– ەڭ اۋەلى ءوزىڭ تۋرالى قىسقاشا ايتىپ بەرسەڭ...
– مەنىڭ ينتەرنەتتەگى نيكنەيمىم – روكي. اقش-تىڭ تەحاس شتاتىندا دۇنيەگە كەلىپ, سوندا وسكەنمىن. ۋنيۆەرسيتەتتى گاۆايدا تامامداعاندىقتان, ول جاقتى دا تۋعان جەرىم ىسپەتتى سانايمىن. قازىرگى تاڭدا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرىندە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەمىن. قازاقستانعا 2018 جىلى كەلدىم. سول كەزدەن باستاپ قازاقستانداعى ءومىرىم تۋرالى ۆيدەولار تۇسىرە باستادىم. سونداي-اق قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە قاتىستى ۆيدەولارىم دا بار.
– نەلىكتەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە شەشىم قابىلدادىڭ؟ سۇراقتى بۇلاي قويۋىم, قازاق ءتىلى الەمدەگى تانىمال ءتىلدىڭ قاتارىندا ەمەس قوي.
– باستاپقىدا قازاقستانعا كەلگەندە ورىسشا ۇيرەنە باستاعان ەدىم. ايتسە دە ورىس ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى مەن ءۇشىن قيىنعا سوقتى. ونداعى گرامماتيكالىق ەرەكشەلىكتەر كوپ بولعاندىقتان, ءبارىن جاتتاپ الۋ وڭاي ەمەس. ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋدى توقتاتقان سوڭ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ انا ءتىلىن, ياعني قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ۇيرەنۋ قاجەت ەكەنىن سەزىندىم. قازاق ءتىلىن ۇيرەنسەم, ءوزىم تۇرىپ جاتقان ەل مەن ونىڭ حالقىن قۇرمەتتەيتىنىمدى ءتۇسىندىم. ءسويتىپ, قازاقشانى مەڭگەرۋگە دەن قويا باستادىم. حالىق-ارالىق دەڭگەيدە قازاق ءتىلىنىڭ تانىمال ەمەس ەكەنى مەنى ويلاندىرعان ەمەس. ويتكەنى مەن ءۇشىن ءاربىر ۇلتتىڭ ءتىلى قۇرمەتكە لايىق. مەنىڭشە, الداعى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىنىڭ دە حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى ارتادى.
– قازاقشا ۇيرەنۋ قيىن ەمەس پە؟ مىسالى, ءبىزدىڭ ەلدە ءومىر بويى تۇرىپ كەلە جاتسا دا, قازاقشا سويلەي المايتىندار بارشىلىق.
– قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ جەڭىل بولدى دەپ ايتا المايمىن. ءبىرىنشى كەزەكتەگى قيىندىق – كۇندەلىكتى ومىردە قازاقشا سويلەسۋگە مۇمكىندىگىم بولا بەرمەيدى. مەن قازىر اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن ورتادا جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن. سوندىقتان قازاقشا سويلەسۋگە مۇمكىندىك جوق. وعان قوسا, سىرتقا شىعا قالسام, كوشەدە ادامدار ماعان ورىسشا ءتىل قاتادى. مۇنىڭ سەبەبى سىرتقى كەلبەتىم سلاۆيان تەكتەستەرگە ۇقساعاندىقتان شىعار. كەيدە, ءتىپتى كوشەدە قازاقشا سويلەسەم دە, ماعان كوپ ادام قازاقشا جاۋاپ قايتارمايدى. مەنىڭشە, ولار دا قازاقشا ناشار سويلەيتىن بولار.
تاعى ءبىر ماسەلە, قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن وقۋ قۇرالدارى كوپ ەمەس. مىسالى, ءتىلدى ەندى مەڭگەرىپ جۇرگەندەرگە ارنالعان بىرقاتار قۇرال بولعانىمەن, ولار مەديا ءتىلدى جەتىك بىلەتىندەرگە ارنالعان. ال مەن سەكىلدى توپتاعىلارعا ارنالعان ءتىل ۇيرەتۋ قۇرالدارى جوقتىڭ قاسى.
سونىمەن قاتار كوپ ادام قازاق ءتىلىن ەندى ۇيرەنىپ جۇرگەندەرمەن قالاي سويلەسۋدى بىلمەيدى. اعىلشىن تىلىندە «شەتەلدىكشە سويلەسۋ» دەگەن ۇعىم بار. مۇنىڭ ماعىناسى, اعىلشىنشا شەتەلدىكتەر تۇسىنەتىندەي ءتىل قاتۋدى بىلدىرەدى. مىسالى, باياۋ سويلەپ, قاراپايىم سوزدەر مەن گرامماتيكا قولدانۋ. مەنىمەن قازاقشا سويلەسەتىندەردىڭ كوبى ەشقاشان شەتەلدىكپەن قازاقشا سويلەسىپ كورمەگەن. سول سەبەپتى ولار قاراپايىم سويلەۋدەن بەيحابار. جەرگىلىكتى حالىق قازاقشا جىلدام سويلەگەندە, تۇسىنە الماي قالامىن. بالكىم, مەنىڭ قازاقشا تىڭداۋ قابىلەتىم ناشار شىعار.
– قازاقستاندا تۇرىپ جاتقانىڭا قانشا ۋاقىت بولدى؟ العاش كەلگەندەگى اسەرىڭ قانداي؟
– قازاقستانعا 2018 جىلعى تامىزدا كەلدىم. ياعني مۇندا تۇرىپ جاتقانىما ەكى جارىم جىلعا جۋىقتادى. مۇندا كەلگەنگە دەيىن قازاقستان تۋرالى از بىلەتىن ەدىم. العاش كەلگەندە ستۋدەنتتەر مەنى تاڭعالدىردى. ولار ساباقتى بەرىلىپ وقىپ, ماعان ەرەكشە ءىلتيپات ءبىلدىردى. اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيى دە جوعارى ەدى. ءالى كۇنگە دەيىن ستۋدەنتتەرىم تۋرالى پىكىرىم جاقسى.
باستاپقىدا قازاقتار وتە سۋىق حالىق دەپ ويلادىم. اۆتوبۋستا, دۇكەندەردە, مەيرامحانالاردا مەنىمەن ەشكىم سويلەسۋگە تالپىنعان جوق. سونداي-اق ەشكىم بەتىمە قاراپ جىميعان ەمەس. كەيىنىرەك بۇل ەلوردا حالقىنىڭ جالپى بولمىسى, ەشكىمنىڭ ەشكىمدە جۇمىسى جوق ەكەنىن ءتۇسىندىم. سودان سوڭ وعان ءمان بەرمەيتىن بولدىم.
– جالپى, قازاقتار تۋرالى, قازاق مادەنيەتى تۋرالى نە ايتاسىڭ؟
– ستۋدەنتتەرىم قازاقتار قوناقجاي حالىق دەپ ءاردايىم ايتاتىن. بىراق ەكى جىل بويى قازاقستاندا مەنى ەشكىم ۇيىنە قوناققا شاقىرعان ەمەس. ايتسە دە بۇل ءوزىمنىڭ كەمشىلىگىمنەن بولعان جاعداي ەكەنىن ءتۇسىندىم. ويتكەنى مەن جۇمىستا, تۇرعىلىقتى جەرىمدە قازاقتارمەن ورنىقتى بايلانىس جاساماعان ەكەنمىن. الايدا ايتا كەتەيىن, تاياۋدا عانا قازاقتاردىڭ ۇيىنە قوناققا باردىم.
قازاقتاردىڭ وتە ءىلتيپاتتى جانە قوناقجاي ەكەنىن قازىر تۇسىنە باستادىم. بىراق وزگەگە جىلى پەيىلدەرىن بىردەن بىلدىرە قويمايدى ەكەن. ال ساعان قۇشاعىن اشتى ما, وندا مەيىرىمىمەن, قامقورلىعىمەن باۋراپ الادى. كوپتەگەن دوس تاپتىم. ولار ماعان كوپ كومەكتەستى. مۇنداعى دوستارىما العىسىم ەرەكشە. قازاق ءداستۇرى مەن سالتىن ءالى دە ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. قازاقتاردىڭ باي مادەنيەتىنەن ءالى دە ۇيرەنەتىنىم كوپ. كەيىنگى كەزدە ءداستۇرلى قازاق كيىمدەرىنە قىزىعىپ ءجۇرمىن.
– اڭگىمەڭە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
