ال ۇلى ابايدىڭ ساياسات تىيىم سالعان «كورىنەتىن ءھام كورىنبەيتىن» تەرەڭىنە بويلاپ, سول تەرەڭدى قورعاۋ جولىندا جەكە باسىنىڭ مۇددەسى مۇقالسا دا, ۇلى شىندىققا جاسۋداي جاساندىلىق جۋىتپاعان مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى قازىر قايتا-قايتا جارىق كورىپ, ۇلكەن ءبىر ارنالى وزەنگە اينالدى.
سوندا بۇل قانداي ەڭبەكتەر؟ ابايتانۋعا, جالپى قازاق فيلولوگيا عىلىمىنا, قوعامتانۋعا قوسقان ۇلەسى قانشالىقتى؟ ەندى شامامىز جەتكەنشە سونى تاراتىپ كورەيىك. رەتى كەلگەن جەردە عالىمنىڭ وتارلىق ساياساتقا بەيىمدەلمەي قويعان «قيسىق مىنەزدەرى» تۋرالى دا ايتارمىز.
1961 جىلى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانعان 31 جاسار جىگىتكە اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ اباي مۇرالارىنىڭ زەرتتەلۋ جايىن كانديداتتىق تاقىرىپ ەتىپ بەكىتەدى. بۇعان دەيىن پەدينستيتۋتتاردا ءدارىس وقىپ, ماقالالار دا جازىپ كورىنىپ جۇرگەن مەكەڭ اۋەلگىدە ەشتەڭە بەرمەي ءبىراز ءجۇرىپ الىپتى. ءسويتىپ ءبىر كۇنى ول جەتەكشىسىنىڭ الدىنا اباي شىعارمالارىنىڭ جانە اقىن تۋرالى جارىق كورگەن بارلىق ەڭبەكتەردىڭ حرونولوگيالىق بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىن ءبىر-اق قويادى. قاجەكەڭ بۇعان قاتتى قۋانعان. ويتكەنى بۇل اسپيرانتتىڭ تىكەلەي مىندەتىنە جاتپاسا دا عىلىم ءۇشىن اسا كەرەكتى جانە ساۋابى مول جۇمىس ەدى. كەيىن عالىم بۇل جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, تاقىرىپتىق كورسەتكىش جاساپ شىعادى.
كوپتومدىقتىڭ 5-تومىنا توپتاستىرعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى بۇل ەڭبەكتەرى ارقىلى عالىم ءاۋ باستا-اق قانداي ءىستى قولعا السا دا ىرگەتاسىن نىق قالاپ, تياناقتى باستايتىنىن كورسەتكەن-ءدى. ءسويتىپ ول وزىنەن كەيىنگىلەردىڭ ابايتانۋعا كىرەتىن جولىن جەڭىلدەتىپ بەردى. بۇل كەز كەلگەن عالىمنىڭ مىنەزى كوتەرە بەرمەيتىن قاسيەت.
ول وسىلاي ابايتانۋعا قاتىستى دەرەك-ماتەريالداردى تۇگەندەپ بارىپ كىرىسكەن-ءدى ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمىسىنا.
بۇل ماتەريالداردىڭ ىشىندە نە جوق دەيسىڭ؟ ابايدى توبىقتىنىڭ اقىنى رەتىندە عانا كورگەن تار شەڭبەردەگى تانىمنان باستاپ, «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ باعالاعان ء(ا.بوكەيحانوۆ) ەڭبەكتەر دە بولدى ولاردىڭ اراسىندا. ولاردان بولەك زەينەلعابيدەن يبن امىرە, كاكىتاي ىسقاق ۇلى, سامات ءابىش ۇلى, سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى سەكىلدى قازاقتىڭ توڭكەرىسكە دەيىن قالىپتاسقان زيالىلارىنىڭ اباي مۇراسىن تاراتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن دە اتاپ ءوتىپ, بەرگەن باعاسىن مونشاق تىزگەندەي ءتۇزىپ شىقتى. ال كەڭەستەر بيلىگى ورناعاننان كەيىن اقىن مۇرالارىن تۇرپايى سوتسيولوگيالىق, كومپوراتيۆيستىك, فورماليستىك تانىمدار تۇرعىسىندا تالداعان سوراقى سىنداردى دا كوپ ۇشىراتتى. دەگەنمەن شىن اسىلدى ءوزى اسىل عانا تانيدى ەكەن. سونشاما سوراقى پىكىرلەردىڭ ىشىنەن ساباننىڭ اراسىندا جىلتىراعان ينەدەي بولىپ م.اۋەزوۆ پەن ق.جۇبانوۆتىڭ سوپىلىق سارىن جايلى پىكىرلەرى وتتاي باسىلدى كوزىنە. بىراق ءبىر قيىنى مىناۋ ەدى. الگى «شەشەندەر, قارا تاقتاعا جازىلىپ قالماڭدار!» دەپ ۇردا-جىق پىكىرلەردى ۇرانداتقاندار دا قازاقتىڭ اسىلى اتانىپ جۇرگەندەر ەدى. ولاردىڭ تەگەۋرىنىن ستۋدەنت كەزىندە-اق قايىم مۇحامەدحانوۆ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىنا قاتىسىپ سەزىنگەن مەكەمتاس. اقىرى قايىم سول ديسسەرتاتسياسى ءۇشىن 25 جىلعا سوتتالىپ كەتكەن-ءدى. سول «اسىلداردىڭ» ءبىرازىنىڭ ءوزى, ەندى ءبىرسىپىراسىنىڭ ءالى دە كوزى جۇرگەن. سوندىقتان عالىمدار عىلىمي ەڭبەكتەرىن سولاردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ «قوي دا امان, قاسقىر دا توق» ەتىپ جازاتىن.
بىراق مەكەمتاس ولاي ەتكىسى كەلمەدى. ەشكىمگە تۋرا تارتپاي, ەشتەڭەنى بۇرمالاماي اعىن اق, قاراسىن قارا ەتىپ كورسەتۋدى ءجون كوردى. بۇل ويىنا جەتەكشىسى قاجىم جۇماليەۆ تە قارسى بولعان جوق. ءسويتىپ م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «اباي ادەبي مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ جايى» تۋرالى ديسسەرتاتسياسى دا قاتتى پىكىرتالاس تۋدىرىپ, جەتەكشىسىنىڭ ۇلكەن بەدەلىنىڭ ارقاسىندا اۋپىرىممەن قورعالدى (1965 ج. 12 اقپان).
سودان بەرى قانشا جىلدار وتسە دە بۇل جۇمىسىن عالىمنىڭ ءوزى جانە شاكىرتتەرى ۇزبەي تولىقتىرىپ, جەتىلدىرىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سالا ەكى ارناعا ءتۇستى. ءبىرىنشىسى – «ابايتانۋ» تاريحى دا, ەكىنشىسى – «اباي مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ كەزەڭدەرى». سوڭعىسىن عالىم اۋەزوۆكە دەيىنگى جانە اۋەزوۆ كەزەڭى, سونداي-اق اۋەزوۆتەن كەيىنگى دەپ ۇشكە بولەدى. ءبىز جالپى باعدار بەرگەن بۇل ەڭبەكتەردىڭ ءبارى ءبىرىنشى تومدا جيناقتالعان.
ابايتانۋدى جانە اباي مۇرالارىنىڭ زەرتتەۋىن جۇيەلەپ العاننان كەيىن عالىمعا ۇلى اقىننىڭ يسلام شىعىسىمەن بايلانىسىن تىكەلەي زەرتتەۋىنە جول اشىلعانداي بولدى. جالپى, بۇل ارمان وعان ستۋدەنت كەزىندە ابايدىڭ اينالاسى تۋرالى قايىم مۇحامەدحانوۆ ديسسەرتاتسيا قورعاعاندا-اق ۇيالاعان ەدى. بىراق مارقۇم مۇقاڭ كوزى تىرىسىندە «جولىڭ بولمايدى» دەپ ماقۇلداي قويمادى. ال جەتەكشىسى قاجىم جۇماليەۆ بولسا, الدىمەن وزىڭە دەيىنگىلەردىڭ نە تىندىرعانىن زەرتتەپ الساڭشى دەپ تاعى باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. ول كەزدە مەكەمتاس بۇل تاقىرىپتىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىن, ونى قوزعاعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ماسكەۋدى ساعالاپ كەتكەنىن, ال اۋەلبەك قوڭىراتباەۆتىڭ قىزىلورداعا جىلىستاعانىن بىلگەن جوق-تى. مۇنىڭ ءبارى 1949 جىلى قابىلدانعان سوكپ وك-ءنىڭ كوسموپوليتيزم تۋرالى قاۋلىسىنىڭ لاڭى بولاتىن. ول قاۋلىعا سالساڭ كەڭەستىك ء(ىس جۇزىندە ورىستىق) مادەنيەتتەن اۋىتقىعاننىڭ ءبارى كوسموپوليت, ياعني شىعىستىڭ نەمەسە باتىستىڭ بۋرجۋازيالىق مادەنيەتىنە تابىنۋشى, ناسيحاتتاۋشى بولىپ شىعا كەلەدى. اتالمىش قۇجاتتىڭ ۋىتى ءالى دە قايتا قويماسا دا اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىنە عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسقان مەكەمتاس بۇل تاقىرىپقا تاۋەكەل ەتۋگە بەكىنەدى. ويتكەنى وعان ابايدىڭ شىعىسىنا اۋەزوۆ ارقىلى ەنۋ مۇمكىندىگى تۋدى. مىنە, ونىڭ كابينەتىنىڭ قاسىنداعى بولمەدە ۇلى جازۋشىنىڭ 600 پاپكا ءارحيۆى جاتىر. قاۋلىعا, اركىمنىڭ قاباعىنا قاراپ جالتاقتاساڭ الدىرمايدى ونداعى التىنعا ايىرباستاي الماس ويلار. ال كىرىپ, ۇلى جازۋشىنىڭ ابايدىڭ شىعىسى تۋرالى قاعازعا تۇسىرگەندەرىنىڭ ىزىنە تۇسسە, «تاۋەكەل ءتۇبى – جەلقايىق» وتە شىعار وزىنە دەيىنگىلەردى قايىرلاتقان قيىن وتكەلدەن.
ارحيۆ اقتارۋ ۇستىندە ول مۇحاڭنىڭ دا سان ءتۇرلى ساياساتقا سايلاپ ايتقان, جازعان نەمەسە ەمەۋرىن عانا تانىتىپ قويا سالعان تۇستارى بار ەكەنىن بايقادى. بايقادى دا بۇل كەزدە نەنى وقىسا دا جازىلعان ءداۋىرىنىڭ يدەولوگياسى مەن ساياساتىن زەرتتەپ بارىپ باعالاۋدى ۇيرەنگەن مەكەمتاس ءماتىننىڭ استارلى ويىن اينىتپاي اڭعارۋعا تىرىستى. سودان دا زەرتتەۋشىنىڭ قالامىنان ارادا ساياساتى سان قۇبىلعان قانشاما جىلدار وتسە دە ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرىپ, قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە قايتا-قايتا جارىق كورگەن «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگى تۋدى (2,3,4,6 تومدار).
بۇل مونوگرافيانىڭ قازاق فيلولوگيا عىلىمىنا سالعان ولجاسى مول بولدى. ەڭ الدىمەن ول جازۋشى اۋەزوۆتى عالىم رەتىندە اشتى. عالىم بولعاندا اباي ءومىربايانىن جاساۋشى, مۇراسىن جيناۋشى, ولەڭدەرىنىڭ تەكستولوگى ەكەنىن دالەلدەدى. سونىمەن بىرگە اۋەزوۆتىڭ پىكىرىن الدىعا سالا وتىرىپ اباي اقىندىعىنىڭ ءۇش قاينار كوزى (ۇلت مادەنيەتى, يسلام شىعىسى, باتىس وركەنيەتى) ىشىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن تىيىم سالىنىپ كەلگەن يسلام شىعىسىنىڭ اقىنعا اسەرىن بۇلتارتپاس دالەلدەرمەن باتىل اشتى بۇل ەڭبەكتە. وعان ۇلى جازۋشىنىڭ اباي شىعىسقا ارقاسىن نىق تىرەپ بارىپ بەتىن باتىسقا بۇرعان دەگەن پىكىرى تىرەك بولدى.
بىراق اباي ورىس جانە ورىس اكەلگەن باتىس مادەنيەتىنىڭ جەمىسى دەپ شەگەلەنىپ قالعان شەتىن ۇعىمدى حرۋششەۆتىڭ «جىلىمىعى» مەن برەجنەۆتىڭ قازاقستانعا بۇيرەك بۇرۋى دا بۇزا العان جوق ەدى ول كەزدە. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا ءۇشىن جازىلعان بۇل ەڭبەك الدىمەن كافەدرادا, ياعني كىشى عىلىمي كەڭەستە تالقىلاندى. ونداعىلار يسلام شىعىسىنا قاتىستى تاراۋلارى ديسسەرتاتسيانىڭ ەڭ وسال جەرى, اۆتورى دىنگە, فيلوسوفياعا بەكەر كىرگەن دەگەن پىكىرلەر ايتىپ, ەڭبەكتىڭ بۇل تاراۋلارىن الىپ تاستاۋىن تالاپ ەتتى. بىراق مەكەمتاس ابايدىڭ ۇلىلىعىن اشاتىن تاراۋلاردان باس تارتقانشا عىلىم دوكتورى بولماي-اق قويايىن, دەپ ول ۇسىنىستى قابىلدامادى.
ءسويتىپ بۇل قورعاۋ وتارلىق جۇيە تاربيەلەگەن كەڭەستىك قازاق فيلولوگياسىنىڭ عالىمدارى بۇل كەزدە ابايدى تۇسىنە الاتىن دەڭگەيدە ەمەس ەكەندىگىن كورسەتتى. وسى ەڭبەگىن جازۋعا شاعاتاي, بىزدەن گورى دىنگە جاقىن قازىرگى وزبەك, تۇرىك, ازەربايجان, تاتار تىلدەرىن, سونداي-اق اراب گرافيكاسىن ۇيرەنىپ, قۇران كارىم مەن ونىڭ تاپسىرلەرىن الدەنەشە رەت وقىعان مەكەمتاس اباي ءىلىمىنىڭ اقىلدان گورى جۇرەككە باسىمدىق بەرەتىن مەشايۋين مەكتەبىنەن تاراعانىن ىندەتىپ, ونىڭ شىعىستىڭ باسقا ويشىلدارىمەن دە ۇندەستىگىن كورە العان كەزى بولاتىن.
سوندىقتان عالىم اباي ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەتىن عۇلامالار مەن عىلىمي جانە ءدىني تەرميندەرگە تۇسىنىك جازىپ, الدىمەن وسى ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمداردىڭ ءوزىن ابايعا دايىنداپ الۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. ايتپەسە, حاۋاس جاۋانمارتلىك, يمانيگۇل, مۋتاكاليمين, مانتيكين ءتارىزدى اباي ىلىمىنە اپارار اعىمداردىڭ وزىنەن حابارسىز قۇدايسىز قوعامنىڭ جەمىسى ەدى ولار. «اباي جانە شىعىس» (4 ت), «اباي جانە سوپىلىق ءىلىم» (4 ت), «جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا...» (8 ت), «اباي لۇعاتى» (10 ت) ءتارىزدى ەڭبەكتەر سودان كەيىن پايدا بولدى.
بۇل ەڭبەكتەر جالعىز ادەبيەتشىلەردى عانا ەمەس, گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ كوپتەگەن سالانىڭ جاستارىن قىزىقتىردى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى-توقسانىنشى جىلدارى جاستاردىڭ قاتارداعى عىلىم كانديداتىنىڭ توڭىرەگىنە ۇيىرسەكتەۋىنىڭ تاعى ءبىر سىرى – مىرزاحمەت ۇلىنىڭ وتارلىق ساياساتتىڭ زارداپتارىن اشىپ كورسەتەتىن وتكىر ماقالالار جازا باستاۋىنان دا ەدى. وكىنىشتىسى, كەڭەستىك كەزەڭدە ول ەڭبەكتەرىنىڭ ىلۋدە بىرەۋى عانا جارىق كوردى. ءارى سول جاريالاعان ازاماتتار دا م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ وزىمەن بىردەي, بالكىم ءتىپتى ارتىق تاۋەكەلگە باردى. ماسەلەن, «م.اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى اتىشۋلى مونوگرافياسىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىم-حاتشىسى زاكي احمەتوۆ ء«وزىم رەداكتورى بولامىن, جوندەيمىن, قىسقارتامىن» دەپ ۋادە بەرىپ, «عىلىم» باسپاسىنىڭ رەداكتسيالىق كوللەگياسىنان وتكىزىپ جىبەردى. بىراق قىسقارتپاي جاريالادى.
(1983 ج.). ال «ۆاننوۆكا اتاۋىنىڭ سىرى نەدە؟» دەگەن ماقالاسىن («وڭتۇستىك قازاقستان» 11 قاڭتار 1983 ج.) جازۋشى مارحابات بايعۇت بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ جاريالاپتى. عالىمنىڭ «قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى؟» دەگەن كولەمدى ەڭبەگىن ەشقانداي رەداكتور قابىلداماي قويعان. تەك, «قازاق ادەبيەتىنىڭ» باس رەداكتورلىعىنا جازۋشى تولەن ابدىكوۆ كەلگەن سوڭ عانا تاقىرىبى وزگەرتىلىپ, ءبولىپ-ءبولىپ جاريالانىپتى (7, 8, 9 ت).
الايدا مۇنداي رەداكتورلار دا ساناۋلى ەدى ول كەزدە. ماسەلەن, قانشاما ۇرپاق حالقىمىزدى ۇشپاققا شىعارعىسى كەلگەن اعارتۋشى دەپ وقىپ كەلگەن يلمينسكي, الەكتوروۆ, وستروۋموۆتاردىڭ قازاق جەرىن وتارلاپ, ەلىن ودان ءارى شوقىندىرۋدى ماقسات ەتكەن وتارلىق جوبا-جوسپارلاردىڭ اۆتورى ءارى جۇزەگە اسىرۋشى ميسسيونەرلەر بولعانىن بۇلتارتپاس ارحيۆ دەرەكتەرى ارقىلى دالەلدەپ بەرگەنىمەن باسپاسوزدە جاريالاۋ مۇمكىن بولماي تەك ستۋدەنتتەرگە اۋىزشا ايتىپ بەرۋمەن شەكتەلگەن كەزدەرى دە بولدى.
بۇل ەڭبەكتەرىندە دە مەكەمتاسقا ءتان تاعى ءبىر مىنەز جاتىر. ول ابايدى زەرتتەگەندە فيلوسوفياعا, دىنگە كىرىپ كەتەتىنى سياقتى وتارلاۋدىڭ زاردابىن اشۋ ماسەلەسىندە دە مەنىكى-سەنىكى دەپ تۇرماي تاريح جانە ءتىل عىلىمدارىنىڭ دا ورىسىنە ەنىپ كەتىپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق جەرىندە بولعان بارلىق باسقىنشىلىق سوعىستاردى تالداپ, ولاردىڭ تىلىمىزدە جانە سانامىزدا قالعان ىزدەرىن ايقىندادى. حالقىمىز ءۇش الاپات يىرىمگە جۇتىلماي امان قالعان ەكەن. ولار: قىتاي, اراب-پارسى جانە ورىس-ەۋروپا يىرىمدەرى. سونداي-اق سول باسقىنشىلىقتاردان تىلىمىزدە جەتى قاتپار قالىپتى. ولار: قىتايلىق, پارسىلىق, گرەكتىك, ارابتىق, موڭعولدىق, قالماقتىق, ورىستىق (ەۋروپالىق) قاباتتار.
عالىمنىڭ بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ (7, 8, 9 تت.) ۇلت الدىنداعى ماڭىزى وراسان زور. ويتكەنى ول سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى ەگەمەندىككە ۇمتىلعان حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىن قالپىنا كەلتىرىپ, ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتتى. ءالى دە قىزمەت ەتە بەرمەك.
سول جىلدارى ءباسپاسوز م.مىرزاحمەت ۇلىنان بىرنەشە سۇحبات الدى, ءوزى دە ۇزبەي ماقالالار جازدى (7, 8 ت). ولاردىڭ باستى تاقىرىبى اباي جانە ەل تاعدىرى دەۋگە بولادى. عالىم وزىمەن قاتار جۇرگەن كوپتەگەن ارىپتەسى مەن اقىن-جازۋشى تۋرالى دا ويلارىن ورتاعا سالىپتى. سولاردىڭ ءبىرى «حاقاڭمەن سىرلاسۋ» دەپ اتالادى. (7 ت.147-2005 ب.). بۇل ماقالادان ۇلت ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن قايىم مۇحامەدحانوۆپەن ىشكى ۇندەستىكتەرىن, سىرلاستىقتارىن عانا ەمەس, سوناۋ كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە-اق ءتۇبى ءبىر اقتالادى دەگەن سەنىممەن الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرىن استىرتىن باسپاعا ازىرلەۋ جونىندەگى ارەكەتتەرىن دە كورۋگە بولادى.
مەكەمتاس اعاعا ۇنەمى وسىنداي ۇلى ماقساتتار مازا بەرمەي جۇرەتىنىنە تانىس-ءبىلىس بولعان جيىرما جىل ابدەن كوزىمدى جەتكىزدى. تۇركىستان, تاراز ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىندە ءال-فارابي, ياساۋي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, دۋلاتي, باۋىرجان مومىش ۇلى مۇرالارىن زەرتتەۋگە دەن قويدى ول. سونىمەن قاتار شاكىرتتەرىمەن بىرگە تۇرىك حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ تاريحىن, حرەستوماتياسىن, باعدارلاماسى مەن بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشىنە دەيىن جاساپ شىقتى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءبىر مىڭ جەتى ءجۇز جىلعا تەرەڭدەتىپ, ونى قايتا داۋىرلەدى. كيريلليتسانىڭ ءتۇبى اۋىساتىنىن بولجاپ, تۇركىنىڭ ەجەلگى سىنا جانە لاتىن جازۋلارىن زەرتتەتتى شاكىرتتەرىنە. مۇنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە ابايتانۋعا دا قىزمەت ەتتى. ويتكەنى بۇل زەرتتەۋلەر اباي حالقىمىزدىڭ وعان دەيىنگى اقىل-ويىنىڭ جيىنتىعى, سينتەزى, ال ابايدان كەيىنگى اقىل-وي ۇلى اقىننان باستاۋ الاتىنىن ودان ءارى دالەلدەي ءتۇستى. ونى دالەلدەگەن سايىن عالىم اباي اقىل-ويىنىڭ شىڭىنا ءبىر تابان جاقىنداي بەردى.
ول اقىننىڭ تولىق ادام ءىلىمىن وسىلاي اشتى. قىرىق ءبىر جاسىندا جازعان «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» (1886 ج.) ولەڭىندەگى ادامنىڭ بەس دۇشپانىنان جانە بەس اسىق ىسىنەن سىزدىقتاپ شىعاتىن سانالى جاراتىلىستىڭ ۇلى ميسسياسى تۋرالى ويلارى «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك» (1888 ج.), «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە» (1895 ج.), «ولسە ولەر تابيعات, ادام ولمەس» (1895 ج.), «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» (1897 ج.), «جۇرەكتە قايرات بولماسا» (1898 ج.), «اللانىڭ ءوزى راس, ءسوزى دە راس» (1902 ج.) جانە باسقا ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى ويلارىن قۋالاي وتىرىپ, عالىم مۇنىڭ ءبارى جاي اقىندىق سەزىمدەر ەمەس, ساناعا ءسىڭىمدى, جۇرەككە قونىمدى بولۋى ءۇشىن سەزىممەن جىرلانعان بەلگىلى ءبىر ءىلىم ەكەنىن جۇلگەلەپ شىعاردى. تولىق ادام ءىلىمىنىڭ ءۇش تۇعىرى بار ەكەن. ولار يسلام شىعىسىنىڭ حاۋاس (ابايدا ءۇش ءتۇرلى ماعىنادا قولدانىلادى: ءبىرىنشىسى – ادامنىڭ سىرتقى بەس, ىشكى بەس سەزىمدەرى, ەكىنشىسى – اللانىڭ ون سيپاتى, ءۇشىنشىسى – اللا تاعالا ماعىناسىندا), يمانيگۇل ء(ۇش ءسۇيۋ: اللانى, ادامزاتتى جانە ادىلەتتى ءسۇيۋ) جانە جاۋانمارتلىك (ىزگىلىكتى ءۇش قاسيەت: اقىل, راحىم, ادىلەت) ۇعىمدارى.
وسى ءۇش تاعاندى جانىنىڭ ازىعى ەتكەن جۇمىر باستى پەندە كەمەلدەنە كەلە ادامگەرشىلىكتىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى ءوزىنىڭ باستى قاسيەتى ەتە الادى ەكەن. ءتۇرلى تەرميندەرگە تولى اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنەن كەمەلدەنۋدىڭ كوپ ساتىلى جولىن قاراپايىم وقىرمانعا اڭعارۋ قيىن, ارينە. ال مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگى اقىن ولەڭدەرىنىڭ ءسىزدىڭ كوكىرەگىڭىزدە شىراقتاي جانۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال.
عالىم ەڭبەگىنىڭ حالقىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاعى ءبىر عىلىمي تۇجىرىمى بار. ونىڭ ءمانىسى مىنادا. كەڭەستىك-كوممۋنيستىك جۇيە ءبىزدىڭ سانامىزعا ابايدى ورىس مادەنيەتىنىڭ جەمىسى دەپ ءسىڭىرىپ كەلدى. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن «ابايلارىڭ قۇندى بولسا, قازاققا عانا قۇندى, ول الەمدىك دەڭگەيدە ەشكىم ەمەس» دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى وسىنداي «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە» پىكىرلەردىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ, ابايدىڭ الەم ويشىلدارى اراسىندا وزىندىك ورنى بار ەكەنىن ورنىقتى دالەلدەرمەن كورسەتىپ بەردى. قالاي دەيسىز عوي, ايتايىق. تولىق ادام ءىلىمى اسپاننان تۇسە سالعان باتپان قۇيرىق ەمەس, ارينە. ول, جاراتۋشىنىڭ سانالى جاراتىلىسقا بەرگەن قاسيەتى رەتىندە ۇرىق شاشىپ, دامىپ جەتىلدى. مىنە, سول ءتۇپ-تامىردى ىزدەگەن عالىم ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىق تۋرالى ءىلىمنىڭ قىتايلىق كونفۋتسيدەن (ب.ز.د. 551-449 ج.) «جەن», ياعني, «ادامدى ءسۇيۋ» تۇرىندە, ال تۇراننىڭ ۇلى بيلەۋشىسى الىپ ەر توڭادان (ب.ز.د. VII ع.) «اقي نەمەسە جومارتتىق» تۇرىندە باستاۋ الاتىنىن انىقتادى. سودان كەيىن ءال-ءفارابيدىڭ «پاراساتتى ادام» (ح ع.), ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ جاۋانمارتلىك ء(حى ع.), ءياساۋيدىڭ ء«حال» ء(حىى ع.), ابايدىڭ «تولىق ادام» ء(حىح ع. سوڭى), شاكارىمنىڭ «ار»
(حح ع. باسى) ءىلىمى تۇرىندە تەربەلىپتى بۇل ءىلىم ۇلى تۇران دالاسىندا.
بىراق اباي بۇل ىلىمدەردى ەشقانداي دا كوشىرۋشى, قايتالاۋشى ەمەس. قايتا ودان ءارى دامىتىپ, جەتىلدىرىپ ءوز ءىلىمىن جاساۋشى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى مىرزاحمەت ۇلى. ماسەلەن, اللانىڭ سەگىز سيپاتىنىڭ ىشىنەن «عىلىم» مەن «قۇدىرەتتى» بىرىكتىرىپ «اقىل» دەپ الىپتى اباي. وسى بىرىكتىرۋىنىڭ ارقاسىندا اقىن «اقىلدى» وتە بيىك ساتىعا قويادى. دەگەنمەن دۇنيەنىڭ «كورىنبەيتىن بولىگىنە» كەلگەندە سەزىمنىڭ ءجونى بولەك ەكەن. «اقىلمەن حاۋاس بارلىعىن, بىلمەيدۇر, جۇرەك سەزەدۇر» دەگەن اقىننىڭ جانتانۋ ءىلىمىن كۆانتتىق فيزيكا اشقان جاڭا دۇنيەتانىم ارقىلى عانا تانىپ-بىلۋگە بولادى دەيدى عالىم.
اباي جاۋانمارتلىك ءىلىمىن دە سول قالپىندا قابىلداماعان.
ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى:
ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك, – دەپ راحىم مەن ادىلەتتى جۇرەككە سىيدىرىپ, وعان قايراتتى قوسادى. ءارى ولارعا «ىستىق», «نۇرلى», «جىلى» دەگەن انىقتامالار بەرەدى.
ءسويتىپ تۋعاننان پايدا بولاتىن ەكى قۇمارلىقتىڭ ىشسەم, جەسەم دەگەنىن ەمەس, بىلسەم, كورسەم دەگەنىن دامىتىپ بارىپ جوعارىداعى قاسيەتتەرگە يە بولعان جۇمىر باستى پەندە تولىق ادام دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى ەكەن. ول دەڭگەيلەردىڭ دە پالەنباي ساتىلارى بار. مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن باسشىلىققا العان ادام ولاردى اقىن شىعارمالارىنان وڭاي تابادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «ابايتانۋى» ۇلى اقىن جۇمباعىن اشاتىن كىلت.
ايتىلۋعا ءتيىس ەندى ءبىر ماسەلە بار. مەن ءسوزىمدى اۋەلدە وتارلىق ساياسات پەن يدەولوگيا جالعان عىلىم جاساۋعا دا ماجبۇرلەگەنىنەن باستاعان ەدىم. ال سول زورلىققا كونبەي جاسالعان شىنايى عىلىم – قۇنارلى توپىراق سياقتى بولادى ەكەن. وعان تۇسكەن ءدان تەز ءونىپ, مول جەمىس بەرەدى. دەمەك, شىنايى عىلىمنان عانا عىلىمي مەكتەپ تۋادى. ابايتانۋداعى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ مەكتەبى بۇل كۇندە شىنىندا ماۋەلى باققا اينالدى. ۇلى تۇران دالاسىندا تەربەلگەن ادامگەرشىلىك ءىلىمىنىڭ ابايعا كەلىپ جيناقتالىپ, قورىتىلىپ, ودان بەرگىسى ۇلى اقىننان باستاۋ الىپ جاتقانىن عالىمنىڭ شاكىرتتەرى تەرەڭدەتە زەرتتەۋ ۇستىندە. ال مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ءوزىن ءبىر عانا قازاقتىڭ ۇلتتىق اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەيدى دەي قويۋ قيىن. قاي جەردە ۇلى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بار, مىرزاحمەت ۇلى سول جەردە. ۇلتتىق اكادەميامىزدىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا, شىمكەنتتەگى اۋەزوۆ اتىنداعى, تارازداعى دۋلاتي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ عىلىمي جوبالارىمەن كوپتەگەن شاكىرتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ۇلى اقىننىڭ وتانى سەمەي ۋنيۆەرسيتەتىنە, باسقا وڭىرلەرگە دە ات باسىن بۇرىپ تۇرادى. ويتكەنى بارىندە دە ونىڭ شاكىرتتەرى, ولار اينالىسىپ جاتقان جۇمىستار بار.
سول شاكىرتتەرىنىڭ العاشقىلارى ەلىمىزگە بەلگىلى قالامگەر عالىمدار قويشىعارا سالعارين مەن تۇرسىن جۇرتباي الدەقاشان «ساقالى شىعىپ, جات بولىپ» كەتتى. قويشىعارا تاريحتان, تۇرسىن بولسا «اباي جانە الەم ويشىلدارى», «اباي جانە الاش ارىستارى» دەگەن تاقىرىپتاردى ءارى الىپ اكەتتى. ودان بەرىدەگى ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-ءراشيديى» مەن ءيسى قازاققا, اسىرەسە تارازعا قاتىستى كوپتەگەن ادەبيەتتى پارسى تىلىنەن قازاقشالاپ, اباي جانە پارسى, اراب اقىندارى تۋرالى عىلىمي مونوگرافيالار جازعان يسلام جەمەنەي, شىعىس تۇركىستان حالىقتارى ادەبيەتىنەن (قازاق جانە ۇيعىر) ديسسەرتاتسيا, قىتاي ارحيۆتەرى نەگىزىندە تۇركەش قاعاناتى تۋرالى مونوگرافيا جازعان الىمعازى داۋلەتحان, «اباي قاراسوزىنىڭ جانرلىق, ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرىن» اشقان جابال شويىمبەت, اباي مەن ءجۇسىپ بالاساعۇن بايلانىستارى, سونداي-اق «ادامگەرشىلىك ءىلىمى جانە حاكىم اباي» سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەر بەرگەن ماقسات ءالىپحان, «ابايتانۋدىڭ اۋەزوۆتەن كەيىنگى كەزەڭىن» جازىپ شىققان راحات سالاماتوۆا, «اباي جانە شورتانباي, دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ» اتتى ەڭبەكتى ەڭسەرگەن تالعات ەرباي, « ۇلىستىق ادەبيەتتەن ۇلتتىق ادەبيەتكە دەيىن» شولىپ شىققان يمانعازى نۇراحمەت ۇلى باستاعان ءتىزىمدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
بۇرىن عالىم كەڭەستىك فيلوسوفتاردى ابايدى ماتەرياليست ەتكەنى جانە ەۋروتسەنتريزمنەن ارىلا الماي جۇرگەنى ءۇشىن سىنايتىن. ال وسى ون تومدىقتا تۇڭعىش رەت فيلوسوف عاريفوللا ەسىمنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ۇزىندىلەر الىپ, ءوز پىكىرلەرىنە تىرەك ەتىپتى. دەمەك, بۇل سالادا دا سەڭ ءجۇردى دەگەن ءسوز.
بۇل مىسالداردىڭ ءبارى ابايتانۋدا مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى مەكتەبى الدەقاشان قالىپتاسقانىن, مىناۋ ون تومدىق سول مەكتەپتىڭ نەگىزگى مايەگى, قۇنارى, ال سول قۇناردان ءنار العان شاكىرتتەرىنىڭ سان تاراۋلى ەڭبەكتەرى مىرزاحمەت ۇلى مەكتەبىنىڭ جەمىستەرى ەكەنىن ابدەن دالەلدەيدى. عالىمنىڭ اۋىر جولى وسىلاي سارا جولعا اينالدى.
ەلەن ءالىمجان,
جازۋشى
تاراز
