اقتاۋدىڭ اجارىنا كولەڭكە تۇسىرگەن ەسكى ۇيلەردى نەگە جاڭعىرتپايمىز؟

بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن سا­لىن­عان ۇيلەر تۇگىل سوڭعى 10 جىلدا بيۋدجەت پەن كاسىپكەر ەسەبىنەن سالىنعان ۇيلەردىڭ دە سىرتقى بە­تى­نە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى كەرەك. سول يتارقا قىلىپ جابىندالعان ۇيلەردى كورگەندە «قاي عاسىردىڭ قاي قالاسىندا ءجۇرمىز» دەگەن وي كەلەدى.

اقتاۋ – جاس قالا. سولاي بولا تۇرا, شاعىن اۋداندارداعى ۇيلەردىڭ جاسى ورتا جاستان اسىپ بارادى.

سوڭعى جىلدارى اقتاۋدىڭ 3-شا­عىن اۋدا­نىن­داعى ەكى قاباتتى 8-16 پا­تەرلى اعاش ءشيتى ۇيلەردىڭ كوبى قي­را­تىلىپ, ورنىنا بەس قاباتتى ۇيلەر بوي كوتەردى. بۇل جۇمىستى باستاعان «قۇرىلىس ستروي سەرۆيس» جشس ديرەكتورى سەرگەي بۋراتسكي دەگەن ازامات ەدى. ول توزىعى جەتكەن ۇيلەردى (استىنداعى جەرلەرىن ساتىپ الىپ) بۇزىپ تاستاپ, ورنىنا جاڭا جوبامەن ءۇي سالىپ, ەسكى ءۇي تۇرعىندارىن جاڭا پاتەرمەن قامتاماسىز ەتتى. كەيبىر تۇرعىندار تاراپىنان تۇسى­نىس­پەۋشىلىك پەن سەنىمسىزدىك تە بولىپ, باق وكىلدەرى قاتىسقان تالاي ايقاي دا بولدى. ايتا كەتۋ كەرەك, سەرگەي ۆلاديميروۆيچ سوزىندە تۇ­رىپ, بارلىق ماسەلە ۋ-شۋسىز ءبىتىپ ەدى. باسى ارتىق پاتەرلەردى ساتۋ ار­­قىلى شىعىنىن جاۋىپ, پاي­دا­سىن دا كوردى. بۇل ۇدەرىس 2007 جىلى باستالعان بولاتىن. بۇ­گىندە وسى شاعىن اۋدان­نىڭ ءوڭى كىرىپ قال­دى. شەشىمى وڭاي­لىق­پەن تابىلا بەرمەي­تىن ەسكى ءۇيدى بۇزىپ, قايتا سالۋ جۇمىس­تا­رىمەن اينا­لىس­قان بۇل ازامات­تان باسقا «مەن قۇرى­لىس­شىمىن» دەگەن باسقا جاندى بىل­مە­دىم.

ال ەندى بەس قاباتتى قۇراس­تىر­ما­لى (پانەلدى) ۇيلەردىڭ ماسەلەسىنە كەلەيىك. بۇل ۇيلەر پايدالانۋ مەر­زى­مىندە ايتارلىقتاي توزدى, كۇر­دەلى جوندەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسى ورايدا «نە ءۇشىن كۇش پەن قاراجاتتى شىعىنداۋىمىز كە­رەك» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋى مۇم­كىن. ودان دا بۇل ۇيلەردى تىپ-تي­پىل ەتىپ قيراتىپ... ارينە, قيراتۋ – سالۋ ەمەس. ستۋدەنت كەزىمىزدە ااسي ارحيتەكتۋرا فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى, ارحيتەكتۋرا كانديداتى ۆ.ل.كراۆ­چەن­كونىڭ كەزەكتى ءبىر دارىسىندە «قا­زىر­گى بەس قاباتتى قۇراستىرمالى «حرۋششەۆكا» ۇيلەردى بۇزۋ وڭاي شارۋا ەمەس, بۇزۋدىڭ قۇنى كۇردەلى جوندەۋگە كەتەتىن شىعىننان ءسال-ءپال ارزان بولۋى مۇمكىن» دەپ ايتقانى قۇلاقتا قالىپتى. الايدا بەس قا­بات­تى قۇراستىرمالى ۇيلەردى سىلاپ-سيپاپ جوندەي سالۋ كورەگەندىك بولماس-تى. بۇل ۇيلەردە تەك قانا في­زيكالىق ەمەس, مورالدىق تا توزۋ بار. قازىرگى تاڭدا, قاراساڭ كوز تارتارلىق, كىرسەڭ ءىشى ىڭعايلى تۇرعىن ۇيلەر سالىنۋدا. سوندىقتان تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى بەس قاباتتى قۇراستىرمالى ۇي­لەردى جوندەگەن كەزدە تەك قانا «ەمدەۋ» ەمەس, ونى جاڭعىرتۋ, قايتا قۇ­­رىلىمداۋ جانە ساۋلەتتىك كەلبەتىن جاق­­سارتۋ بولۋى كەرەك.

1986 جىلى بەس قاباتتى قۇراس­تىر­مالى «حرۋششەۆكا» ۇيلەردى جاڭعىرتۋ, قايتا قۇرىلىمداۋ جانە ساۋلەتتىك كەلبەتىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاڭا تىڭ ۇسىنىستاردى انىقتاۋ ماقساتىندا بۇكىلوداقتىق اشىق كونكۋرس جاريالاندى. وسى كونكۋرسقا سول كەز­دەگى وداقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى كوپتەگەن ماماننىڭ, جۇزدەن استام اۆتورلىق ۇجىمنىڭ كوڭىلى اۋىپ, ءوز جوبالارىن ۇسىندى. سول كونكۋرسقا تۇسكەن كوپتەگەن جوبانىڭ ىشىنەن 9 جوبا عانا سىياقىمەن ماراپاتتالعان ەكەن. سونىڭ ىشىنەن ۇزدىك دەپ تا­نىلعان 3 جوبانى اقپارات پەن ويلانۋ ءۇشىن اتاپ وتەيىن. ءبىرىنشى ورىن العان ۋكراينالىق ساۋلەتشىلەر توبى بەس قاباتتى قۇرامالى ءۇيدى, ون قاباتقا دەيىن كوتەرۋدى ۇسىندى. بۇرىنعى ءۇي قوسىمشا سالماققا توتەۋى مۇمكىن ەمەستىكتەن, بۇكىل ءۇيدىڭ بيىكتىگى بويىنشا ارناۋلى تىرەۋلەر قاراستىرعان. جوعارعى قاباتتاعى پاتەرلەردىڭ جوباسى سول كەزدەگى نورماتيۆ بويىنشا كەڭەيتىلىپ جاسالعان, ءليفتى قاراستىرىلعان. ەكىنشى ورىن ال­عان جوبانىڭ اۆتورلىق توبى بەس قاباتتى قۇرامالى ءۇيدى سون­شا­لىقتى قۇرىلىمدىق وزگەرىس ەنگىزبەي-اق بولمەلەردىڭ اۋدانىن جانە ساۋلەتتىلىگىن جاقسارتۋعا تى­رىسقان. ءۇيدىڭ الدىڭعى جانە ارتقى قاسبەتىنە قوسىمشا تىرەۋ – قادا (ەركەرلەر) ورناتۋ ارقىلى اس ءۇيدىڭ اۋدانىن وسىرگەن جانە سىرتقى كەلبەتىن ەداۋىر جاقسارتقان. ءۇيدىڭ ۇستىندەگى تەپ-تەگىس شاتىرى قۇلامالى شاتىرعا (سكاتنايا كرىشا) اۋىستىرىلعان. شاتىر استىندا پايدا بولعان قۋىس كەڭىستىكتە ءوز باسپالداعى بار مانساردى جاسالىپ, سوڭعى 5-قاباتتاعى تۇرعىندارعا قوسىمشا بولمە رەتىندە ۇسىنۋدى ءجون كورگەن. ءۇشىنشى ورىن العان جوبا تەك قانا ماسكەۋدىڭ ورتالىق كوشەلەرى بويىنداعى بەس قاباتتى قۇرامالى «حرۋششەۆكا» ۇيلەرىن جاڭ­عىرتۋدى عانا قاراستىرعان. اۆ­تورلار ەسكى ءۇيدىڭ ىشكى جوباسىن جاقسارتۋمەن قاتار سىرتقى كەلبەتكە دە ءمان بەرىپتى. بۇل ۇيلەردىڭ سىرتىنا جاپسىرما ارقىلى لودجيالار قاراستىرعان. ۇزىن كوپ كىرە بەرىستى ءۇيدىڭ ورتا تۇسىنا التىنشى قاباتتى قوسىپ سىرتقى كەلبەتكە ايتارلىقتاي وزگەرىس ەنگىزگەن.

بۇلار جاقسى بولسا دا كەلمەسكە كەتكەن جوبالار, ءتىپتى كسرو دا جوق. بىراق پروبلەما ءالى وزەكتى.

قازىرگى تاڭدا قۇرىلىس سالۋدىڭ ءتۇرلى رەتتەرى بار, قۇرىلىس تەحنولوگياسىندا وزگەرىستەر مەن جەتىس­تىك­تەر بارشىلىق. بۇعان دالەل رە­تىندە ەل استاناسىن الۋعا بولادى. بۇرىنعى تسەلينوگراد قالاسى ورتالىق كوشەلەرىندەگى ەسكى سۇرەڭسىز ۇيلەردىڭ قازىرگى سىرتقى كەلبەتى ەداۋىر وزگەردى, ىشكى جاعىن ايتا المايمىن. بۇل كوپ قاباتتى ۇيلەر ماسەلەسى تەك اقتاۋ ءۇشىن ەمەس, جالپى وبلىستىڭ كوپ قاباتتى ۇيلەرى بار ەلدى مەكەندەرى ءۇشىن دە نەگىزگى پروبلەما. سوناۋ اقجىگىتتەن باس­تاپ بەينەۋ, تولەپ, وتەس, بوزداق, شەتپە, قۇرىق, جەتىباي, جاڭاوزەن مەن مىنا تۇرعان ماڭعىستاۋ مەكەن­دەرىندەگى كەزىندە كسرو جول قا­تىناس­تارى مينيسترلىگى سالعان ەكى قا­باتتى ۇي­لەر­دى كورسەڭىزدەر... اسىرەسە تەمىر جول ۆوكزالى ماڭى وتە كورىكسىز. ءبىر كەزدە كوپ ادامنىڭ ار­مانى بولعان سول ۇيلەر بۇگىندە توزىعى جەتىپ, ارەڭ تۇرعان ۇيلەرگە اينالدى. سۋ, جىلۋ, كارىز توراپتارى الدەقاشان ىستەن شىققان. اۋدان ورتالىقتارى مەن تەمىر جول بويىنداعى توراپتىق ستانسا باسىنداعى ۆوكزال ماڭىن قانشا جەر­دەن ءتۇرلى-ءتۇستى جىلتىراق شامدار ءىلىپ جارقىراتقانمەن دە ءبىرىنشى كەلگەن جولاۋشىنىڭ كوزىنە قيۋى كەتكەن ەسكى-قۇسقى ۇيلەر تۇ­سە­دى.

اكە-شەشەم 1970-1971 جىلدارى ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتى كەڭەستىك شارۋاشىلىق قىلىپ قايتا قۇرعان كەزدە ماڭعىستاۋ اۋدانىنداعى اق­­شى­مىراۋدان ساي-وتەس ستانساسىنا جۇمىس ىزدەپ قونىس اۋداردى. مارقۇم اكە-شەشەم ستانسا باسىندا تەمىرجولشى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسىپ, كوپ بالالى وتباسى رەتىندە №6 ءۇيدىڭ ەكىنشى كىرەبەرىسىنەن 3 بولمەلى پاتەر يەلەندى. اينالاسى اعاش شارباقپەن قورشالعان, ءىشى قاراعاش, جيدە مەن اكاتسيا, ءارتۇرلى بۇرىن كورمەگەن گۇلدەر بولاتىن. تۇرعىندارى كەزەكپەن سۋاراتىن, سەبەبى ءار ۇيدە «دومكوم» دەگەن الە­مەت باسشى بار: سول كىسىنىڭ باقى­لاۋىن­دا بولدى. مەن سول كەزدە قوزى-لاق باققان 10 جاستاعى ويىن بالاسى ەدىم. اتا-بابامىز «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەپ ايتىپ كەتكەن. ال بۇگىندە ساي-وتەسكە بارىپ قاۋساپ تۇرعان ەكى قاباتتى ۇيلەردى كورگەندە كوڭىلىم قۇلازيدى.

بۇل ماسەلەلەردى قالاي رەتتەۋگە بولادى دەگەن ويدى ساۋلەتشى رەتىندە قوزعاپ وتىرمىن. كەزىندە 20 جىلعا جۋىق مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولىپ, وبلىستىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىن دامىتۋدىڭ باستى قۇجاتى – باس جو­­سپارىن جاساقتاۋمەن اينالىس­تىم. وبلىستىڭ قالا, اۋدان باس­شىلارىنىڭ, سونداي-اق جەكە كا­سىپكەر – قۇرىلىسشىلاردىڭ, سونىمەن قاتار ءىرى ونەركاسىپ يەلەرىنىڭ بەتى وسى ماسەلەگە بۇرىلعانىن قا­لاي­مىن. شەت ەلدىك كەلىپ جوندەپ بەرمەيتىنى انىق. جوندەمەك تۇگىل, اقتاۋدا ەكوقالاشىق قۇرىلىسىن سالادى دەگەن اعىلشىن با, نەمىس پە, ءبىر ينۆەستور كەلەتىن بولدى دەگەن­گە ءۇش جىل بولدى, ءالى «كەلە جا­تىر»... قول قويىلعان «مەموراندۋم» دەگەن ءبىر جاپىراق قاعازعا سەنىم از بولىپ شىقتى. «كەلىسىمشارت» مىن­دەت­تى تۇر­دە ورىندالادى, ورىندالماسا سوت­قا جۇگىنۋگە بولادى ەكەن, ال «مە­مو­­­ران­دۋم» – تەك ەمەۋرىن, ياعني نيەت, ىسكە اسپاي جاتسا, ەشكىم سۇرا­ماي­دى.

قاراجات جاعىن قاراستىرعان ءجون, ۇمىتپاسام, بيۋدجەت تۋرالى زاڭدا «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ» دەگەن باپ بار بولاتىن. ءتىپتى بولماي بارا جاتسا, جوبانى قولداۋشى ىزدەۋ كەرەك. ەڭ بولماسا ءبىرلى جارىمىن جاساپ ەلگە كورسەتىپ, قولدان جوندەۋ دە, جاڭ­عىرتۋ دا, قۇرىلىمداۋ دا كەلە­تى­نىن دالەلدەۋ كەرەك.

جاس ساۋلەتشىلەر, قۇرىلىسشى ين­جەنەرلەر, قۇرىلىسشى كاسىپ­كەر­­لەر قايدا؟ وبلىستىق ساۋلەت-قۇ­رىلىس باقىلاۋ جانە قۇرىلىس باسقارماسى مەن تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق ماماندارى قايدا, تەك ايلىعىن الىپ «گۇل بول­ماسا كۇل بولسىن» دەپ وتىر ما؟ نەگە قالا, اۋدان اكىمدەرى مەن سالا باسشىلارى ءوز مەكەندەرىندەگى ەسكى كوپ قاباتتى ۇيلەردى قايتا قۇرى­لىم­داپ, جوندەۋدىڭ ەڭ ۇزدىك جوباسىنا كونكۋرس جاريالاماسقا؟ نە­لىكتەن «وڭىرلەردى دامىتۋ» مەن «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىقتى جاڭعىرتۋ» سياقتى باعدار­لا­مالارمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ قاراجات كوزىن تابۋعا ۇمتىلماسقا؟

نايزابەك جايلاۋ,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى

اقتاۋ