, زەرتحانالارىندا جاسالىپ جاتىر. بۇعان كوروناۆيرۋسقا قارسى ەكپەنى ازىرلەپ, سىناقتان ءساتتى وتكىزگەن اقش-تاعى گارۆارد, ۇلىبريتانياداعى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتتەرى دالەل بولا الادى. بىزدەگى كەيبىر قوعام وكىلدەرى جوعارى ءبىلىم سالاسىن عىلىممەن بىرگە ءبىر مينيسترلىككە بىرىكتىرۋگە, ياعني جالپى قازىرگى مينيسترلىكتى ەكىگە بولۋگە قارسى. بىراق قارسىلىق تانىتۋشىلار ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تالقىلانىپ جاتقاندا قاراپ قالعان سىڭايلى. سەبەبى اتالعان قۇجاتتا وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى زەرتتەۋ باعىتىنا بەيىمدەۋ كەرەكتىگى جانە ونىڭ بەلگىلەنگەن جىلداردا جۇزەگە اسىرىلۋعا مىندەتتى ماقساتقا جاتقىزىلعانى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن.
سەنات دەپۋتاتىنىڭ ۇسىنىسىنا قارسى پىكىر ايتقانداردىڭ ءبىرى – بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى مۇرات ابەنوۆ. ول ءوزىنىڭ Facebook جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا: «جوعارى وقۋ ورىندارى بويىنشا جاڭا مينيسترلىك قۇرۋعا قارسىمىن! كەرىسىنشە سەناتتىڭ وزىنەن باستاپ قىسقارتۋ كەرەك», دەپ جازدى. ءبىز پىكىر يەسىنە ۆەدومستۆونى نەلىكتەن بولۋگە بولمايتىنىن, وسىعان قاتىستى ويىن, ناقتى ءۋاجىن سۇراپ حابارلاستىق. م.ابەنوۆ سالماقتى سۇراق ەكەنىن ايتىپ, كەيىندەۋ قوڭىراۋ سوعۋدى سۇرادى, بىراق دالەلدى ارگۋمەنتى بولمادى ما, جاۋاپ بەرمەدى. م.باقتيار ۇلىنداي «جوعارى وقۋ ورىنىندا ىستەگەنمىن, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ىشكى اسحاناسىن بىلەمىن, سوندىقتان ايتىپ وتىرمىن. بۇل ماسەلەنى بۇعان دەيىن دە (پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ سەنات سپيكەرى بولىپ تۇرعاندا دا) كوتەردىم», دەپ تىم بولماسا ءوز تاجىريبەسىنەن ەشتەڭە ايتپادى. قوش, ءبىرىنشى سويلەمىنىڭ وزىنەن-اق قارسى كوزقاراستاعى م.ابەنوۆتىڭ عىلىم سالاسىنىڭ «توقالدان تۋعانداي» كۇيدەگى جايىن ەسكەرمەگەنىن ۇعۋعا بولاتىنداي. سەبەبى ونىڭ سوزىندە عىلىم تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز جوق.
دەسەك تە ءوز پىكىرىن قورعاي الاتىن ازاماتتار, ماڭىزدىسى مايتالمان ماماندار بار. جاپونياداعى تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قۋانىش تاستانبەكوۆا عىلىمنىڭ دامۋى مينيسترلىكتى ەكىگە بولۋگە تىرەلىپ تۇرماعانىن جەتكىزدى.
– جاپونيادا عىلىم مەن ءبىلىم سالاسى ءبىر مينيسترلىككە قارايدى. الايدا ۆەدومستۆو ء«بىلىم», «عىلىم», «سپورت», «مادەنيەت», «تەحنولوگيا» دەپ بىرنەشە دەپارتامەنتكە بولىنگەن. ءار دەپارتامەنتتىڭ ءوز بيۋدجەتى, جاۋاپتى شەنەۋنىكتەرى, ماماندارى بار. مەنىڭشە, ءبولۋ-بولمەۋ دەگەن ماسەلە جوق. بۇل جەردە نەگىزگى نارسە – ء«ار سالانى باسقارىپ وتىرعاندار ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى, كاسىبي مامانى ما؟ ءوزى باسقارىپ وتىرعان سالانى دامىتۋعا ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى جەتە مە؟» دەگەن سۇراق. ءبىز رەسەيدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ «جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى» رەتىندە قايتا قۇرايىق, بىراق ءوز سالاسىنىڭ بىلگىرى بولماسا, عىلىم سول كۇيىندە قالادى. مۇندا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار, قازاقستاندا ءبىلىم مەن عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى وتە از. عىلىمى مەن ءبىلىمى دامىعان, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە اتالعان سالاعا (ىشكى جالپى ءونىمنىڭ پايىزىنا شاققاندا) قاراستىرىلاتىن قاراجات قازاقستانداعى كورسەتكىشتەن 2-3 ەسەگە كوپ. ال ەلىمىزدەگى ماڭىزدى قوس سالاعا بولىنگەن قاراجاتتى باسقارۋ, باقىلاۋ, يگەرۋ مەحانيزمدەرى – ءتيىمسىز. اقشانىڭ قايدا كەتكەنىن ءبىز بىلمەيمىز, سول سالىقتى تولەپ وتىرعان حالىقتىڭ ءوزى حابارسىز. سوندىقتان ماسەلەگە وسى قىرىنان قاراۋ كەرەك, – دەيدى پروفەسسور.
حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساراپشىنىڭ ءسوزىن بيولوگ-عالىم, فرانتسياداعى ستراسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان اسەل مۇسابەكوۆا تولىقتىردى. ونىڭ ويىنشا, جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن بولەك مينيسترلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بەرۋ ءبىر قاراعاندا دۇرىس كورىنۋى مۇمكىن. دەگەنمەن مەكتەپ پەن عىلىم اراسىندا بايلانىس بولۋى كەرەك. ال بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزۋ نەگىزىنەن عىلىمي كوممۋنيكاتسياعا بايلانىستى. بۇعان مەكتەپ پەن عالىمداردى بايلانىستىراتىن بۇكىلحالىقتىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى.
– ەڭ باستى ماسەلە, وسىنداي وزگەرىس قازاقستاندا جۇمىس ىستەي مە, ەلگە پايدالى بولا ما؟ وسى سۇراققا دالەلدى جاۋاپ بولۋى ءتيىس. فرانتسيادا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ پرەزيدەنتتەرى, سونداي-اق ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى – عىلىمدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن ادامدار. مەن 2011 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جيۋل حوففمانمەن جۇمىس ىستەدىم, ول كوپتەگەن جىل بويى ءىرى عىلىمي اگەنتتىكتىڭ باسشىسى بولعان. سويتە تۇرا ج.حوففمان زەرتتەۋ جۇمىسىن ەشقاشان توقتاتقان ەمەس. فرانتسياداعى جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى – ايگىلى ايەل-عالىم, گەنەتيك جانە مولەكۋليارلىق بيولوگ فرەدەريك ۆيدال. ال قازاقستاندا قالاي؟ ءبىزدىڭ ەلدە عىلىمدى باسقاراتىن ادامداردىڭ كوپشىلىگى – تانىمال عالىم بولماق تۇگىلى, قازىرگى (جەتەكشى) عىلىمعا قاتىسى جوق جاندار. قازاقستاندا كوپتەگەن عالىمنىڭ پلاگيات جاساعانى بەلگىلى بولدى. ولاردىڭ كوبى جالعان عىلىم مەدالدارى مەن ديپلومداردى ساتىپ الىپ ءجۇر, ءوزىن ءوزى جوعارى دايەكسوزدەۋ يندەكسىنە يە. عىلىمدى دامىتۋدى كوزدەسەك, جاڭا مينيسترلىك قۇرۋدان بۇرىن الدىمەن ءبىلىم مەن عىلىمعا قاتىستى ۇيىمداردى تۇتاس تەكسەرىپ, پلاگيات جاساعان جانە جاساندى ديپلومدارعا, مەدالدارعا يە بولعان بارلىق جالعان عالىمدى شىعارىپ تاستاۋ كەرەك, – دەيدى ءا.مۇسابەكوۆا.
جالعان عالىم دەمەكشى, وسىعان دەيىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ءدال وسى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا جاۋاپتى ورىنباسارى وعان تاعىلعان پلاگياتقا قاتىستى ايىپتان كەيىن قىزمەتىنەن كەتكەن ەدى. ال سول ايىپتى تاققان مينيسترلىكتىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى انار قايىربەكوۆا قازىرگى مينيستر ا.ايماعامبەتوۆتىڭ دە 2009 جىلى جازىلىپ, قورعالعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا 10 جىل وتكەندە (ۆيتسە-مينيسترگە قاتىستى داۋلى وقيعا كەزىندە) وزگەرىس ەنگىزىلگەنىن ءوزىنىڭ فاكتىلەرىمەن كورسەتتى. بىراق مينيستر ايىپتاۋشىنى سوتقا بەرمەدى. وسىعان قاراعاندا, ساراپشىلاردىڭ ء«بارى دە باسشىلىققا, كاسىبي مامانداردىڭ, شىنىمەن دە عىلىمدى بىلەتىن بىلىكتىلەردىڭ بولۋىنا بايلانىستى» دەگەن سوزىندە جان بار سەكىلدى. ايتپاقشى, ءبىز اكادەميالىق ەركىندىك العان بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسشىلارىنا حابارلاستىق, الايدا جارىعان جاۋاپ الا المادىق. وي ەركىندىگى بولماسا, رەكتورلاردىڭ باسقارىپ وتىرعان وقۋ ورنىنا اكادەميالىق ەركىندىك الىپ بەرگەنى بەكەر ەكەن. تاعى دا ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمىنا تەرەڭدەي تۇسەسىڭ.
P.S. دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن انىقتايتىن Global Innovation Index رەيتينگى جىل سايىن جاريالانىپ وتىرادى. سول دەرەكتە قازاقستان 77-ورىندا تۇر. تىزىمدەگى العاشقى وندىقتا بوي كورسەتكەن مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە بولگەن قاراجاتىن بىزدىكىمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيتىنىن كورەمىز. عىلىمنىڭ كۇشى قانشالىقتى قاۋقارلى ەكەنىن تۇسىنگەن ەلدەر وعان ءبىلىمنىڭ شىڭى, سوڭى رەتىندە ەمەس, تۇراقتى دا تابىستى ەكونوميكانىڭ دىڭگەگى دەپ قارايدى. سوندىقتان دا عىلىمعا كوپ كولەمدە قارجى قۇيادى, ويتكەنى مۇنىڭ كەلەشەكتە ەسەلەپ قايتاتىن ينۆەستيتسيا ەكەنىن بىلەدى. وسىندايدا بالكىم ەلىمىزدەگى عىلىمعا دەگەن مەملەكەتتىك, يدەولوگيالىق كوزقاراستى قايتا قاراۋ كەرەك شىعار دەگەن ويعا كەلەسىز. ماسەلەن, كورشى رەسەي بيىل «عىلىم مەن يننوۆاتسيا جىلى» دەپ جاريالادى.
ال قازاقستاندا سونداي اۋقىمدى ءىستى ءىلىپ اكەتەتىن, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزە الاتىن, باستىسى بالاباقشا مەن مەكتەپتىڭ تولاستامايتىن تۇيتكىلدەرىنەن ميى بوس مينيستر كەرەك-اق.
