– بەيبىت وكسىكباي ۇلى, پرەزيدەنتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان جاڭا رەفورمالارى مەن باستامالارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ مۇنىڭ العاشقى ناتيجەلەرى قانداي؟
– مەملەكەت ءومىرىنىڭ قانداي دا ءبىر سالاسىندا بولسىن جاسالاتىن وزگەرىستەر, رەفورمالاردىڭ ماقسات-مىندەتتەرى, جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرى مەن نورمالارى زاڭ جۇزىندە بەلگىلەنىپ, ساراپتالىپ بارىپ جۇزەگە اسادى. وسى باعىتتا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەل دامۋىنىڭ قاداۋ-قاداۋ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا بەرىلگەن تاپسىرمالارى نەگىزىندە ۇكىمەت, پارلامەنت دەپۋتاتتارى بىرقاتار زاڭدى جاڭا نۇسقادا قابىلداپ, قولدانىستاعى زاڭ نورمالارىنا كوپتەگەن جاڭا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزدى. شيراتىپ ايتاتىن بولساق, ولاردى بەس باعىتقا بولۋگە بولادى. ياعني الەۋمەتتىك سالا; قارجى – ەكونوميكا; مەملەكەتتىك باسقارۋدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەت, جەمقورلىققا قارسى كۇرەس; سوت جۇيەسىن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ; ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ جانە ساياسي رەفورمالار.
بىلتىر وسى سالالار بويىنشا 33 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە 3 زاڭ, 2 كودەكس جاڭا نۇسقادا قابىلداندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى قۇرىلعان. سول جوسپارعا سايكەس بيىل جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 14 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. كەلەسى جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن تاعى بىرنەشە جاڭارعان زاڭ قابىلدانادى.
– مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, وزگەرىستەردى بيلىك وزىنەن باستاۋى كەرەك. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى, مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى زاڭدارعا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزىلدى جانە الدا جاڭا تۇزەتۋلەر بولا ما؟
– قازىر جاھان ەلدەرى كۇردەلى گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق, تەكتونيكالىق وزگەرىستەر مەن ءتىپتى قيسىنىن ءتۇسىنۋ قيىن قاراما-قايشىلىقتى پروتسەستەردى باستان وتكەرۋدە. مەملەكەتتەر اراسىندا سەنىم تاپشىلىعى انىق سەزىلەدى. الەمدىك, ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ساقتاۋ ماسەلەلەرى ۋشىعا تۇسۋدە. جاھاندانۋ جاعدايىندا قازاقستان دا مەملەكەتتىك دامۋىنىڭ سىندارلى جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. زاماننىڭ وسىنداي جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز ىشىمىزدە قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدىڭ تاساسىندا قالىپ قويىپ, جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان جۇيەلى كەمشىلىكتەرىمىزدەن ارىلۋ ءۇشىن, باسەكەسى ارتىپ وتىرعان الەمدىك كوشتەن قالىپ قالماۋ ءۇشىن كوپ نارسەنى جاڭاشا جاساۋعا تۋرا كەلەدى. سول سەبەپتى مەملەكەتتى ءتيىمدى باسقارۋ مىندەتى ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر.
وسى رەتتە زاڭنامالىق نەگىزدە اتقارىلعان جۇمىستارعا كەلسەك, بىرىنشىدەن, پرەزيدەنت جارلىعىمەن مەملەكەتتىك قىزمەت جونىندەگى اگەنتتىك ءوز الدىنا بولەك شىقتى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جولداۋىندا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ۇسىندى. بۇل بۇگىندە ۇكىمەتتىڭ اشىق جۇمىس جۇرگىزۋىنە, ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى دامىتۋعا سەرپىن بەرىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا وسى تۇجىرىمدامالىق ۇستانىمىن ءارى قاراي دامىتىپ, تۇپكى ماقسات – حالىق ۇنىنە قۇلاق اسىپ قانا قويماي, «دۇرىس, ءادىل شەشىم قابىلداي الاتىن», «ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ» قاجەتتىلىگىنە ايرىقشا توقتالدى. پرەزيدەنتتىڭ كەلەسى پايىمى – «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» فورمۋلاسىنا كەلىپ سايادى.
مويىنداۋ كەرەك, مەملەكەتتىك قىزمەتتى العا باستىرماي, بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كەرتارتپا سيپاتى – بيلىكتىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنداعى اشىقتىق پەن ادىلدىكتىڭ اركەز بولماي جاتۋى, داڭعازالىق, جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋ, قاعازباستىلىق, بىتپەيتىن جينالىس جانە ت.ب. مۇنداي جۇيەلى كەمشىلىكتەرىمىزدى رەت-رەتىمەن, ۇزدىكسىز-ۇدەمەلى, كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇرگىزىپ قانا شەشە الامىز. بۇل رەتتە كوپ ماسەلە كادرعا كەلىپ تىرەلەدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە العاش رەت پرەزيدەنتتىڭ كادرلىق رەزەرۆى قالىپتاسىپ, 300 كادر ىرىكتەلىپ الىندى. سونىمەن قاتار ساياسي جانە اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ روتاتسياسى جونىندە پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىقتى. بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ءبىر جەردە ونداعان جىل ىستەپ وتىرا بەرەتىن. ولار باسقا قىزمەتكە اۋىسقان كەزدە ءوزىنىڭ كومانداسىمەن اۋىسپاۋىنا جول بەرمەۋ زاڭدىق نەگىزدە مەريتوكراتيا تارتىبىمەن رەتتەلدى. بۇعان قوسا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانىن بيىل 10 پايىزعا, كەلەسى جىلى 15 پايىزعا قىسقارتۋ جونىندە پرەزيدەنت جارلىعى شىقتى. پاندەميا كەزىندە 60-80 پايىز قىزمەتكەرلەر قاشىقتان جۇمىس ىستەدى. ودان ورتەنىپ كەتكەن, قۇلاپ قالعان ەشتەڭە جوق. سوندىقتان مەملەكەتتىك اپپاراتتى وڭتايلاندىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. جالپى, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ سانى 100 مىڭعا جۋىقتايدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدە الدىڭعى قاتاردامىز. ال قىسقارتۋ ەسەبىنەن ۇنەمدەلگەن قارجى قالعان قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەدى. ەڭبەكاقى ەڭبەگىنە قاراي, فاكتورلىق-بالدىق شكالاعا سايكەس تولەنەدى. بۇل جونىندە 2021 جىلى ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قاۋلىسى قابىلدانادى.
«مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن جاڭا نورمالارعا سايكەس «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىل-ايماققا مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر دە بارا الادى. ياعني اۋىل اكىمدەرى اپپاراتتارىنا دا ءبىلىمدى جاس ماماندار كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر اۋىلعا بارسا, اتالعان باعدارلامانىڭ جەڭىلدىكتەرىن تولىقتاي پايدالانىپ, كوتەرمە قارجىلىق كومەك, ءۇي مەن جەر تەلىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
– ادىلدىكتى باستى ۇستانىمى سانايتىن پرەزيدەنت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇيەلى, پارمەندى كۇرەس, كەشەندى ءىس-شارالار قاجەت ەكەنىن اۋەلدەن ايتتى. وسى رەتتە جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ ماسەلەسى زاڭ جۇزىندە قانشالىقتى قاتايتىلعانىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– جەمقورلىق قازاقستاندا عانا ەمەس, الدەقاشان الەمدىك پروبلەماعا اينالعان. زاڭى, تالاپ-ءتارتىبى جولعا قويىلعان باتىس ەلدەرىنىڭ وزىندە جەمقورلىق فاكتىلەرى از ەمەس. ءبىزدىڭ ەلدە كەيىنگى ونداعان جىلدار بۇل ماسەلە, ءتىپتى ۋشىعىپ كەتتى. وعان قارسى كۇرەسىمىز كۇتكەندەي ناتيجە بەرمەي وتىر. سوعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى بيلىك تارماقتارىنىڭ الدىندا جەمقورلىقپەن كۇرەس جاي عانا كوزبوياۋشىلىق, قاعازداعى ءۇستىرت بايانداۋ, جالعان ناتيجە دەڭگەيىندە قالىپ قالماي, كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋدە ەڭ الدىمەن زاڭداردى قاتايتۋعا ناقتى تاپسىرما بەردى. وسى رەتتە جەمقورلىقپەن كۇرەستە قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ بەلسەندى اتسالىسۋىمەن ءتيىستى زاڭنامالارعا بىرقاتار ناقتى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگان باسشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى باسشى قاراماعىنداعى ورىنباسارىنىڭ, ال ولار وزدەرىنە تىكەلەي باعىنىشتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىسى سوتتا دالەلدەنسە, مىندەتتى تۇردە جۇمىستان كەتۋى ءتيىس.
ەكىنشىدەن, بارلىق قابىلداناتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى جوبالارى الدىن الا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتامادان وتەدى. بۇل – ءمينيستردىڭ بۇيرىعى, اكىمنىڭ شەشىمى, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى, پارلامەنتتىڭ زاڭ جوبالارى, ت.ب. اتالعان ىسكە ءتۇرلى ينستيتۋتتار, قوعامدىق ۇيىمدار, ساراپشىلار, عالىمدار تارتىلىپ, قابىلداناتىن ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق قۇجاتتاردىڭ جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن انىقتايدى.
ۇشىنشىدەن, دەپۋتاتتارعا, سوتتارعا, مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتكەرلەرىنە سىيلىق بەرۋگە, سىيلىق قابىلداۋعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىندى. بۇعان قوسا جاقىن تۋىسقانداردىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردا بىرگە, بولماسا, ءبىر-ءبىرىنىڭ قول استىندا قاتار ىستەۋىنە توسقاۋىل قويىلدى. مامان جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتقاندا ول جەردە جاقىن تۋىسى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, الدىن الا حابار بەرۋى كەرەك.
تورتىنشىدەن, جەمقورلىقتىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ باسشىلارى جانە تەندەر وتكىزەتىن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىراتىن قۇرىلىمداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى دە ءىلىندى. بۇرىن ولار بۇل ساناتقا جاتپايتىن ەدى. سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كومپلاەنس قابىلداندى.
بەسىنشىدەن, مەملەكەتتىك قىزمەتتە, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا جەمقورلىق قىلمىس جاساپ, سوتتالعاندار ەندى ءومىر بويى مەملەكەتتىك قىزمەتتەن الاستاتىلاتىن بولادى. وسى نورمالار قازىر پارلامەنت سەناتىندا قاراستىرىلىپ جاتىر. جىل سوڭىندا قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە. جۋىردا قابىلداناتىن جاڭا نورمانىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەت جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور باسشىلارىنىڭ قوس ازاماتتىعى بولسا, ولار جۇمىسىنان بوساتىلادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە, دەپۋتاتتارعا, سوتتارعا شەتەلدىك بانكتەردە اقشا, قىمبات زاتتار ساقتاۋعا تىيىم سالىنادى.
التىنشىدان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, سوتتاردىڭ, پروكۋرورلاردىڭ جەمقورلىققا قاتىسى انىقتالسا, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى قاتاڭداتىلادى. اۋىر جانە اسا اۋىر جەمقورلىق قىلمىس جاساعاندار ءۇشىن شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساپ شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرىلمەيدى. اتالمىش جاڭا تولىقتىرۋلار دا – قازىر سەنات قاراۋىندا.
مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا اشىقتىق ءپرينتسيپىنىڭ ساقتالماۋى, تەندەر وتكىزۋ ءتارتىبىنىڭ ءجيى اۋىسۋى, ادام فاكتورىنىڭ ىقپال ەتۋى – جالپى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن كۇشەيتەتىن فاكتورلار. وسى ماسەلەلەردى رەتتەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار جونىندەگى زاڭ جوباسىنا ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزىلۋدە. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا تاۋار, قىزمەت تۇرلەرىن ساتىپ الۋدا نەگىزدەمەلىك كەلىسىمدەر جاسالادى. ەلەكتروندى دۇكەن دەگەن ۇعىم ەنگىزىلىپ وتىر. ۇساق-تۇيەك زاتتاردى ءبىر كوزدەن ساتىپ الۋ ءتارتىبى رەتتەلەدى. بۇل پروتسەستەردە اشىقتىق تولىقتاي ساقتالادى. بۇرىن كىم تومەن باعا بەرسە, سولار تەندەردى ۇتىپ كەتەتىن ەدى. ال قازىر ساپاسىنا كوڭىل بولىنەدى. سونداي-اق جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءۇشىن تەحنيكالىق رەتتەۋ زاڭ جوباسىنا دا جاڭا نورمالار ەنگىزىلىپ, جىل سوڭىنا دەيىن قابىلدانادى.
– جولداۋدا ايتىلعانداي, ازاماتتاردىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قالاي جۇرگىزىلۋدە؟ قۇقىق قورعاۋ مەن سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ حالىق كۇتكەن ناتيجەسىن قاشان كورەمىز؟
– حالىقتىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ جۇيەلى شەشىلۋى ارقىلى مۇمكىن بولماق. ىندەت كۇشەيگەن كەزەڭدە قانشاما قوردالانعان ماسەلەنىڭ بارىنا كوزىمىز جەتە ءتۇستى. ءبىراز سالانىڭ, اسىرەسە جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ جۇمىسى تۇرالاپ, كوپتەگەن ادام ناپاقاسىن تاۋىپ وتىرعان جۇمىسىنان ايىرىلدى. وسىناۋ قىسىلتاياڭ شاقتا الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ازاماتتارعا بىرجولعى جاردەماقى بەرىلىپ, بانكتەر الدىنداعى نەسيەسى جابىلدى.
پارلامەنتتىڭ وتكەن جىلعى سەسسياسىندا قۇقىق قورعاۋ, سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالاردى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدە ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. بىلتىر جەلتوقسان ايىندا اكىمشىلىك, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكستەرگە, زاڭنامالارعا بىرقاتار ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, پەدوفيليا, مال ۇرلىعى, براكونەرلىك, الكوگول ءىشىپ كولىك جۇرگىزۋ, ەسىرتكى تاراتۋعا قاتىستى جازا قاتايتىلدى. بۇلار ەندى اۋىر قىلمىس ساناتىنا كىردى.
زاڭ جۇزىندە ايىپتاۋشى مەن ايىپتالۋشىنىڭ قۇقى بىردەي. قىلمىستىق پروتسەستە قىلمىس جاساماعان ادامدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتقانى ءۇشىن ايىپتاۋشى تاراپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلدى. سونداي-اق ازاماتتى زاڭسىز ۇستاسا, قاماسا, جالعان كۋالىك جاساۋعا ماجبۇرلەسە, ايعاقتاردى بۇرمالاسا – وسىنداي قيتۇرقىلىقتارعا باراتىن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زاڭ جۇزىندە قاتايتىلدى. ايىپتالۋشى تاراپتىڭ ارىز-شاعىمى قاراۋسىز قالدىرىلسا نەمەسە ەشقانداي ارەكەت جاسالماسا, زاڭ جۇزىندە جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلدى.
سونىمەن قاتار سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە اكىمشىلىك سوت ءىسى دەگەن ۇعىم ەنگىزىلدى. بۇل تۋرالى زاڭ بىلتىر قابىلداندى. 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ياعني بۇل دەگەنىمىز – سوتتىڭ ءتورتىنشى جاڭا ءتۇرى. سوندىقتان بۇل سوتتىڭ ىسكە كىرىسۋىنە, دايىندالۋىنا ۋاقىت كەرەك.
قىلمىس جاساۋعا يتەرمەلەيتىن ارانداتۋشىلىققا بايلانىستى باپ ەندى. ادام نەگىزسىز سوتتالماۋى كەرەك. سونىڭ ءبارىن سوتقا دەيىن پروكۋرور قاداعالاۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىندا ايىپتاۋعا بەيىمدىلىك باسىم ەكەنىن قاداپ كورسەتتى. بۇعان قوسىمشا قازىر پارلامەنتتە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن ساقتاۋعا بايلانىستى قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتىر. بيىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان كاسىپكەرلىككە قارسى زاڭسىزدىق ءىس-ارەكەتتەر اۋىر قىلمىس ساناتىنا جاتقىزىلاتىنىن ايتىپ ءوتتى. وسى رەتتە ءتيىستى زاڭ جوباسىنا كاسىپكەرلەردىڭ ادال نيەتىنىڭ پرەزۋمپتسياسى تۋرالى جاڭا نورما قوسىلدى. اتالمىش قوسىمشالار مەن وزگەرتۋلەر بيىل جىل سوڭىنا دەيىن قابىلدانباق.
– بۇگىندە سىندارلى قوعامدىق ديالوگقا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر. الدا ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى, بيلىكپەن اراداعى ديالوگتىڭ نىعايۋى قانداي زاڭدىق وزگەرىستەرمەن رەتتەلەدى؟
– كەيىنگى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە قوعام وزگەردى. ءتىپتى پاندەميادان كەيىن بىرقاتار قۇندىلىقتارعا باسقاشا قاراپ, بار مەن جوقتىڭ, وبال-ساۋاپتىڭ پارقىنا كوزىمىز جەتتى, جالپى ۇلتتىق يممۋنيتەتىمىز ۇلكەن سىناقتان ءوتتى. جۇرت قازىر قوعامداعى جاڭالىقتارعا سەرگەك قارايدى. اقپاراتتىق زاماندا كوپ ماسەلەنى قوعامنىڭ اشىق تالقىسىنا سالۋ ارقىلى شەشۋگە تۋرا كەلەدى. قوعامنىڭ ءۇنى انىق ەستىلە باستادى. جاقىندا عانا بوزجىرادا قوناقۇي سالۋ, الماتىداعى اعاشتاردى اياۋسىز كەسۋ قوعامنىڭ وبەكتيۆتى نارازىلىعىن تۋعىزدى. ماسەلەگە پرەزيدەنتتىڭ ارالاسۋىنا تۋرا كەلدى. بۇل – قازاقستاندا قالىپتاسا باستاعان ازاماتتىق, اشىق قوعامنىڭ ايقىن بەلگىلەرى.
قايبىر جىلدارى جەر ماسەلەسىنە قاتىستى ۇلكەن داۋ تۋعانى بەلگىلى. سودان سوڭ قوعامدىق كەڭەس قۇرىلىپ, جەر جاعدايى جان-جاقتى تالقىلاندى. ناتيجەسىندە, جەردى ساتۋعا, جالعا بەرۋگە قاتىستى موراتوري جاريالانعان ەدى. بۇل تاقىرىپ كەيىن كەڭىنەن قارالىپ, كەيىنگى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلە باستادى. ايتالىق, ۇلتتىق كەڭەستە پرەزيدەنت پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى انىقتاۋ ءۇشىن عارىشتىق مونيتورينگ قولدانۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. بۇگىندە جەر ماسەلەسىنە قاتىستى عارىشتىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ جونىندە زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, قازىردىڭ وزىندە ءتورت وبلىستا 8,3 ملن گەكتار جەردىڭ بوس جاتقانى انىقتالدى. تاقاۋدا قولدانىستاعى زاڭ جوباسىنا پارلامەنت ەنگىزگەن قاتاڭ وزگەرتۋلەرگە سايكەس پايدالانىلماي جاتقان جەر تەلىمدەرى ءۇشىن ونىڭ يەسىنە تىكەلەي جەر سالىعىنىڭ 20 ەسە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى. بۇرىن بۇل كورسەتكىش 10 ەسە بولاتىن. سونداي-اق ايىپپۇل سالىنعان سوڭ ول جەردى يگەرۋگە ءبىر عانا جىل (بۇرىن ەكى جىل) ۋاقىت بەرىلەتىن قاتاڭداتۋ نورماسى قاراستىرىلىپ جاتىر. سوندىقتان جەر يەلەرى, شارۋا قوجالىقتارى ەسەلەپ ايىپپۇل تولەمەس ءۇشىن جانە جەرىنەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن قارەكەت ەتە باستايدى.
پارلامەنتتە ۇزاق تالقىلانىپ, قوعامنىڭ ساراپتاماسىنان وتكەن ەكولوگيالىق كودەكس بيىل جەلتوقساندا قابىلدانۋى ءتيىس. مۇندا ەكولوگيانى بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇلدى 10 ەسە ءوسىرۋ جونىندە نورمالار, مەملەكەت تاراپىنان باسقا دا زاڭدىق مىندەتتەمەلەر كاسىپورىندارعا تابيعاتتى لاستايتىن قالدىقتارىن كۇرت ازايتۋ ءۇشىن ءىس-شارالاردىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن جۇرگىزۋىنە, زاماناۋي ارنايى قوندىرعىلار ورناتۋعا تىكەلەي ىقپال ەتەدى.
جىل سوڭىنا دەيىن قابىلداناتىن «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا دا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ەنبەك. وسى كەزەڭدە اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانباق. الداعى جىلدىڭ جازىندا «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى اينالىمعا قوسىلماق. بۇلاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – قوعام مەن بيلىك اراسىندا ەكىجاقتى ديالوگ ورناتۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ. قوعامدىق كەڭەستەر 2015 جىلعى زاڭمەن اكىمدىكتەردە, مينيسترلىكتەردە قۇرىلعان. الايدا قوعام تاراپىنان كەڭەستەردىڭ قۇرامى بويىنشا, جالپى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى جونىندە بىرقاتار وبەكتيۆتى سىن-ەسكەرتپەلەر, كەلىسپەۋشىلىكتەر ايتىلۋدا. وسىلاردى ەسكەرە كەلىپ, قاراستىرىلىپ جاتقان زاڭ جوباسىندا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا دا قوعامدىق كەڭەس قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. كەڭەستىڭ قۇرامىن انىقتايتىن جۇمىس توبى ەندى قوعامدىق ۇيىمدارعا, بەلسەندىلەرگە بەرىلەدى. بۇرىن بۇل جۇمىس توبىنا سول قوعامدىق كەڭەس قۇرىلاتىن سالانىڭ باسشىسى جەتەكشىلىك ەتەتىن. ياعني اكىمنىڭ نەمەسە ءمينيستردىڭ قوعامدىق كەڭەسكە وزدەرىنە «ىڭعايلى ادامداردى» تاڭداۋىنا توسقاۋىل قويىلادى. جاڭا زاڭمەن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى تەندەرلىك كوميسسيانىڭ قۇرامىنا دا ەنەدى. بۇل مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ اشىق, ءادىل جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتەدى.
بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت ونلاين پەتيتسيالاردىڭ بىرىڭعاي زاڭدى ينستيتۋتىن قۇرۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پەتيتسيا شەشىم قابىلداۋعا زاڭدى تۇرعىدان اسەر ەتەتىن بولادى. ياعني قوعامدىق ۇيىمدار, ىنتالى توپتار, ازاماتتار, بيلىك ورگانىنىڭ قوعامدى تولعاندىراتىن ماسەلە توڭىرەگىندە شەشىمدەرىمەن, ءىس-ارەكەتتەرىمەن كەلىسپەيتىن بولسا, پەتيتسياعا قول جيناپ, ونلاين رەجىمدە بيلىك ورگاندارىنا رەسمي جىبەرەدى. ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار پەتيتسيانى قاراپ, ونداعى كوتەرىلگەن ماسەلەنى شەشۋدىڭ ورتاق جولىن ىزدەستىرەدى جانە قابىلدانعان شەشىم جونىندە رەسمي تۇردە جاۋاپ بەرۋگە مىندەتتەلەدى. بۇل جاڭا وزگەرىستەر كەلەر جىلى قابىلداناتىن «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە قاراستىرىلماق.
– مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا الداعى ساياسي رەفورمالاردىڭ بارلىعى ازاماتتاردى مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە كەڭىنەن قاتىستىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك ەكەنىنە باسا ءمان بەردى. وسى رەتتە زاڭنامالىقتان نەندەي جاڭالىقتار كۇتەمىز؟
– الدىمەن ۇكىمەت جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ كونتسەپتسياسىن ازىرلەپ جاتقانىن ايتىپ وتكەن ءجون. مۇنىمەن قاتار ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ كونتسەپتسياسى دا ازىرلەنۋدە. جەرگىلىكتى ماسليحاتتارعا قول جيناپ, الەۋمەتتىك – ەكونوميكالىق ماڭىزى بار ءىس-شارالار بويىنشا پەتيتسيا دايىنداۋ قۇقىعىن بەرۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرى قاراستىرىلۋدا. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, 2021 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن «اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانۋى ءتيىس. وسى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە, قوعامنىڭ جالپى مادەنيەتىن, ساياسي ساۋاتىن, ازاماتتىق مىنەز-ۇستانىمىن, الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. قوعامنىڭ بەيجايلىعى, بەيقامدىعى مەن نەمكەتتىلىگى دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتكە ءتان ەمەس, وعان كەرىسىنشە تەرىس اسەر ەتەتىن فاكتورلار.
جالپى, قازىر بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ساياسي ديالوگ دامىپ, بىرقاتار رەفورمالار رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە «بەيبىت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ تۋرالى» زاڭدى ايتار ەدىم. كۇشىنە ەنگەن بۇل زاڭدى بۇرىنعى زاڭمەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى. سونداي-اق «ساياسي پارتيالار تۋرالى», «سايلاۋ تۋرالى», «پارلامەنت جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل زاڭداردا پارتيالاردى تىركەۋدى جەڭىلدەتۋ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن قۇرۋ, پارتيالىق تىزىمدە ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ ماسەلەلەرى قامتىلدى. جالپى, ساياسي پارتيالىق وپپوزيتسيا مەملەكەتكە, ۇلتتىق مۇددەگە قارسى كۇش ەمەس, ولار بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان باسقا ساياسي ارىپتەس پارتيالاردىڭ شەشىمدەرىنە, ءىس-ارەكەتتەرىنە التەرناتيۆا رەتىندە ءوز ۇسىنىستارىن, ماسەلەنى شەشۋ تەتىكتەرى مەن جوسپارلارىن پارلامەنتتە وتكىزۋگە كۇش سالادى.
تۇيىندەپ ايتار بولساق, جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن بىردەن, ءبىر كۇندە شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. زاڭ تۇزەلمەي پرەزيدەنت جاريالاعان رەفورمالاردى ءتيىمدى جۇرگىزە المايمىز. زاڭمەن تىكەلەي رەتتەلمەيتىن ءبىر-اق نارسە بار, ول – ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق بولمىسىمىز, ينتەللەكتىمىز جانە سىندارلى پايىم-پاراساتىمىز. مۇنداي قۇندىلىقتاردىڭ قالىپتاسۋى مەملەكەت پەن قوعامنىڭ, ءاربىرىمىزدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىمىزعا, ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىمىزگە بايلانىستى.
– سايلاۋ دەمەكشى, الداعى ءماجىلىس دەپۋتتارىنىڭ سايلاۋى جالپى پارلامەنتتىڭ بويىنا قانشالىقتى قان جۇگىرتەدى؟ زاڭداردىڭ ساپالى دايىندالۋىن قالاي جەتىلدىرۋگە بولادى؟
ەلىمىزدە باستالعان رەفورمالاردىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن قامتاماسىز ەتۋ – پارلامەنتتىڭ باستى مىندەتى. سوندىقتان پارلامەنتكە ارتىلعان جۇكتىڭ سالماعى قازىر تىم اۋىر. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «پارلامەنت تىڭ يدەيالار, وزىق ويلار, ءتۇرلى پىكىرلەر مەن كوزقاراستار تالقىلايتىن, ورتاق شەشىم قابىلدايتىن الاڭ بولۋى ءتيىس».
جاسىراتىنى جوق, قوعام تاراپىنان دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىنا ءتۇرلى سىن-پىكىرلەردى دە ەستىپ ءجۇرمىز. پارلامەنت ءوز جۇمىسىن اشىق رەجىم جاعدايىندا جۇرگىزۋى – بۇگىنگى ۋاقىت تالابى. دەپۋتاتتار ساۋالىندا كوتەرىلەتىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋدىڭ تيىمدىلىگى, ۇكىمەتتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىسىندا تۇراقتى تۇجىرىمدامالىق ۇستانىم, ماقسات-مىندەتتەردىڭ ايقىندىعى مەن ولاردى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرىنىڭ ناقتى بەلگىلەنۋىن جۇيەلى جوسپارلاۋ قاجەتتىلىگى ايقىن سەزىلىپ وتىر.
بۇگىندە سەنات پەن ماجىلىستەگى ۇكىمەتتىك ساعاتتار, پارلامەنتتىك تىڭداۋلار وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ساۋالدارىندا وتكىر ماسەلەلەر كوتەرىلۋدە. ءجۇرىپ جاتقان رەفورمالارعا نەگىز بولاتىن ماڭىزدى زاڭداردى پارلامەنت قابىلداپ جاتىر. وتكەن كوكتەم-جازداعى ىندەت قاۋپىنە قاراماستان, زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىس ءبىر ءسات تە ىركىلگەن جوق.
الدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋى. كوپشىلىكتى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ قانشالىقتى جاڭاراتىنى, قانداي پارتيالاردىڭ وتەتىنى قىزىقتىرادى. جاڭا قۇرام جاڭاشا جۇمىس ىستەيتىن بولار. سەبەبى قوعام وزگەردى, سوعان ساي تالاپ تا باسقاشا. ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالار جۇرۋدە.
زاڭداردىڭ ساپاسى تۋرالى ءسوز قوزعاساق, قازىر پارلامەنتتە «نورما شىعارماشىلىق تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. اتالعان زاڭ بويىنشا زاڭدار ساپالى بولۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن, زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كونسۋلتاتيۆتىك قۇجاتتى, وعان ءتيىستى الدىن الا تالدامالىق ماتەريالداردى قوسا بەرە وتىرىپ, قالىپتاستىرۋ مىندەتى بەلگىلەنەدى. زاڭدى ءجيى وزگەرتە بەرۋگە بولمايدى. وتتو فون بيسماركتىڭ «شەنەۋنىكتەر جاقسى بولسا, ناشار زاڭدارمەن مەملەكەتتى باسقارۋعا بولادى. شەنەۋنىكتەر ناشار بولسا, جاقسى زاڭداردىڭ ءوزى كومەكتەسپەيدى» دەگەن ءسوزى بار. سول ايتپاقشى, ساپالى زاڭ شىعارۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ قاجەتتىلىگىن ساراپتاپ, ومىرشەڭدىگىنە ءمان بەرۋ كەرەك. شالا تۋعان زاڭ قاعاز جۇزىندە قالىپ قويادى. قاجەتتى زاڭ حالىقتىڭ لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە, قوعامنىڭ دامۋىنا قىزمەت ىستەيدى. ال ۇكىمەت, اتقارۋشى بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارى جۇمىلىپ ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەسە, جاقسى ازىرلەنگەن زاڭنىڭ قوعامعا پايداسى شامالى بولماق.
ەكىنشىدەن, زاڭنىڭ جاڭا نورمالارى, جاڭا باپتارى الدىن الا قوعامنىڭ كەڭ تالقىلانۋىنا ۇسىنىلۋى كەرەك. وسىنداي ساراپتامالاردان ءوتىپ بارىپ, زاڭ ازىرلەنىپ, پارلامەنتكە ۇسىنىلادى.
ۇشىنشىدەن, زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ونىڭ تولىق كۇشىنە ەنۋىنە ۋاقىت بەرىلەدى. ياعني مۇنى وتپەلى كەزەڭ دەيمىز. ويتكەنى جاڭا نورمالاردى, تەتىكتەردى بىردەن ىسكە قوسۋ قيىن. ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن زاڭنىڭ تيىمدىلىگى, العاشقى ناتيجەلەرى تالقىلانادى.
– وسى زاڭداردىڭ ەڭ بولماسا جارتىسى مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
– سىزبەن تولىق كەلىسەمىن. زاڭدارىمىزدىڭ تۇپنۇسقاسى انا تىلىمىزدە جازىلۋى ءتيىس. قازىر پارلامەنتتىڭ ءتىلى – قازاقشا. ءتىپتى باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدە ءسوز سويلەپ, بايانداما جاساپ جۇرگەندەرى دە از ەمەس. پارلامەنت مىنبەرىنە شىققان ۇكىمەتتىڭ كەيبىر وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەگەنى قىنجىلتادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ورىنبەك وتەمۇرات,
«Egemen Qazaqstan»
