ەلىمىزدىڭ باتىسىنداعى اتىراۋ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن ول ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن كيەلى ماڭعىستاۋدىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا ورتا مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ باستايدى. ادامزات وركەنيەتىندە ەلۋ ميلليونداي ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سۇراپىل سوعىستىڭ قان مايدانىن باستان وتكىزىپ, 1946 جىلى گۆارديا پولكوۆنيگى شەنىندە ەلگە قايتادى. ادامزات تاريحىندا بولىپ كورمەگەن قانتوگىس شايقاستاردا ءوزىن ناعىز باتىر رەتىندە كورسەتىپ, ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى», قىزىل جۇلدىز وردەندەرىمەن, «كاۆكازدى قورعاعانى ءۇشىن», «كەنيگسبەرگتى العانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.
سوعىستان كەيىن س.زيمانوۆ ءوزىن زاڭ قىزمەتكەرى بولۋعا ارناپ, وسى سالاداعى قىزمەتىن سول كەزدەگى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسىندا تەرگەۋشى لاۋازىمىنان باستايدى. قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋراسىندا ەرەكشە ماڭىزدى ىستەر بويىنشا تەرگەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. الايدا عىلىمعا دەگەن زور قۇشتارلىق, جاس جىگىتتى ەندىگى جەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كۇندەلىكتى, ءبىرسارىندى جۇمىستارىندا ۇستاپ قالا المادى.
زاڭ عىلىمدارىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ونى ءوزىنىڭ بارلىق سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناۋعا يتەرمەلەدى. ول – 500-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ, سونىڭ قاتارىندا 20-دان استام مونوگرافيانىڭ اۆتورى. س.زيمانوۆتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى نەگىزىنەن العاندا, مەملەكەت پەن قۇقىق تاريحى مەن تەورياسىنا قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ وزگە دە ايماقتارىندا ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ جولدارىنا, تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇقىقتىق پلاتفورماسىنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ت.ب. وتە وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالعان.
تىنىمسىز ىزدەنىس, تابيعي تالانت, ءوز ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە دەگەن مۇددەلىلىك س.زيمان ۇلىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەر, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم ىستەرىنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسىپ, ءوزىنىڭ اتىن وتاندىق يۋريسپرۋدەنتسيانىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازعان تۇلعا دەسەك ارتىق ايتپاعاندىق بولار ەدى. ءوز ۇلتىنا دەگەن قالتقىسىز قىزمەتتىڭ, جاسامپاز ەڭبەكتىڭ جارقىن دالەلى بولىپ تابىلاتىن س.زيمانوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىك ەتۋمەن دايىندالعان 10 تومدىق «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» ەنتسيكلوپەدياسى ۇلتتىق قۇقىق تاريحىنىڭ جاۋھارى ىسپەتتى.
«كەي كەزدە عالىمنىڭ ءسوزى امىرشىلەردەن دە, بۇل ءفانيدىڭ زاڭدارىنان دا كۇشتىرەك بولادى» – دەيدى شىعىس دانالىعى. س.زيمانوۆ – ءاردايىم ءوز حالقىنىڭ نامىسىن جەكە باسىنىڭ مۇددەسىنەن جوعارى قويا بىلگەن ازامات.
ەل باسىنا سىن ءتۇسىپ, ۇلتتىق نامىستىڭ سىنالار شاعى بولعان 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە دە ول ءوزىنىڭ ۇلتجاندىلىعىن, ازاماتتىق ۇستانىمىن كورسەتتى. يمپەريالىق ورتالىقتان شوقپارلارىن سۇيرەتىپ ماسكەۋدەن كەلگەندەردىڭ قازاق ۇلتىنىڭ اتىنا ايتقان جالاسىنا, استام پىكىرلەرىنە دە تايسالماي قارسى شىعىپ, ۇلت نامىسىنىڭ تاپتالۋىنا جول بەرمەگەن ساناۋلى ادامداردىڭ ءبىرى بولدى.
حح عاسىردىڭ 90-جىلدار اتاقتى اكادەميكتىڭ ساياسي جانە مەملەكەتتىك قىزمەتىندەگى بارىنشا بەلسەندى كەزەڭى بولدى. ناق وسى كەزەڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك ءومىرى تولىقتاي توقىراۋعا ۇشىراعان كەڭەس وداعى سياقتى الىپ مەملەكەتتىڭ شارۋاسى شاتقاياقتاپ, قۇردىمعا كەتۋگە تاياعان كەزى بولاتىن. كەڭەس وداعى ىدىراپ, الەمنىڭ ساياسي كارتاسىندا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ, ياعني حالىقارالىق قۇقىقتىڭ دەربەس سۋبەكتىلەرىنىڭ پايدا بولۋى ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋدى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويدى.
قازاق حالقىنىڭ قولىنا ۋاقىتتىڭ ءوزى بەرگەن تاريحي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, اتالارىمىزدىڭ ارمانى بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋعا دەگەن قاجەتتىلىك, كوپتەگەن ءبىرتۋار تۇلعالاردىڭ تاريح ساحناسىنا جارق ەتىپ شىعۋىنا سەبەپكەر بولدى. اكادەميك س.زيمانوۆ وسىنداي تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى بولا ءبىلدى.
ول وتانىمىزدىڭ ساياسي دامۋىنىڭ باعىتىن ايقىنداۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولعان قۇجات. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ تۇپكى رەداكتسياسىن دايىنداۋ بويىنشا كوميسسياعا باسشىلىق جاسادى. وسى اتالعان قۇجاتتى قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى نەگىزدى پايىمداۋلاردى قوعامعا ۇسىندى. سونىمەن قاتار ول كەلەسى ءبىر تاريحي ماڭىزدى قۇجات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» – كونستيتۋتسيالىق زاڭىن دايىنداۋ بويىنشا كوميسسيانىڭ دا مۇشەسى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا ول ساراپشىلار توبىن باسقاردى. شىندىعىن ايتقاندا, وسى اتالعان كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك بيلىك ءبولىنىسىن ايقىنداۋدا, وكىلەتتى بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىن بەكىتۋ ماسەلەلەرىندە بارىنشا پروگرەسسيۆتى قۇجات بولاتىن. وسى جىلدارى سالىق زيمان ۇلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان زور كولەمدى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ باستى يدەولوگتەرىنىڭ ءبىرى بولدى, ءوزىن حالقىن قالتقىسىز ءسۇيۋدىڭ, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىمنىڭ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاسامپاز ەڭبەك ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى.
قالىپتاسۋ ۇستىندەگى قۇقىقتىق جۇيە, ۇلتتىق قۇقىقتىق عىلىمدى دامىتۋ جانە ونى بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە وتكىر قويدى. وسى ورىستەگى ماسەلەلەردى شەشۋدە س.زيمان ۇلى ايانباي ەڭبەك ەتتى.
ول 1995-2005 جىلدار ارالىعىندا قازاق اكادەميالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, اتالعان وقۋ ورنىنىڭ اقتاۋ قالاسىنداعى فيليالىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال جاسادى. اكادەميالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اقتاۋ فيليالى ماڭعىستاۋ توپىراعىنداعى جوعارى ءبىلىمدى زاڭ قىزمەتكەرلەرىن دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولدى. وقۋ ورنىنىڭ اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە اتاقتى اكادەميك بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. 2001 جىلى اكادەميالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اقتاۋ فيليالى ش.ەسەنوۆ اتىنداعى اقتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «قۇقىقتانۋ» كافەدراسى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, جوعارى ءبىلىمدى زاڭ قىزمەتكەرلەرىن دايارلايتىن ولكەمىزدەگى ەڭ ىرگەلى وقۋ ورنىنا اينالدى.
2011 جىلى كافەدرا قابىرعاسىندا اكادەميك س.زيمانوۆ اتىنداعى اۋديتوريا اشىلىپ, ونىڭ تۇساۋكەسەرىنە اتاقتى اكادەميكتىڭ ءوزى ارنايى كەلگەن بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا «قۇقىقتانۋ» كافەدراسى ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ-ءنىڭ ەڭ بەدەلدى قۇرىلىمدىق بولىمشەسىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا كافەدرا ەكى مىڭنان اسا جوعارى ءبىلىمدى مامان دايىنداپ شىعاردى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ولكەمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت اتقارادى. ەلىمىزدەگى قۇقىق ءتارتىبى مەن زاڭدىلىقتى نىعايتۋ, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەت ەكەندىگىن بولاشاق ماماننىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى كافەدرانىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى قىزمەتتىك پارىزى رەتىندە باعالايدى.
ونىڭ ءومىر جولى – قازىرگى ۋاقىتتا وتە سيرەك قۇبىلىسقا اينالعان, عىلىمعا ادال عالىمنىڭ جانە ارى تازا مەملەكەتتىك قايراتكەردىڭ اقيقات بەينەسى. سالىق زيمان ۇلى جوعارى بىلىكتى قۇقىقتانۋشى عالىمدار مەن تاجىريبەلىك زاڭگەر قىزمەتكەرلەردى دايارلاۋ ءتارىزدى اسا ماڭىزدى ورىستە دە تىنباستان ەڭبەك ەتتى. ول اسا ۇلكەن عىلىمي مەكتەپتى قالىپتاستىردى, ونىڭ شاكىرتتەرى قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, قۇقىق سالاسىنىڭ ءارتۇرلى ورىستەرىندە جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ قاتارىندا ۇستازدارىنىڭ اق باتاسىمەن وزدەرىن عىلىمي, اعارتۋشىلىق جانە قوعامدىق-ساياسي قىزمەتكە ارناعاندارى دا جەتەرلىك.
سالىق زيمان ۇلى زيمانوۆتىڭ جارقىن بەينەسى – حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ, ۇلتجاندىلىق پەن عىلىمعا دەگەن ادالدىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالىپ قالا بەرەدى.
سەرىكقالي الىبەكوۆ,
ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كمتجيۋ دوتسەنتى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
اقتاۋ
