اباي • 22 قاڭتار، 2021

ابايدى تانۋدىڭ اۋىر جولى

184 رەت كورسەتىلدى

كەڭەستىك داۋىردە گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ يمپەريانىڭ وتارلىق سايا­ساتى مەن كوممۋنيستىك-اتەيستىك يدەولوگياسىنا ۇنەمى بەيىمدەلىپ وتىرۋىنا تۋرا كەلدى. بەيىمدەلدى دەگەنشە شىندىق بۇرمالانىپ، اقيقات ايتىلماي، عىلىم جالعانداندى دەي بەرىڭىز. بىراق ونداي عىلىم دا، ونى جاساپ، قىزىعىن حالقى ەمەس ءوزى كورگەن بەيىمدەلگىش عالىمدار دا بيلەۋشى پارتيانىڭ كەزەڭدىك كوسەمدەرىمەن بىرگە ۋاقىت شاڭىنا كومىلىپ قالعانىن كورىپ وتىرمىز.

ال ۇلى ابايدىڭ ساياسات تىيىم سال­عان «كورىنەتىن ءھام كورىنبەيتىن» تەرەڭىنە بويلاپ، سول تەرەڭدى قورعاۋ جولىندا جەكە باسىنىڭ مۇددەسى مۇقالسا دا، ۇلى شىندىققا جاسۋداي جاساندىلىق جۋىت­پاعان مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەڭبەك­تەرى قازىر قايتا-قايتا جارىق كورىپ، ۇلكەن ءبىر ارنالى وزەنگە اينالدى.

سوندا بۇل قانداي ەڭبەكتەر؟ اباي­تانۋعا، جالپى قازاق فيلولوگيا عىلىمىنا، قوعامتانۋعا قوسقان ۇلەسى قانشالىقتى؟ ەندى شامامىز جەتكەنشە سونى تاراتىپ كو­رەيىك. رەتى كەلگەن جەردە عالىمنىڭ وتار­لىق ساياساتقا بەيىمدەلمەي قويعان «قيسىق مىنەزدەرى» تۋرالى دا ايتارمىز.

1961 جىلى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ اس­پيرانتۋراسىنا قابىلدانعان 31 جاسار جىگىتكە اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ اباي مۇ­رالارىنىڭ زەرتتەلۋ جايىن كاندي­دات­تىق تاقىرىپ ەتىپ بەكىتەدى. بۇعان دەيىن پەدينستيتۋتتاردا ءدارىس وقىپ، ماقالالار دا جازىپ كورىنىپ جۇرگەن مەكەڭ اۋەلگىدە ەش­تەڭە بەرمەي ءبىراز ءجۇرىپ الىپتى. ءسويتىپ ءبىر كۇنى ول جەتەكشىسىنىڭ الدىنا اباي شىعارمالارىنىڭ جانە اقىن تۋرالى جارىق كورگەن بارلىق ەڭبەكتەردىڭ حرونولوگيالىق بيبليوگرافيالىق كورسەت­كىشىن ءبىر-اق قويادى. قاجەكەڭ بۇعان قاتتى قۋانعان. ويتكەنى بۇل اسپيرانتتىڭ تىكەلەي مىندەتىنە جاتپاسا دا عىلىم ءۇشىن اسا كە­رەكتى جانە ساۋابى مول جۇمىس ەدى. كەيىن عا­لىم بۇل جۇمىسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ، تاقى­رىپتىق كورسەتكىش جاساپ شىعادى.

كوپتومدىقتىڭ 5-تومىنا توپتاستىرعان قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى بۇل ەڭبەكتەرى ارقىلى عالىم ءاۋ باستا-اق قانداي ءىستى قول­عا السا دا ىرگەتاسىن نىق قالاپ، تياناق­تى باستايتىنىن كورسەتكەن-ءدى. ءسويتىپ ول وزى­نەن كەيىنگىلەردىڭ ابايتانۋعا كىرەتىن جو­لىن جەڭىلدەتىپ بەردى. بۇل كەز كەلگەن عالىم­نىڭ مىنەزى كوتەرە بەرمەيتىن قاسيەت.

ول وسىلاي ابايتانۋعا قاتىستى دەرەك-ما­تەريالداردى تۇگەندەپ بارىپ كىرىسكەن-ءدى ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمىسىنا.

بۇل ماتەريالداردىڭ ىشىندە نە جوق دەي­سىڭ؟ ابايدى توبىقتىنىڭ اقىنى رەتىن­دە عانا كورگەن تار شەڭبەردەگى تا­نىم­نان باستاپ، «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەپ باعالاعان ء(ا.بوكەيحانوۆ) ەڭبەكتەر دە بولدى ولاردىڭ اراسىندا. ولاردان بو­لەك زەينەلعابيدەن يبن امىرە، كاكى­تاي ىسقاق ۇلى، سامات ءابىش ۇلى، سۇل­تان­ماحمۇت تورايعىر ۇلى سەكىلدى قازاق­تىڭ توڭكەرىسكە دەيىن قالىپتاسقان زيالى­لارىنىڭ اباي مۇراسىن تاراتۋعا سىڭىرگەن ەڭ­بەكتەرىن دە اتاپ ءوتىپ، بەرگەن باعاسىن مون­شاق تىزگەندەي ءتۇزىپ شىقتى. ال كەڭەس­تەر بيلىگى ورناعاننان كەيىن اقىن مۇ­رالارىن تۇرپايى سوتسيولوگيالىق، كوم­پوراتيۆيستىك، فورماليستىك تانىمدار تۇرعىسىندا تالداعان سوراقى سىنداردى دا كوپ ۇشىراتتى. دەگەنمەن شىن اسىلدى ءوزى اسىل عانا تانيدى ەكەن. سونشاما سوراقى پىكىر­لەردىڭ ىشىنەن ساباننىڭ اراسىندا جىلتىراعان ينەدەي بولىپ م.اۋەزوۆ پەن ق.جۇبانوۆتىڭ سوپىلىق سارىن جايلى پىكىرلەرى وتتاي باسىلدى كوزىنە. بىراق ءبىر قيىنى مىناۋ ەدى. الگى «شەشەندەر، قارا تاقتاعا جازىلىپ قالماڭدار!» دەپ ۇردا-جىق پىكىرلەردى ۇرانداتقاندار دا قازاقتىڭ اسىلى اتانىپ جۇرگەندەر ەدى. ولاردىڭ تەگەۋرىنىن ستۋدەنت كەزىندە-اق قايىم مۇحامەدحانوۆ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعانىنا قاتىسىپ سەزىنگەن مەكەمتاس. اقىرى قايىم سول ديسسەرتاتسياسى ءۇشىن 25 جىلعا سوتتالىپ كەتكەن-ءدى. سول «اسىلداردىڭ» ءبىرازىنىڭ ءوزى، ەندى ءبىرسىپىراسىنىڭ ءالى دە كوزى جۇرگەن. سوندىقتان عالىمدار عىلىمي ەڭبەكتەرىن سولاردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ «قوي دا امان، قاسقىر دا توق» ەتىپ جازاتىن.

1

بىراق مەكەمتاس ولاي ەتكىسى كەلمەدى. ەشكىمگە تۋرا تارتپاي، ەشتەڭەنى بۇرما­لا­ماي اعىن اق، قاراسىن قارا ەتىپ كورسەتۋدى ءجون كوردى. بۇل ويىنا جەتەكشىسى قاجىم جۇ­ماليەۆ تە قارسى بولعان جوق. ءسويتىپ م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «اباي ادەبي مۇرا­سىنىڭ زەرتتەلۋ جايى» تۋرالى ديسسەرتا­تسياسى دا قاتتى پىكىرتالاس تۋدىرىپ، جە­تەك­شى­سىنىڭ ۇلكەن بەدەلىنىڭ ارقاسىندا اۋپىرىم­مەن قورعالدى (1965 ج. 12 اقپان).

سودان بەرى قانشا جىلدار وتسە دە بۇل جۇمىسىن عالىمنىڭ ءوزى جانە شاكىرتتەرى ۇز­بەي تولىقتىرىپ، جەتىلدىرىپ كەلەدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە سالا ەكى ارناعا ءتۇس­تى. ءبىرىن­شىسى – «ابايتانۋ» تاريحى دا، ەكىن­شىسى – «اباي مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ كەزەڭ­دەرى». سوڭعىسىن عالىم اۋەزوۆكە دەيىنگى جانە اۋەزوۆ كەزەڭى، سونداي-اق اۋەزوۆتەن كەيىن­گى دەپ ۇشكە بولەدى. ءبىز جالپى باعدار بەر­­گەن بۇل ەڭبەكتەردىڭ ءبارى ءبىرىنشى تومدا جيناق­تالعان.

ابايتانۋدى جانە اباي مۇرالارىنىڭ زەرت­تەۋىن جۇيەلەپ العاننان كەيىن عالىمعا ۇلى اقىننىڭ يسلام شىعىسىمەن بايلانىسىن تىكەلەي زەرتتەۋىنە جول اشىلعانداي بول­دى. جالپى، بۇل ارمان وعان ستۋدەنت كە­زىندە ابايدىڭ اينالاسى تۋرالى قايىم مۇحامەدحانوۆ ديسسەرتاتسيا قورعاعاندا-اق ۇيالاعان ەدى. بىراق مارقۇم مۇقاڭ كوزى تىرى­سىندە «جولىڭ بولمايدى» دەپ ماقۇلداي قوي­مادى. ال جەتەكشىسى قاجىم جۇماليەۆ بول­سا، الدىمەن وزىڭە دەيىنگىلەردىڭ نە تىن­دىرعانىن زەرتتەپ الساڭشى دەپ تاعى باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. ول كەز­دە مەكەمتاس بۇل تاقىرىپتىڭ اسا قاۋىپ­تى ەكەنىن، ونى قوزعاعان مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ ءوزى ماسكەۋدى ساعالاپ كەتكەنىن، ال اۋەل­بەك قوڭىراتباەۆتىڭ قىزىلورداعا جىلىس­تاعانىن بىلگەن جوق-تى. مۇنىڭ ءبارى 1949 جىلى قابىلدانعان سوكپ وك-ءنىڭ كوسموپوليتيزم تۋرالى قاۋلىسىنىڭ لاڭى بولاتىن. ول قاۋلىعا سالساڭ كەڭەستىك ء(ىس جۇزىندە ورىستىق) مادەنيەتتەن اۋىتقىعاننىڭ ءبارى كوسموپوليت، ياعني شىعىستىڭ نەمەسە باتىستىڭ بۋرجۋازيالىق مادەنيەتىنە تابىنۋشى، ناسيحاتتاۋشى بولىپ شىعا كەلەدى. اتالمىش قۇجاتتىڭ ۋىتى ءالى دە قاي­تا قويماسا دا اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىنە عى­لىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسقان مەكەم­تاس بۇل تاقىرىپقا تاۋەكەل ەتۋگە بە­كىنەدى. ويتكەنى وعان اباي­دىڭ شىعى­سى­نا اۋەزوۆ ارقىلى ەنۋ مۇمكىندىگى تۋ­دى. مىنە، ونىڭ كابينەتىنىڭ قاسىنداعى بول­مەدە ۇلى جازۋشىنىڭ 600 پاپكا ءارحيۆى جا­تىر. قاۋلىعا، اركىمنىڭ قاباعىنا قاراپ جال­تاق­تاساڭ الدىرمايدى ونداعى التىنعا ايىرباستاي الماس ويلار. ال كىرىپ، ۇلى جازۋشىنىڭ ابايدىڭ شىعىسى تۋرالى قاعازعا تۇسىرگەندەرىنىڭ ىزىنە تۇسسە، «تاۋە­كەل ءتۇبى – جەلقايىق» وتە شىعار وزى­نە دەيىنگىلەردى قايىرلاتقان قيىن وتكەلدەن.

ارحيۆ اقتارۋ ۇستىندە ول مۇحاڭنىڭ دا سان ءتۇرلى ساياساتقا سايلاپ ايتقان، جازعان نەمەسە ەمەۋرىن عانا تانىتىپ قويا سالعان تۇس­تارى بار ەكەنىن بايقادى. بايقادى دا بۇل كەزدە نەنى وقىسا دا جازىلعان ءداۋىرىنىڭ يدەولوگياسى مەن ساياساتىن زەرتتەپ بارىپ باعالاۋدى ۇيرەنگەن مەكەمتاس ءماتىننىڭ استارلى ويىن اينىتپاي اڭعارۋعا تىرىس­تى. سودان دا زەرتتەۋشىنىڭ قالامىنان ارادا ساياساتى سان قۇبىلعان قانشاما جىل­دار وتسە دە ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرىپ، قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە قايتا-قايتا جارىق كورگەن «مۇحتار اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروب­لەمالارى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگى تۋدى (2،3،4،6 تومدار).

بۇل مونوگرافيانىڭ قازاق فيلولوگيا عى­لىمىنا سالعان ولجاسى مول بولدى. ەڭ الدىمەن ول جازۋشى اۋەزوۆتى عالىم رەتىندە اشتى. عالىم بولعاندا اباي ءومىر­بايانىن جاساۋشى، مۇراسىن جيناۋشى، ولەڭدەرىنىڭ تەكستولوگى ەكەنىن دالەلدەدى. سونىمەن بىرگە اۋەزوۆتىڭ پىكىرىن الدىعا سالا وتىرىپ اباي اقىندىعىنىڭ ءۇش قاي­نار كوزى (ۇلت مادەنيەتى، يسلام شىعىسى، با­تىس وركەنيەتى) ىشىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن تىيىم سالىنىپ كەلگەن يسلام شىعى­سىنىڭ اقىنعا اسەرىن بۇلتارتپاس دالەل­دەرمەن باتىل اشتى بۇل ەڭبەكتە. وعان ۇلى جازۋشىنىڭ اباي شىعىسقا ارقاسىن نىق تىرەپ بارىپ بەتىن باتىسقا بۇرعان دەگەن پى­كىرى تىرەك بولدى.

بىراق اباي ورىس جانە ورىس اكەلگەن باتىس مادەنيەتىنىڭ جەمىسى دەپ شەگەلەنىپ قال­عان شەتىن ۇعىمدى حرۋششەۆتىڭ «جىلى­مىعى» مەن برەجنەۆتىڭ قازاقستانعا بۇي­رەك بۇرۋى دا بۇزا العان جوق ەدى ول كەزدە. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا ءۇشىن جازىلعان بۇل ەڭبەك الدىمەن كافەدرادا، ياعني كىشى عىلىمي كەڭەستە تالقىلاندى. ونداعىلار يس­لام شىعىسىنا قاتىستى تاراۋلارى ديس­سەرتاتسيانىڭ ەڭ وسال جەرى، اۆتورى دىنگە، فيلوسوفياعا بەكەر كىرگەن دەگەن پىكىرلەر ايتىپ، ەڭبەكتىڭ بۇل تاراۋلارىن الىپ تاس­تاۋىن تالاپ ەتتى. بىراق مەكەمتاس اباي­دىڭ ۇلىلىعىن اشاتىن تاراۋلاردان باس تارت­قانشا عىلىم دوكتورى بولماي-اق قويايىن، دەپ ول ۇسىنىستى قابىلدامادى.

ءسويتىپ بۇل قورعاۋ وتارلىق جۇيە تار­بيەلەگەن كەڭەستىك قازاق فيلولوگياسى­نىڭ عالىمدارى بۇل كەزدە ابايدى تۇسىنە الا­تىن دەڭگەيدە ەمەس ەكەندىگىن كورسەتتى. وسى ەڭبەگىن جازۋعا شاعاتاي، بىزدەن گورى دىنگە جاقىن قازىرگى وزبەك، تۇرىك، ازەر­باي­جان، تاتار تىلدەرىن، سونداي-اق اراب گرا­فيكاسىن ۇيرەنىپ، قۇران كارىم مەن ونىڭ تاپسىرلەرىن الدەنەشە رەت وقىعان مەكەم­تاس اباي ءىلىمىنىڭ اقىلدان گورى جۇرەككە باسىمدىق بەرەتىن مەشايۋين مەكتەبىنەن تاراعانىن ىندەتىپ، ونىڭ شىعىستىڭ باسقا ويشىلدارىمەن دە ۇندەستىگىن كورە العان كەزى بولاتىن.

سوندىقتان عالىم اباي ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەتىن عۇلامالار مەن عىلىمي جانە ءدىني تەرميندەرگە تۇسىنىك جازىپ، الدىمەن وسى ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمداردىڭ ءوزىن ابايعا دايىنداپ الۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. ايتپەسە، حاۋاس جاۋانمارتلىك، يمانيگۇل، مۋتاكاليمين، مانتيكين ءتارىزدى اباي ىلىمىنە اپارار اعىمداردىڭ وزىنەن حابارسىز قۇدايسىز قوعامنىڭ جەمىسى ەدى ولار. «اباي جانە شىعىس» (4 ت)، «اباي جانە سوپىلىق ءىلىم» (4 ت)، «جۇرەگىمنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا...» (8 ت)، «اباي لۇعاتى» (10 ت) ءتارىزدى ەڭبەكتەر سودان كەيىن پايدا بولدى.

بۇل ەڭبەكتەر جالعىز ادەبيەتشىلەردى عانا ەمەس، گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ كوپ­تەگەن سالانىڭ جاستارىن قىزىق­تىر­دى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى-توق­­سانىنشى جىلدارى جاستاردىڭ قا­تار­­داعى عىلىم كانديداتىنىڭ توڭىرە­گىنە ۇيىرسەكتەۋىنىڭ تاعى ءبىر سىرى – مىرزاح­مەت ۇلىنىڭ وتارلىق ساياساتتىڭ زارداپتارىن اشىپ كورسەتەتىن وتكىر ماقالالار جازا باس­تاۋىنان دا ەدى. وكىنىشتىسى، كەڭەستىك كەزەڭدە ول ەڭبەكتەرىنىڭ ىلۋدە بىرەۋى عانا جارىق كوردى. ءارى سول جاريالاعان ازاماتتار دا م.مىرزاحمەت ۇلىنىڭ وزىمەن بىردەي، بالكىم ءتىپتى ارتىق تاۋەكەلگە باردى. ماسەلەن، «م.اۋەزوۆ جانە ابايتانۋ پروبلەمالارى» اتتى اتىشۋلى مونوگرافياسىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىم-حات­شىسى زاكي احمەتوۆ ء«وزىم رەداكتورى بولامىن، جوندەيمىن، قىسقارتامىن» دەپ ۋادە بەرىپ، «عىلىم» باسپاسىنىڭ رەداكتسيالىق كوللەگياسىنان وتكىزىپ جى­بەردى. بىراق قىسقارتپاي جاريالادى.
(1983 ج.). ال «ۆاننوۆكا اتاۋىنىڭ سىرى نەدە؟» دەگەن ماقالاسىن («وڭتۇستىك قازاق­ستان» 11 قاڭتار 1983 ج.) جازۋشى مارحابات بايعۇت بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ جاريالاپتى. عالىمنىڭ «قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى؟» دەگەن كولەمدى ەڭبەگىن ەشقانداي رەداكتور قابىلداماي قويعان. تەك، «قازاق ادەبيەتىنىڭ» باس رەداك­تورلىعىنا جازۋشى تولەن ابدىكوۆ كەل­­گەن سوڭ عانا تاقىرىبى وزگەرتىلىپ، ءبو­لىپ-ءبولىپ جاريالانىپتى (7، 8، 9 ت).

الايدا مۇنداي رەداكتورلار دا ساناۋلى ەدى ول كەزدە. ماسەلەن، قانشاما ۇرپاق حالقىمىزدى ۇشپاققا شىعارعىسى كەلگەن اعارتۋشى دەپ وقىپ كەلگەن يلمينسكي، الەكتوروۆ، وستروۋموۆتاردىڭ قازاق جەرىن وتارلاپ، ەلىن ودان ءارى شوقىندىرۋدى ماقسات ەتكەن وتارلىق جوبا-جوسپارلاردىڭ اۆتورى ءارى جۇزەگە اسىرۋشى ميسسيونەرلەر بولعانىن بۇلتارتپاس ارحيۆ دەرەكتەرى ارقىلى دالەلدەپ بەرگەنىمەن باسپاسوزدە جاريا­لاۋ مۇمكىن بولماي تەك ستۋدەنتتەرگە اۋىزشا ايتىپ بەرۋمەن شەكتەلگەن كەزدەرى دە بولدى.

بۇل ەڭبەكتەرىندە دە مەكەمتاسقا ءتان تا­­عى ءبىر مىنەز جاتىر. ول ابايدى زەرت­تە­­گەندە فيلوسوفياعا، دىنگە كىرىپ كەتە­تىنى سياقتى وتارلاۋدىڭ زاردابىن اشۋ ماسە­لەسىندە دە مەنىكى-سەنىكى دەپ تۇرماي تاريح جانە ءتىل عىلىمدارىنىڭ دا ورىسىنە ەنىپ كەتىپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق جە­رىندە بولعان بارلىق باسقىنشىلىق سوعىس­تاردى تالداپ، ولاردىڭ تىلىمىزدە جانە سانامىزدا قالعان ىزدەرىن ايقىندادى. حال­قىمىز ءۇش الاپات يىرىمگە جۇتىلماي امان قالعان ەكەن. ولار: قىتاي، اراب-پارسى جانە ورىس-ەۋروپا يىرىمدەرى. سونداي-اق سول باس­قىن­شىلىقتاردان تىلىمىزدە جەتى قاتپار قا­لىپ­تى. ولار: قىتايلىق، پارسىلىق، گرەك­تىك، ارابتىق، موڭعولدىق، قالماقتىق، ورىستىق (ەۋروپالىق) قاباتتار.

عالىمنىڭ بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ  (7، 8، 9 تت.) ۇلت الدىنداعى ماڭىزى وراسان زور. ويت­كەنى ول سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى ەگەمەن­دىككە ۇمتىلعان حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىن قالپىنا كەلتىرىپ، ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتتى. ءالى دە قىزمەت ەتە بەرمەك.

سول جىلدارى ءباسپاسوز م.مىرزاحمەت­ ۇلىنان بىرنەشە سۇحبات الدى، ءوزى دە ۇز­بەي ماقالالار جازدى (7، 8 ت). ولاردىڭ باستى تاقىرىبى اباي جانە ەل تاعدىرى دەۋگە بولادى. عالىم وزىمەن قاتار جۇرگەن كوپتەگەن ارىپتەسى مەن اقىن-جازۋشى تۋرالى دا ويلارىن ورتاعا سالىپتى. سولاردىڭ ءبىرى «حاقاڭمەن سىرلاسۋ» دەپ اتالادى. (7 ت.147-2005 ب.). بۇل ماقالادان ۇلت ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن قايىم مۇحامەدحانوۆپەن ىشكى ۇندەستىكتەرىن، سىرلاستىقتارىن عانا ەمەس، سوناۋ كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە-اق ءتۇبى ءبىر اقتالادى دەگەن سەنىممەن الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەك­تەرىن استىرتىن باسپاعا ازىرلەۋ جونىندەگى ارەكەت­تەرىن دە كورۋگە بولادى.

مەكەمتاس اعاعا ۇنەمى وسىنداي ۇلى ماق­سات­تار مازا بەرمەي جۇرەتىنىنە تانىس-ءبىلىس بولعان جيىرما جىل ابدەن كوزىم­دى جەتكىزدى. تۇركىستان، تاراز ۋنيۆەر­سيتەت­تەرىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىندە ءال-فارا­بي، ياساۋي، ءجۇسىپ بالاساعۇن، دۋلاتي، باۋىر­جان مومىش ۇلى مۇرالارىن زەرت­تەۋ­گە دەن قويدى ول. سونىمەن قاتار شا­كىرت­­تەرىمەن بىرگە تۇرىك حالىقتارى ادە­­بيەتىنىڭ تاريحىن، حرەستوماتياسىن، باع­دار­­لاماسى مەن بيبليوگرافيالىق كور­سەتكىشىنە دەيىن جاساپ شىقتى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءبىر مىڭ جەتى ءجۇز جىلعا تەرەڭدەتىپ، ونى قايتا داۋىرلەدى. كيري­لليتسانىڭ ءتۇبى اۋىساتىنىن بولجاپ، تۇركىنىڭ ەجەلگى سىنا جانە لاتىن جازۋلارىن زەرتتەتتى شاكىرتتەرىنە. مۇنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە ابايتانۋعا دا قىز­مەت ەتتى. ويتكەنى بۇل زەرتتەۋلەر اباي حال­قى­مىزدىڭ وعان دەيىنگى اقىل-ويىنىڭ جيىنتىعى، سينتەزى، ال ابايدان كەيىنگى اقىل-وي ۇلى اقىننان باستاۋ الاتىنىن ودان ءارى دالەلدەي ءتۇستى. ونى دالەلدەگەن سايىن  عالىم اباي اقىل-ويىنىڭ شىڭىنا ءبىر تابان جاقىنداي بەردى.

ول اقىننىڭ تولىق ادام ءىلىمىن وسىلاي اشتى. قىرىق ءبىر جاسىندا جازعان «ينتەر­نات­تا وقىپ ءجۇر» (1886 ج.) ولەڭىندەگى ادام­نىڭ بەس دۇشپانىنان جانە بەس اسىق ىسىنەن سىزدىقتاپ شىعاتىن سانالى جاراتى­لىستىڭ ۇلى ميسسياسى تۋرالى وي­لارى «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز – اقىل زەرەك» (1888 ج.)، «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە» (1895 ج.)، «ولسە ولەر تابيعات، ادام ولمەس» (1895 ج.)، «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» (1897 ج.)، «جۇرەكتە قايرات بولماسا» (1898 ج.)، «اللانىڭ ءوزى راس، ءسوزى دە راس» (1902 ج.) جانە باسقا ولەڭدەرى مەن قا­را سوزدەرىندەگى ويلارىن قۋالاي وتىرىپ، عالىم مۇنىڭ ءبارى جاي اقىندىق سەزىمدەر ەمەس، ساناعا ءسىڭىمدى، جۇرەككە قونىمدى بولۋى ءۇشىن سەزىممەن جىرلانعان بەلگىلى ءبىر ءىلىم ەكەنىن جۇلگەلەپ شىعاردى. تولىق ادام ءىلىمىنىڭ ءۇش تۇعىرى بار ەكەن. ولار يسلام شىعىسىنىڭ حاۋاس (ابايدا ءۇش ءتۇرلى ماعىنادا قولدانىلادى: ءبىرىنشىسى – ادام­نىڭ سىرتقى بەس، ىشكى بەس سەزىمدەرى، ەكىنشىسى – اللانىڭ ون سيپاتى، ءۇشىنشىسى – اللا تاعالا ماعىناسىندا)، يمانيگۇل ء(ۇش ءسۇيۋ: اللانى، ادامزاتتى جانە ادىلەتتى ءسۇيۋ) جانە جاۋانمارتلىك (ىزگىلىكتى ءۇش قاسيەت: اقىل، راحىم، ادىلەت) ۇعىمدارى.

وسى ءۇش تاعاندى جانىنىڭ ازىعى ەتكەن جۇمىر باستى پەندە كەمەلدەنە كەلە ادامگەر­شىلىكتىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى بولىپ تابىلاتىن ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى ءوزىنىڭ باستى قاسيەتى ەتە الادى ەكەن. ءتۇرلى تەرميندەرگە تولى اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنەن كەمەلدەنۋدىڭ كوپ ساتىلى جولىن قاراپايىم وقىرمانعا اڭعارۋ قيىن، ارينە. ال مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگى اقىن ولەڭدەرىنىڭ ءسىزدىڭ كوكىرە­گىڭىزدە شىراقتاي جانۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگى­زەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال.

عالىم ەڭبەگىنىڭ حالقىمىز ءۇشىن اسا ما­ڭىزدى تاعى ءبىر عىلىمي تۇجىرىمى بار. ونىڭ ءمانىسى مىنادا. كەڭەستىك-كوم­مۋنيستىك جۇيە ءبىزدىڭ سانامىزعا ابايدى ورىس مادەنيەتىنىڭ جەمىسى دەپ ءسىڭىرىپ كەل­دى. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن «اباي­لارىڭ قۇندى بولسا، قازاققا عانا قۇندى، ول الەمدىك دەڭگەيدە ەشكىم ەمەس» دەگەن پىكىر­لەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. مەكەمتاس مىرزاح­مەت ۇلى وسىنداي «جاپتىم جالا، جاق­تىم كۇيە» پىكىرلەردىڭ ءبارىن جوققا شىعا­رىپ، ابايدىڭ الەم ويشىلدارى اراسىندا وزىندىك ورنى بار ەكەنىن ورنىقتى دالەلدەرمەن كورسەتىپ بەردى. قالاي دەيسىز عوي، ايتايىق. تولىق ادام ءىلىمى اسپاننان تۇسە سالعان باتپان قۇيرىق ەمەس، ارينە. ول، جاراتۋشىنىڭ سانالى جاراتىلىسقا بەرگەن قاسيەتى رەتىندە ۇرىق شاشىپ، دامىپ جەتىلدى. مىنە، سول ءتۇپ-تامىردى ىزدەگەن عالىم ىزگىلىك پەن قايىرىمدىلىق تۋرالى ءىلىمنىڭ قىتايلىق كونفۋتسيدەن (ب.ز.د. 551-449 ج.) «جەن»، ياعني، «ادامدى ءسۇيۋ» تۇرىندە، ال تۇراننىڭ ۇلى بي­لەۋ­شىسى الىپ ەر توڭادان (ب.ز.د. VII ع.) «اقي نەمەسە جومارتتىق» تۇرىندە باس­تاۋ الاتىنىن انىقتادى. سودان كەيىن ءال-ء­فارابيدىڭ «پاراساتتى ادام» (ح ع.)، ءجۇ­سىپ بالاساعۇنيدىڭ جاۋانمارتلىك ء(حى ع.)،­ ءياساۋيدىڭ ء«حال» ء(حىى ع.)، ابايدىڭ «تو­لىق ادام» ء(حىح ع. سوڭى)، شاكارىمنىڭ «ار»
(حح ع. باسى) ءىلىمى تۇرىندە تەربەلىپتى بۇل ءىلىم ۇلى تۇران دالاسىندا.

بىراق اباي بۇل ىلىمدەردى ەشقانداي دا كوشىرۋشى، قايتالاۋشى ەمەس. قايتا ودان ءارى دامىتىپ، جەتىلدىرىپ ءوز ءىلىمىن جاساۋشى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى مىرزاحمەت ۇلى. ماسەلەن، اللانىڭ سەگىز سيپاتىنىڭ ىشى­نەن «عىلىم» مەن «قۇدىرەتتى» بىرىكتى­رىپ «اقىل» دەپ الىپتى اباي. وسى بىرىكتىرۋى­نىڭ ارقاسىندا اقىن «اقىلدى» وتە بيىك ساتىعا قويادى. دەگەنمەن دۇنيەنىڭ «كورىن­بەي­تىن بولىگىنە» كەلگەندە سەزىمنىڭ ءجونى بولەك ەكەن. «اقىلمەن حاۋاس بار­لىعىن، بىل­مەيدۇر، جۇرەك سەزەدۇر» دەگەن اقىننىڭ جان­تانۋ ءىلىمىن كۆانتتىق فيزيكا اشقان جاڭا دۇنيەتانىم ارقىلى عانا تانىپ-بى­لۋگە بولادى دەيدى عالىم.

اباي جاۋانمارتلىك ءىلىمىن دە سول قال­پىن­دا قابىلداماعان.

ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى:

ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك، – دەپ راحىم مەن ادىلەتتى جۇرەككە سىيدى­رىپ، وعان قايراتتى قوسادى. ءارى ولارعا «ىستىق»، «نۇرلى»، «جىلى» دەگەن انىقتامالار بەرەدى.

ءسويتىپ تۋعاننان پايدا بولاتىن ەكى قۇمارلىقتىڭ ىشسەم، جەسەم دەگەنىن ەمەس، بىلسەم، كورسەم دەگەنىن دامىتىپ­ با­­رىپ جوعارىداعى قاسيەتتەرگە يە بول­عان جۇمىر باستى پەندە تولىق ادام دەڭ­گەيىنە كوتەرىلەدى ەكەن. ول دەڭگەي­لەر­­دىڭ دە پالەنباي ساتىلارى بار. مەكەم­تاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن باس­شى­لىققا العان ادام ولاردى اقىن شىعار­مالارىنان وڭاي تابادى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، م.مىرزاحمەت­ ۇلى­نىڭ «ابايتانۋى» ۇلى اقىن جۇمبا­عىن اشا­تىن كىلت.

ايتىلۋعا ءتيىس ەندى ءبىر ماسەلە بار. مەن ءسوزىمدى اۋەلدە وتارلىق ساياسات پەن يدەو­لوگيا جالعان عىلىم جاساۋعا دا ماجبۇر­لەگەنىنەن باستاعان ەدىم. ال سول زور­لىققا كونبەي جاسالعان شىنايى عى­لىم – قۇنارلى توپىراق سياقتى بولادى ەكەن. وعان تۇسكەن ءدان تەز ءونىپ، مول جەمىس بەرەدى. دەمەك، شىنايى عىلىمنان عانا عى­لىمي مەكتەپ تۋادى. ابايتانۋداعى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ مەكتەبى بۇل كۇندە شىنىندا ماۋەلى باققا اينالدى. ۇلى تۇران دالاسىندا تەربەلگەن ادامگەرشىلىك ءىلىمىنىڭ ابايعا كەلىپ جيناقتالىپ، قورىتىلىپ، ودان بەرگىسى ۇلى اقىننان باستاۋ الىپ جاتقانىن عا­لىمنىڭ شاكىرتتەرى تەرەڭدەتە زەرتتەۋ ۇس­تىندە. ال مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ ءوزىن ءبىر عانا قازاقتىڭ ۇلتتىق اباي اتىن­داعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇ­مىس ىستەيدى دەي قويۋ قيىن. قاي جەردە ۇلى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇم­كىن­دىك بار، مىرزاحمەت ۇلى سول جەردە. ۇلتتىق اكادەميامىزدىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا، شىمكەنتتەگى اۋە­زوۆ اتىنداعى، تارازداعى دۋلاتي اتىن­داعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە مەكەمتاس مىر­­زاحمەت ۇلىنىڭ عىلىمي جوبالارىمەن كوپتەگەن شاكىرتى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ۇلى اقىننىڭ وتانى سەمەي ۋنيۆەر­سيتەتىنە، باسقا وڭىرلەرگە دە ات باسىن بۇرىپ تۇرادى. ويتكەنى بارىندە دە ونىڭ شاكىرتتەرى، ولار اينالىسىپ جاتقان جۇمىس­تار بار.

سول شاكىرتتەرىنىڭ العاشقىلارى ەلى­مىزگە بەلگىلى قالامگەر عالىمدار قوي­شىعارا سالعارين مەن تۇرسىن جۇرتباي الدەقاشان «ساقالى شىعىپ، جات بولىپ» كەتتى. قويشىعارا تاريحتان، تۇرسىن بولسا «اباي جانە الەم ويشىلدارى»، «اباي جانە الاش ارىستارى» دەگەن تاقىرىپتاردى ءارى الىپ اكەتتى. ودان بەرىدەگى ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-ءراشيديى» مەن ءيسى قازاققا، اسىرەسە تارازعا قاتىستى كوپتەگەن ادەبيەت­تى پارسى تىلىنەن قازاقشالاپ، اباي جانە پارسى، اراب اقىندارى تۋرالى عىلى­مي مونوگرافيا­لار جازعان يسلام جەمە­نەي، شىعىس تۇركىستان حالىقتارى ادە­بيەتىنەن (قازاق جانە ۇيعىر) ديسسەرتاتسيا، قىتاي ارحيۆتەرى نەگىزىندە تۇركەش قاعا­ناتى تۋرالى مونوگرافيا جازعان الىم­عازى داۋلەتحان، «اباي قاراسوزىنىڭ جانر­لىق، ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرىن» اشقان جابال شويىمبەت، اباي مەن ءجۇسىپ بالا­ساعۇن بايلانىستارى، سونداي-اق «ادام­گەرشىلىك ءىلىمى جانە حاكىم اباي» سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەر بەرگەن ماقسات ءالىپ­حان، «ابايتانۋدىڭ اۋەزوۆتەن كەيىنگى كەزە­ڭىن» جازىپ شىققان راحات سالاماتوۆا، «اباي جانە شورتانباي، دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ» اتتى ەڭبەكتى ەڭسەرگەن تالعات ەرباي، « ۇلىستىق ادەبيەتتەن ۇلت­تىق ادەبيەتكە دەيىن» شولىپ شىققان يمان­عازى نۇراحمەت ۇلى باستاعان ءتىزىمدى ودان ءارى جال­عاستىرا بەرۋگە بولادى.

بۇرىن عالىم كەڭەستىك فيلوسوفتاردى ابايدى ماتەرياليست ەتكەنى جانە ەۋروتسەنتريزمنەن ارىلا الماي جۇرگەنى ءۇشىن سىنايتىن. ال وسى ون تومدىقتا تۇڭعىش رەت فيلوسوف عاريفوللا ەسىم­نىڭ ەڭبەكتەرىنەن ۇزىندىلەر الىپ، ءوز پىكىر­لەرىنە تىرەك ەتىپتى. دەمەك، بۇل سالادا دا سەڭ ءجۇردى دەگەن ءسوز.

بۇل مىسالداردىڭ ءبارى ابايتانۋدا مەكەم­تاس مىرزاحمەت ۇلى مەكتەبى الدەقا­شان قالىپتاسقانىن، مىناۋ ون تومدىق سول مەكتەپتىڭ نەگىزگى مايەگى، قۇنارى، ال سول قۇنار­دان ءنار العان شاكىرتتەرىنىڭ سان تاراۋ­ل­ى ەڭبەكتەرى مىرزاحمەت ۇلى مەكتەبى­نىڭ جەمىستەرى ەكەنىن ابدەن دالەلدەيدى. عالىم­نىڭ اۋىر جولى وسىلاي سارا جولعا اينالدى.

 

ەلەن ءالىمجان،

جازۋشى

 

تاراز

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شەرحان مۇرتازانىڭ ءۇيى

ادەبيەت • كەشە

«جاسىل» ايماقتا ەكى ءوڭىر

كوروناۆيرۋس • كەشە

بۇگىن - انالار كۇنى

قازاقستان • كەشە

الماتىدا تەگىن ءدارى-دارمەك قاتارى ارتتى

مەديتسينا • 18 قىركۇيەك، 2021

الەمدە ەپيداحۋال قانداي؟

الەم • 18 قىركۇيەك، 2021

توكيو مارافونى 2022 جىلعا شەگەرىلدى

سپورت • 18 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا تاۋ بوكتەرى ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار