ءتىل نورماسى ساقتالماعان ادەبيەت – تولىققاندى ادەبيەت ەمەس. ونەردىڭ ىشىندەگى ساحناعا شىعاتىن درامالىق شىعارمالار مەن ءان ماتىندەرى دە تالاي سۇزگىدەن وتكەن ادەبيەتتىڭ ءبىر ءتۇرى. ءتىپتى پارلامەنت قابىلدايتىن زاڭ جوبالارى تۇگەلگە جۋىق ورىس تىلىندە دايارلانىپ, بارلىق القالى جيىندار باياعى كولبين, حراپۋنوۆتار «كۋرمەتتي جولداستار» دەپ جيىندى قازاق تىلىندە باستاعان بولاتىندارى سياقتى قازىرگى شەنەۋنىكتەر قازاقشا ەكى-ءۇش سويلەممەن باستاپ, ءارى قاراي رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە سايراي جونەلەتىندەرىنە نە دەۋگە بولادى؟
وسىندايدا ەسكە تۇسەدى ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى, جەتكىنشەك شاعىمىزدا, ۇجىمشاردىڭ ءوندىرىس جينالىسىنا كەيدە قاتىسامىز. سوندا ۇجىمشار باسقارماسىنىڭ توراعاسى: « ۇلى حالىقتىڭ وكىلى كۋزما ۇستا وتىرعاندىقتان باياندامامدى ورىسشا جاسايىن», – دەپ شالا-شارپى بىلەتىن ورىس تىلىندە بايانداماسىن ءبىر-ەكى رەت وقي باستاعانى بار. سوندا زالداعى جالعىز قازعۋار ورىس كۋزما ۇستانىڭ: ء«اي, كاكە, مەن كازاكشا جاكسى بيلەمين گوي. وز تيليندە ايتا بەرسەنشي» دەگەن ءسوزى ەستە قالىپتى. زامانىنا قاراي «بەيىمدەلۋ» دەگەن جانە «جاپپاي بەيىمدەلۋ» دەگەن وسىلاي باستالعان ەكەن عوي...
جوعارىدان تومەنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلدى كوتەرۋ جونىندە جالىندى ۇراندار ايتىلىپ, قاۋلىلار قابىلدانىپ جاتسا دا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرگىسى كەلەتىن توپتار مەن ۇيىمدار قۇرىلىپ, ميلليونداعان قارجى ءبولىنىپ جاتسا دا, بۇل كەلەلى ماسەلەنىڭ وڭايشىلىقپەن شەشىلەر ءتۇرى كورىنبەيدى. «قورقامىن كەيىنگى جاس بالالاردان» دەگەندەيىن, ءىرى قالالارداعى قازاق مەكتەپتەرىندە وقيتىن شاكىرت اتاۋلىنىڭ كوبىنىڭ ساباقتا قازاقشا سويلەگەنمەن, سىنىپتان شىعا سالىپ, ءوزارا ورىسشا اڭگىمەلەسەتىندەرى, اق باستى اجەلەر مەن اتالاردىڭ ەرتىپ جۇرگەن نەمەرەلەرىنە: «سەرجيك, اسكارچيك, زاريناتاي, الينا (ەسىمدەرىنىڭ ءوزى زامانىنىڭ وزىق ۇلگىسى بولسا كەرەك), تۋدا نەلزيا», دەپ تاربيەلەيتىندەرى, كوپتەگەن اۋىل-كەنتتەردىڭ, قالا كوشەلەرىنىڭ اتاۋلارى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىلى مەملەكەت, قوعام, ادەبيەت, ونەر قايراتكەرلەرىمەن قاتار, ورىس-كازاك اتاماندارى مەن پومەششيك كۋلاكتاردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالىپ, ونى وزگەرتۋگە ەشكىمنىڭ پارمەن جاساي المايتىنى ت.ب. قورقىتادى. نەتكەن بويكۇيەز, ەرتەڭىمىزگە سالعىرت قارايتىن جۇرت ەدىك؟! الدە قازاق ءتىلىن شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن تاعى ءبىر 30-40 جىل كەرەك پە ەكەن؟! ءاي, قايدام, مىنا تۇرىمىزبەن سولاي شىعار دەپ قورقامىن.
ۇلىبريتانيانىڭ ءتىل زەرتتەۋشىسى دەۆيد كريستالل «تىلدەر اجالى» دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى ات ۇركىتەردەي كىتابىندا: «الەمدە 6 مىڭنان استام ءتىل بولسا, ونىڭ 2700-ءى نەگىزگى ءتىل, 4000-عا جۋىعى سول تىلدەردىڭ ديالەكتىسى, 600-ءى جويىلۋ الدىندا تۇر», دەيدى. ايتقان جەردەن اۋلاق, 600-گە ءبىزدىڭ ءتىلىمىز ازىرگە قوسىلا قويماس. ول تاعى دا «سول تىلدە سويلەيتىن ۇرپاق ءوز تىلىنەن بەزىنگەن كەزدە ءتىل ولەدى» دەيدى. وسى ءسوزدى ۇلت كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «بۇگىن ءتىلىمىز جوعالسا, ەرتەڭ ءوزىمىز جوعالامىز» دەپ, تاعى دا: «...ءتىل – ۇلتتىڭ جانى» دەپ ايتقانىنداي كەزەڭگە كەلمەسەك بولعانى. عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ول ۇلتىن – قازاعىن قالاي ساقتاندىرعان, بوداندىق قۇرساۋىنداعى جۇرتىنىڭ بولاشاعىن كورىپكەلدەي قالاي عانا تاپ باسىپ ايتقان دەسەڭىزشى. وسىنىڭ تۋرا دالەلى دەپ 1917 جىلى كەڭەس ۇكىمەتىنە قاراستى 194 ۇلت پەن ۇلىس بولسا, سونىڭ 70 جىلدا 50%-ى جوعالعان ەكەن. ولاردىڭ الدىمەن ءتىلى, سونان سوڭ ۇلت رەتىندە وزدەرى قۇرىپ بىتكەن. بىلايشا ايتقاندا, اسسيميليزاتسيالانىپ (كىرىگىپ), تەك قانا وڭدەرى مەن تۇستەرى بۇرىنعىشا قالعان. ءىبىر-سىبىردەگى از ۇلتتاردىڭ ەسىمدەرىنە دەيىن فەدور نيكولاەۆيچ, ۆارۆارا يۆانوۆنا بولىپ كەلۋلەرى وسىنىڭ ايعاعى.
بۇل ايتىپ وتىرعانىمىز, ابدەن ءسوزجاۋىر بولعان قازاق ءتىلىنىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى, قايتكەندە مەملەكەتتىك دارەجەسى بار ءتىلىمىزدى جەرىمىزدە مەكەندەپ وتىرعان باسقا ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ء«تىلىمىزدى ۇيرەنبەدى» دەپ رەنىش بىلدىرمەي-اق, ءوز جۇرتىمىز ونىڭ قادىرىنە جەتىپ, تولىق ءمان بەرە الادى دەيتىن ماسەلە. ءبىز قازىر انا ءتىلىمىزدى جەتىك مەڭگەرۋ جولىنداعى ەڭ باستى شارتتاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى ۇعىنىقتى دا, جاتىق سويلەۋ مەن ساۋاتتى جازا ءبىلۋ جايىنداعى ويعا تۇيگەن كەي ماسەلەلەرگە توقتالعىم كەلەدى.
سويلەۋ ءبىلۋ دەگەنىمىز – ورفوەپيالىق نورمالاردىڭ ساقتالۋى عوي. وكىنىشكە قاراي, ەستىلەر ءسوزدىڭ تىڭدارماننىڭ قۇلاعىنا جاعىمدى بولىپ جەتۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن, سويلەم مۇشەلەرىنىڭ ءوز ورنىندا تۇرۋى, ياعني سويلەمنىڭ دۇرىس قۇرىلۋى, – ۇندەستىك زاڭى (سينگارمونيزم), اۋەزدىلىگىن (مۋزىكالىلىعىن) ساقتاۋ, باسقا ءتىلدىڭ (ورىسشا) سوزدەرىن ورنىمەن عانا قولدانۋ, قازاق تىلىندەگى ابدەن قالىپتاسقان سوزدەردى بۇزباي ايتۋ ت.ب. جايلار وزەكتى ماسەلەگە اينالعانى راس. الماس قىلىشتاي وتكىر ءسوزىمىز بەن شۇرايلى ءتىلىمىزدى ءبىزدىڭ جاسىق تەمىرتەكتەي دارەجەگە جەتكىزىپ جۇرگەنىمىز دە وتىرىك ەمەس.
جيىنداردا, ءارتۇرلى ماجىلىستەردە ءسوز العانداردىڭ باياعى قارا ءسوزدى جىرداي عىپ, ماقالداپ-ماتەلدەپ, قاجەت جەرىندە ەكپىن تۇسىرە ۇيقاستىرا سويلەيتىن تولە, قازىبەك, ايتەكەلەردى ايتپاعاندا, بي دەگەن دارەجەلەرى بارلاردىڭ بارلىعى دەرلىكتەي ءسوز قادىرىن وقىپ-بىلمەسە دە, كوكەيلەرىنە توقىپ, سويلەۋ ونەرىنىڭ بيىگىنە كوتەرگەن دالا دەموسفەندەرىندەي بولىڭدار دەپ ەشكىم تالاپ قويا الماس. قازىر شەشەندىك مەكتەپتەرىنىڭ مۇلدە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقاندارىن مويىندايىق. راس, اڭگىمەلەرىنىڭ ماعىنالى, ءماندى بولۋلارىمەن بىرگە, سويلەمدەردىڭ اۋەندىلىگىن ساقتاي وتىرىپ سويلەيتىن زەينوللا قابدولوۆ, كاكىمجان قازىباەۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, اسقار توقپانوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك سىندى ءدىلمار شەشەندەردىڭ دارىستەرىن, سوزدەرىن تامسانا وتىرىپ تىڭداعانبىز. ولار قاعازدان وقىپ وتىرعانداي جاڭىلماي سويلەر ەدى. قازىر دە ونداي ازاماتتار بار. دۇرىس سويلەۋ دەگەنىمىز ءتىلدى ءوز قالاۋىنشا, بىلگەنىنشە پايدالانباي, تىڭدارمانعا ءتىلدىڭ بارشا زاڭدىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, جەتكىزە ءبىلۋ بولىپ تابىلادى. ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمىزدە قازاق ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن مارقۇم قاتىش حاسەنوۆا تاپسىرمانى ايتىپ تۇرعانىڭدا دۇرىس سويلەمەسەڭ اۋزىڭنان قاعىپ, قاتە سويلەمىڭدى قولما-قول ەسكەرتىپ: «ەرتەڭ ۇلكەن ومىرمەن ارالاسقاندا دۇرىس سويلەي ءبىلۋ ارقايسىڭنىڭ بورىشتارىڭ» دەپ وتىرار ەدى. ارينە, ءبارىمىز دە ودان ءدىلمار شەشەن بولا قويعان جوقپىز. الايدا ول كىسىنىڭ اقىلى ەستەن شىقپايدى. جيىنداردا, تەلە-راديو حابارلارىندا, باسقاسىن قويعاندا, دارەجەلى شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرى «جاڭاعى, سونان سوڭىن» قايتالاپ, اۋزىنان ءسوزى ءتۇسىپ تۇرعاندارىن كورگەندە, اپايىمىزدىڭ سول ءسوزى ەسكە تۇسە بەرەدى. قازىرگى, اسىرەسە ادەبيەت پەن ءتىلدىڭ, ءتىپتى بارلىق ءپاننىڭ مۇعالىمدەرى, بالاباقشا تاربيەشىلەرىنەن باستاپ, جەتكىنشەكتەردى دۇرىس سويلەۋگە بەيىمدەي بەرسە دەگەن وي كەلەدى. ءسوزدى دۇرىس سويلەي الماي ءجۇرۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى – تىلىمىزگە, ونى ايتا ءبىلۋ مادەنيەتىنە جاۋاپسىزدىق پەن نەمقۇرايلىلىقتىڭ سالدارى. سونان سوڭ مەكتەپتەردە ءتىل نورمالارىن, سويلەۋ مادەنيەتىن ۇيرەتۋدىڭ جوقتىڭ قاسى ەكەندىگىندە.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «انا ءتىلى» گازەتىندە بەرگەن سۇحباتىندا قازاق ءتىلىن ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالدىرۋدى ناسيحاتتاۋ قاجەتتىلىگىن ايتقان ەدى. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاقتا ورىندالۋى ءتيىستى باستى مىندەتى. ول مىندەت ورىندالۋى ءۇشىن ءوز قازاعىمىز ەتەك-جەڭىن جيناپ, تىلىمىزگە ورىندى-ورىنسىز «جاڭالىقتاردى» ەنگىزۋگە قارسى ۇلكەن كۇرەستى باستايتىن ۋاقىت جەتكەندەي.
قالاي سويلەپ ءجۇرمىز؟ قازىر ورىنسىز, ءتىپتى جوسىقسىز سوزدەردى بىرەۋلەر ويلاپ تاپقان سوڭ, «جۇقپالى دەرتتەي» تەز تارالىپ كەتۋىنە ەڭ الدىمەن ءوزىمىز كىنالىمىز. ولاي دەيتىنىم مەن تۋىپ-وسكەن زايسانىمدا دا بۇرىن ايتىلمايتىن كىرمە سوزدەر قازىر جايلاپ الىپتى. تاڭعالدىم. ءتىپتى ول جەر عانا ەمەس, باسقا ولكەلەردە دە. ءتىپتى تەلەديدار, راديو حابارلارىندا دا ءجيى قايتالاناتىن بولدى. بۇل – «وتىرمىز, تۇرمىز» سياقتى ابدەن قالىپتاسقان ەتىستىكتەردى «جاڭالىقپەن جاڭارتقان» – «وتىرىق, تۇرىق» سياقتى جەكەشە, كوپشە جالعاۋسىز, سۇيكىمسىز سوزدەر كوبەيدى. «قازىر قايداسىڭ؟» دەسەڭ, «پالەن جەردە تۇرىق» نەمەسە «پالەن ۇيدە وتىرىق» دەپ جاۋاپ بەرەدى. جالعىز وتىر ما, الدە بىرەۋلەرمەن وتىر ما, ءبىلىپ بولمايدى. قانداي, قاي «دانىشپاننىڭ» ويلاپ تاپقانىن بىلە المايسىڭ؟ ۇيات بولعاندا تەلەديداردان جوعارى شەندى ۆيتسە-مينيستر سياقتىلاردىڭ دا «وتىرىق, تۇرىعىن» ەستىدىك قوي. سول سياقتى «بولا ما؟ كەلە مە؟» دەيتىن سويلەمنىڭ سوڭىنان كەلەتىن سۇراقتى «بولا(دى) ما؟ كەلە(دى) مە؟» دەپ وزگەرىسكە ۇشىراتىپتى. بۇل جەردە -دى, -ءدى جالعاۋلارىن نە ءۇشىن قوسىپ سويلەپ جۇرگەنىمىز تۇسىنىكسىز. كەرىسىنشە, بۇل جەردە ارتىق جالعاۋ جالعانسا, ونىڭ «كەلەت پە؟ بارات پا؟» دەگەن ۇندەستىك زاڭىنا بالتا شاپقانداي قىسقارتىپ ايتۋ ءۇردىسى دە پايدا بولىپتى. بۇرىندارى وڭتۇستىك وڭىردە ەرتەدەن قالىپتاستىرىپ العان «قاي جاق؟ ول جاق, بۇل جاق» دەيتىن پىسىقتاۋىشتاردى مەيلىنشە قىسقارتىپ «قاي ياق؟ بۇ ياق؟» دەپ سويلەۋ ءۇردىسىن دە ۇيرەنىپ الا قويۋشىلاردىڭ كوبەيە تۇسكەنى بايقالادى. ەجەلدىڭ ەن كۇنىنەن «تۋعان كۇن» دەپ ايتىلىپ, جازىلۋشى ەدى, قازىر «تۋىلعان كۇن» دەپ ىرىقسىز بىرەۋ تۋدىرعانداي «جاڭا نۇسقانىڭ» قالاي پايدا بولعانى تاڭعالدىرادى. جاڭاشا سويلەۋ بۇل مىسالدارمەن شەكتەلسە ءجون عوي. قازىر بۇل سوزدەردى بۇزىپ ايتۋ سانگە اينالدى. «كوشە باسىنا باردىم» نەمەسە ء«ۇي باسىنا كىرىپ شىقتىم» دەۋدىڭ ورنىنا «كوشە باسىعا, ءۇي باسىعا» دەپ سويلەيتىن بولدىق.
ءتىلىمىزدىڭ ەرەجەسىندە «سان ەسىمنەن كەيىن باستاۋىش سوزگە كوپتىك جالعاۋ جالعانبايدى», دەپ جازىلعان. ءسوز بىلەتىن جۇرت ءتىپتى دە ولاي سويلەمەيدى. قازىر «پالەنبايدىڭ شارۋا قوجالىعىندا 154 سيىر(لار) بار» دەيتىن ءسوزدى ءجيى ەستيتىن, ءتىپتى قايسىبىر باسپاسوزدەردە سولاي جازىلاتىنىن دا كورىپ ءجۇرمىز. ولاردىڭ ءبارى دە ۇيرەنشىكتى ءسوز ساپتاۋ ۇلگىسىنە اينالىپ وتىر. «اناۋ جەردە اناۋ وسىلاي دەدى, مىناۋ بىلاي جازدى» دەپ مىسال كەلتىرىپ جاتپادىق. سوڭعى كەزدەرى سوزدەردىڭ ماعىناسىن كەرىسىنشە وزگەرتىپ پايدالاناتىن ادەت تە قىلاڭ بەرە باستادى. «جولدىڭ قيىندىعىنىڭ ارقاسىندا ءتورت-بەس ساعات كەشىگىپ كەلدىك» نەمەسە «قازىرگى داعدارىستىڭ ارقاسىندا كەيبىر جوسپارلارىمىز ورىندالماي قالدى» دەپ سويلەيتىن بولدىق. بۇل جەردە «ارقاسىندا» ەمەس, «سالدارىنان» نەمەسە «سەبەپتى» دەۋ كەرەك قوي. «ارقاسىندا» دەيتىن ءسوز جاقسى ناتيجەنى انىقتاسا, ونىڭ انتيماعىناسى «سالدارىنان», «كەسىرىنەن» دەگەن سياقتى ماعىنانى بەرمەيتىن بە ەدى. بۇل جاي عانا كەلتىرىلگەن بىرەر مىسال عانا. ايتپەسە بۇگىندەرى وسىلايشا ءسوز ساپتاۋ ۇلگىسى مولىعىپ تۇر. دەمەك, ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرمەي ايتا سالۋ – بۇل دا ءسوز بۇزۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. ءتىل دە زامانىنا قاراي جاڭا سوزدەرمەن تولىعىپ, جەتىلىپ وتىرۋى زاڭدى قۇبىلىس. قازىر ونداي سوزدەردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى, الايدا ءمان-ماعىناسىز, ء«تىلبۇزار» سوزدەردى ورىندى-ورىنسىز پايدالانبايىق دەگىمىز كەلەدى.
بۇلايشا كەتە بەرسەك, ەگەر ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن بابالارىمىز ءتىرىلىپ كەلسە, ءبىزدىڭ وزدەرىنىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىمىزگە داۋ جوق, كۇماندانار ەدى.
سوزدەردى بۇزىپ سويلەۋ قازاقشا قالىپتاسقان اتاۋى نەمەسە ماعىناسى بولا تۇرا ورىس تىلىنەن كالكا جاساپ اۋدارۋ ۇردىسىنەن ازىرگە قۇتىلار ءتۇرىمىز كورىنبەيدى. ايتالىق, ء«مۇيىزدى ءىرى قارا» دەپ ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. سوندا ءمۇيىزسىز ءىرى قاراسى جىلقى ت ۇلىگى بولار. قازىر كاسىپكەرلەر شەت جۇرتتاردان توقال سيىرلاردىڭ تۇقىمىن كوپتەپ اكەلە باستادى. سوندا ولاردى قالاي اتايدى ەكەن؟ ءوزىمىزدىڭ سيىر, جىلقى, قوي, ەشكى دەگەن اتاۋىمىز تۇرعاندا «روگاتىي» ءسوزىن اۋدارىپ, نەگە ازاپتاندىق ەكەن؟ سيىردى سيىر دەپ, جىلقىنى جىلقى دەپ اتاساق, بۇل جانۋارلاردىڭ بەدەلدەرى ءتۇسىپ قالا ما ەكەن؟ بۇل اتاۋلار از بولسا, ءتىلىمىزدى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ارقايسىسىنىڭ تۇرىنە, جاسىنا قاراي ونداعان اتاۋلارى بار. ءتىل بايلىعىمىزدىڭ بارلىق سالاداعى ەرەسەن مولدىعى جونىنەن ەش ۇلتتىڭ تالاسا الماسى انىق. ءتىپتى جۇرتىمىزعا جات جانۋار شوشقا اتاۋلارى ونى اسىراپ جۇرگەن جۇرتتان مولداۋ ەكەن. ورىستار «سۆينوماتكا» دەي سالسا, ونى بىزدە «مەگەجىن» دەپ ايدارلاپتى. وسى «ماتكا» دەيتىن دە ءبىزدىڭ كەي ت ۇلىگىمىزگە دە اۋدارىپ, تەلىپ ءجۇرۋ دە ءجيى كەزدەسەدى. قازاقتىڭ «ساۋلىق قوي» دەگەن اتاۋى تۇرعاندا نەلىكتەن «انالىق قوي» دەپ قينالىپ جۇرگەنىمىز تۇسىنىكسىز. ءسىبىر بۇعىلارىن ورىسشا «ولەن» دەپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدەگى بۇل جانۋاردىڭ جابايى جانە قولعا ۇيرەتىلگەن ءتۇرىن جالپىلاما «بۇعى, مارال» دەپ اتاپ ءجۇر. تىلىمىزدە بۇل جانۋاردىڭ اتالىعىن «بۇعى» دەپ, ال انالىعىن «مارال» دەپ اتاعان. «تايىنشا بۇعى, ون ەكى سالالى ء(مۇيىزىن ايتادى), بۇعى» دەپ, ال ءتولىن بۇزاۋ ەمەس, ارقاردىڭ ءتولىن «قوزىقا» دەيتىن سياقتى «بۇزاۋقا» دەپ اتاعان. بالىقتاردىڭ «كوكسەركە, تابان, شورتان, ۇشقىش, ءمالىم» ت.ب. اتاۋلارىن مۇلدە جادىمىزدان «سىزىپ تاستاپ», «سۋداك, لەش, ششۋكا, ۋسكۋچ, ناليم» دەپ سويلەيتىن بولدىق. ءتىپتى اس ءمازىرىن قازاقشا جازىپ جۇرگەن مەيرامحانالار دا وسىلاي, ورىسشاسىن جازادى. ەڭ وكىنىشتىسى, ورىسشادان اۋدارىپ, قازاقشالاي سالعان كالكا سوزدەر, ءتىپتى كوپ-اق. «تۋعان كۇنىڭمەن», «مەرەكەڭمەن», «كەلۋىڭمەن, كەتۋىڭمەن» دەپ سويلەيمىز. ىلىك سەپتىگىنىڭ جالعاۋى جالعانعان سوڭ ءسوزدىڭ سوڭى اياقتالماي قالعانداي بولىپ, «سونان سوڭ نە بولادى؟» دەگەن ساۋال كوڭىلدە تۇرادى. حالقىمىز «تۋعان كۇنىڭ قۇتتى بولسىن», «مەرەكە قۇتتى بولسىن», «امان-ساۋ كەلدىڭ بە؟» نەمەسە «قوش كەلىپسىڭ», «جولىڭ بولسىن» دەپ تىلەك ايتاتىن. ورىسشا كەيبىر ورالىمدارعا ابدەن باۋىر باسىپ العانىمىز سونشا, قازاقشا اتاۋلارى بولا تۇرا ورىسشادان اۋدارىپ ايتۋعا بەيىمدەلىپ بولدىق. اۋىزدى «اۋىز» دەيمىز. تاعى ءبىر قۋىستاردىڭ بارىن ۇمىتپايىق دەگەندەي, «اۋىز قۋىسى» دەيتىن بولدىق. ودان ءارى ۇڭىلگىسى كەلسە, «كومەكەي, جۇتقىنشاقتارىمىز» بار. باسىمىزداعى ءبىزدى جۇرگىزىپ, تۇرعىزىپ وتىرعان اقىل, قابىلەت قارىمىمىزدىڭ باسقارۋشىسىن مي دەيمىز. ال ونى «باس ميى», «سۇيەك ميى» دەپ بولە-جارۋدىڭ نە قاجەتى بار. سۇيەك ميى دەگەندى «ج ۇلىن» دەمەۋشى مە ەدىك.
تەلەديدار حابارلارىندا بولعان جارنامالاردىڭ قازاقشا نۇسقالارىندا نەبىر جاڭاشا اۋدارمالاردى ەستيسىڭ. ارينە, جارناما دەگەن ولار ءۇشىن تابىس كوزى ەكەنى راس. الايدا بۇكىل حالىق الدىندا جاۋاپكەرشىلىك بولۋ قاجەت قوي. ءتىپتى ورىسشا دا ەمەس, تاڭعالعاندا ايتاتىن «ۆاۋ» ءسوزىن ۇيرەنىپ الا قويعان جاستاردىڭ وسىلاي دەپ تاڭىرقايتىنىن ەستي باستادىق. قازاقتىڭ «وھو, ەھە» سياقتى وداعايلارى تۇرعاندا نەمەسە «وي, بارەكەلدىسى!» تۇرعاندا «ۆاۋعا» ءبىرجولا بايلانىپ كەتپەسەك جارار ەدى. جارناما دەمەكشى, دىنىمىزگە, مەنتاليتەتىمىزگە, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا مۇلدە جات ايەلدەر قاۋىمىنىڭ كۇنتيمەسىنە, ەرلەردىڭ ابۇيىرىنە قاتىستى كورىنىستەرگە, ولارعا قاتىستى جارنامالارعا شەكتەۋ قوياتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. مۇسىلمان ەلى ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق...
ورىس تىلىنەن ەنگەن قىستىرما, كىرمە: «سرازۋ, زناچيت, ۋجە, يلي, پوكا, پوچەمۋ-تو» سياقتى ۇرى سوزدەردىڭ تىلىمىزگە ابدەن ءسىڭىسىپ, ورنىعىپ العانى سونشالىقتى, ولاردى قوسپاي سويلەي المايتىن دارەجەگە جەتكەنىمىز وكىنىشتى. وسىناۋ ءوزىمىز قالىپتاستىرعان كىرمە سوزدەردىڭ «بىردەن, دەمەك, الدەن, نەمەسە, ازىرشە-كەرىسىنشە, ويتكەنى-سەبەبى» سياقتى ماعىنالارى بولا تۇرا تىلىمىزگە الدىمەن ورىسشا نۇسقاسىنىڭ ورالا بەرەتىنى جاۋاپسىزدىقتىڭ كورىنىسى. سونداي-اق ەكىنىڭ ءبىرى: «پەچەنىم, جەلۋدوگىم, پوچكام... اۋىرىپ ءجۇر» دەپ سويلەۋ سانگە اينالدى.
الدا لاتىن الىپبيىنە كوشكەلى وتىرمىز. عالىمدار مەن ءتىل جاناشىرلارى ءبىرازدان بەرى تالقىلاۋمەن, تالداۋمەن كەلەدى. بۇنى مادەني, ءتىپتى رۋحاني ومىرىمىزدەگى ناعىز وتپەلى كەزەڭ دەپ بىلگەن ءجون. ماسەلە ارىپتەردىڭ سانىندا نەمەسە ولاردى قالاي تاڭبالاۋدا عانا ەمەس, جاڭا الىپبيگە كوشكەن كەزدە ورفوگرافيالىق سوزدەردى جازۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن, زاڭىن ساقتاۋعا دا كۇش سالۋ قاجەت. ورىس تىلىنەن, شەت تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردى ءوزىمىزدىڭ تىلدىك نورمالارعا بەيىمدەپ جازۋدى قولعا السا دۇرىس بولار. ايتالىق, ديرەكتور, تراكتور, پروفەسسور سياقتى سوزدەردى قازاقشاعا اۋدارۋدىڭ قاجەتى بولماس. ءتىلىمىزدىڭ اۋەزدىلىگىنە ساي دەرەكتىر, تراكتىر, پروپەسسىر دەپ جازساق سينگارمونيزم زاڭدىلىعىن ساقتاپ قالار ەدىك. باسقا تىلدەردەن اۋىسقان سوزدەر عانا ەمەس, ءوز تىلىمىزدەگى ءبىراز سوزدەر قالاي جازىلسا, سولاي ايتامىز دەپ, قۇلاققا جاعىمسىز ەستىلەتىن ءتىلدىڭ «قق»-لاماي, «تتى-لاماي» جۇمساقتاپ ايتۋدى دا ۇمىتىپ بارامىز. مىسالى, «امانگەلدى» دەپ ايتۋدىڭ ورنىنا جازىلعانىنداي «امانكەلدى» دەپ سويلەيتىن بولدىق. سول سياقتى «اتاقونىس» دەپ جازىلىپ, «اتاعونىس» دەپ ايتىلادى. «جاڭا كيىم – جاڭا گيىم» ت.ب. داۋىستى دىبىستان اياقتالاتىن تىركەستىڭ ءبىرىنشى ءسوزى ەكىنشى ءسوزدىڭ باسىنداعى -ق, -ك قاتاڭ دىبىسپەن باستالعاندا ەكىنشى ءسوز -ع, -گ دىبىستارىنان باستالىپ, ۇياڭدانىپ ايتىلاتىنىن دا ۇمىتىپ بارامىز. مارقۇم اكادەميك رابيعا سىزدىق: «ورفوەپيا نورمالارىنىڭ جازۋدىڭ قۇلدىعىنا ۇشىراۋ قاۋپى بار» دەپ تەگىننەن-تەگىن جازباسا كەرەك.
قازاق ءتىلى جالعامالى ءتىل بولعاندىقتان جالعاۋ, جالعاۋلىق جۇرناقتار ارقىلى جاڭا ماعىنادا ءسوز جاسالادى. ء«تور-اعا, جاقسى-لىق, الا-كوز, قارا-كوز, جەتى-قات» ت.ب. سياقتى بىرىككەن قوس سوزدەر سويلەم مۇشەلەرىنىڭ ەكى ءتۇرى قوسىلىپ, جاڭا سويلەم مۇشەسىن قۇرايدى نەمەسە جالعاۋ, جالعاۋلىق ارقىلى مۇلدە باسقا ماعىناداعى ءسوز پايدا بولادى. بۇلار قوس سوزدەن نەمەسە جالعاۋ, جالعاۋلىق ارقىلى بىرگە جازىلىپ, باسقا ماعىنادا تۋىندايتىن سوزدەر. ال انىقتاۋىش پەن انىقتالاتىن قالقان قۇلاق, انىقتاۋىش پەن باستاۋىش, پىسىقتاۋىش پەن بايانداۋىش تاس جول, كوك اسپان, تولىقتاۋىش پەن بايانداۋىش, باستاۋىش پەن بايانداۋىش ارقىلى ۇيگە كەلدىك, تەز كەلدى, ۇزىن قايىڭ, بارساكەلمەس ت.ب. بولەك جازىلاتىن سوزدەردىڭ ۇياڭدانىپ ايتىلاتىنىن دا ەسكەرىپ جۇرگەن جوقپىز. سوزدەردى جازىلۋ نۇسقاسىندا ايتۋ ءسوز سازىن, اۋەزدىلىگىن جوعالتىپ, قاتقىلداندىرىپ ايتۋدى, ءار ءسوزدى ناقتىلاپ, اراسىنا تىنىس بەرمەي اڭگىمەلەۋ سويلەمنىڭ ىرعاعىن قۇلاققا جاعىمدى ەستىلۋىنە نۇقسان كەلتىرەدى.
جاسىرىپ-جاپپاي ايتار بولساق, ورتا مەكتەپتى ايتپاعاندا, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ديپلومدى جاستارىمىزدىڭ دەنى ءومىربايانىن دا قاتەسىز جازا المايتىنى شىندىق. قازىر ءتۇرلى-ءتۇرلى جاڭا پاندەر قوسىلىپ جاتقانى راس. ءبارى دە كەرەك شىعار. شاكىرتتەرگە ساپالى ءبىلىم بەرۋ جولىنداعى ىزدەنىستەر عوي. الايدا قازاق مەكتەپتەرىندە قازاق ادەبيەتى مەن قازاق ءتىلى ۇزاق وقىتىلاتىن پاندەردىڭ قاتارىندا بولىپ, سوڭعى سىنىپتارعا دەيىن تياناقتى وقىتىلۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. ساۋاتسىز وقۋ ءبىتىرۋشى – سالاۋاتتى مامان بولا المايدى.
قىسقاشا ايتقاندا, ءتىل – قارىم-قاتىناس قۇرالى, ءبىلىم مەن پاراساتىمىزدىڭ ءدال كورسەتكىشى. ول رۋحاني بايلىق رەتىندەگى ۇلتتىق قازىنامىز. سماعۇل سادۋاقاسوۆ وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن: «مەملەكەتتىك ءتىل – ءبىر-ەكى تورەنىڭ ءىسى ەمەس, ءاربىر قازاقتىڭ نامىسىنا بايلاۋلى ءىس» دەپ جازىپتى. سوندىقتان ءتىل تازارماي ۇلت تازارمايدى دەگىمىز كەلەدى.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
