مادريد – حالىقارالىق قاتىناسقا كوشباسشىلىق پەن تۇلعالىق قاسيەتتەر قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەگەن پىكىرتالاس ءالى بار. بىراق كەيىنگى ءتورت جىلدا بولعان ساياسي وقيعالاردان كەيىن تاقتا كىمنىڭ وتىرعانى ماڭىزدى ەكەنىنە ەشكىمدە كۇدىك قالماعان شىعار. اسىرەسە, اقش-تا. وعان قوسا, گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يوزەف س.نيە دالەلدەگەندەي, حالىقارالىق قاتىناستار مورالدى تۇسىنىكتەن ادا ەمەس. وسىلاردى ەسكەرە كەلە, دجو بايدەننىڭ اقش-تاعى كەلەسى پرەزيدەنت بولىپ سايلانۋى الەم ءۇشىن جاقسى جاڭالىق.
بۇل وقيعا امەريكا حالقىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ساياسي پوزيتسياسى ايقىن جانە ديالوگ ورناتۋعا دايىن بايدەن ۇزاققا سوزىلعان ساياسي كارەراسىن دەموكراتتار مەن رەسپۋبليكاشىلار اراسىندا مامىلەگە قول جەتكىزۋگە ارنادى. پروگرەسشىلەر ونىڭ يكەمدىلىك ۇستانىمىن ءاردايىم قولداي بەرمەيتىن, وعان قوسا ونىڭ كارەراسىندا قاتەلىكتەر دە كەزىكتى. بىراق بايدەننىڭ يكەمدىلىگى قاتەلىكتەرىنەن ساباق الىپ, ۋاقىتقا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەردى.
مۇنىڭ مىسالى مىنادان-اق بايقالادى. ول دەموكراتيا پارتياسىنىڭ پرايمەريزى كەزىندە قىزۋ پىكىر تالاستىرعانىنا قاراماستان, كامالا ءحارريستى ۆيتسە-پرەزيدەنت رەتىندە تاڭدادى. ءحارريستىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقپەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتا ءبىلۋى بايدەن اكىمشىلىگى ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولماق.
پروگرەسشىلەر بايدەننىڭ تسەنتريستىك بەدەلى امەريكا حالقى قاجەت ەتەتىن نەگىزگى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى قولايلى تاسىلمەن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن دە ەسكەرۋى ءتيىس. 1960 جىلدارى تاعى ءبىر تسەنتريستىك پىكىردەگى دەموكراتيالىق پارتيا وكىلى, پرەزيدەنت ليندون ۆ.دجونسون اقش تاريحىنداعى ەڭ ۇزاق مەرزىمدى الەۋمەتتىك رەفورمانى جۇزەگە اسىردى.
بايدەننىڭ ماسەلەسى مىنادا. دجونسونعا قاراعاندا ول كونگرەستە ۇلكەن قارسىلىققا ۇشىراۋى مۇمكىن. دەموكراتتار 5 قاڭتاردا وتەتىن سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىندا دجوردجيا شتاتىندا جەڭىسكە جەتۋى قيىن. بۇل سەناتتى باقىلاۋدا ۇستاۋدا قيىندىق تۋعىزادى. وسى ايدا وتكەن داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە وكىلدەر پالاتاسى از عانا باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى.
اتالعان ماسەلەلەردەن بولەك, كەيىنگى جىلدارى دەموكراتتار مەن رەسپۋبليكاشىلار اراسىنداعى يدەولوگيالىق ايىرماشىلىق ارتىپ, ەكى پارتيالى ىنتىماقتاستىق پەن كەلىسىمگە سىزات ءتۇسىردى. The Economist جانە YouGov جۇرگىزگەن ساۋالناماعا سۇيەنسەك, سايلاۋ قورىتىندىسىن قابىلداۋ نەگىزىنەن قاي پارتياعا كىرەتىنىنە بايلانىستى ەكەن. قاتىسۋشىلاردىڭ 57 پايىزى بايدەن زاڭدى جولمەن جەڭىسكە جەتتى دەپ ەسەپتەسە, سولاردىڭ 16 پايىزى رەسپۋبليكاشىلاردى جاقتايتىندار.
بايدەن اكىمشىلىگى حالىقارالىق ساياساتتا ۇلكەن كەدەرگىگە تاپ بولمايدى, ويتكەنى سىرتقى ساياساتتا اقش-تىڭ اۋقىمى كەڭ. وعان قوسا, بايدەن كارەراسىنىڭ باسىم بولىگىندە بۇل سالانىڭ باسى-قاسىندا بولدى. باستاپقىدا سەناتتا, كەيىننەن 8 جىل بويى پرەزيدەنت باراك وباما كەزىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقاردى.
وباما كابينەتىنىڭ باسقا مۇشەلەرى شەتەلدەردە اسكەري كۇش قولدانىپ, سىرتقى ىستەرگە ارالاسۋدى قىزۋ قولداسا, بايدەن ۇستامدى بولۋعا شاقىردى. سول سەبەپتى وباما ونى جوعارى باعالادى. سوندىقتان شىعار, وباما ءاردايىم بايدەندى ەلدەگى ەكىنشى تۇلعا, ال ونى تاعايىنداۋىن «وتە تاپقىر شەشىم» دەپ باعالادى. سونىمەن قاتار بايدەن ءوز پىكىرىن دالەلدەي بىلگەندە, اقش 2011 جىلى ليۆياداعى وقيعاعا ارالاسپاس ەدى. ءارى وباما دا ءوز پرەزيدەنتتىگى كەزىندەگى ەڭ ۇلكەن قاتەلىگىن جاساماي, سول ەلدىڭ ۇلكەن داعدارىسقا تۇسۋىنە جول بەرمەس ەدى.
بايدەننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى شەشىمدەرى قاتەلىكسىز ەمەس. 2002 جىلى ول يراكتاعى سوعىستى قولداپ داۋىس بەردى. ال وباما شەشىمدى قاتاڭ سىنعا الىپ, سوعىستى «اقىماق ارەكەت» جانە «اسىعىستىق» دەپ ايىپتادى. بىراق بايدەن ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ, ءوز اكىمشىلىگى الداعى ۋاقىتتا بىرجاقتى سىرتقى ساياسات جۇرگىزبەيتىنىن اشىق جەتكىزدى.
پرەزيدەنتتىككە سايلانعان ازامات ديپلوماتيانى اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ورتالىعى – مەملەكەتتىك دەپارتامەنتكە قايتا بەرەدى. سونداي-اق كوپجاقتى تۇسىنىكتى قولدايدى. ونىڭ سىرتقى ساياساتتاعى العاشقى باستى شەشىمى پاريج كەلىسىمىنە قايتا قوسىلۋ مەن اقش-تىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنان شىعۋىن توقتاتۋ بولماق. وعان قوسا, بايدەن 2015 جىلعى يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى قايتا قاراۋعا ءازىر. بۇدان بولەك, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قاتىستى كونسترۋكتيۆتى پىكىر ۇستانادى.
دەموكراتتار ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق مىندەتتەرىنەن باس تارتۋىن ايىپتاپ, ونى قالپىنا كەلتىرەدى. بىراق بايدەن كەزىندە ساياسات ءتىلى باسقا جاققا بۇرىلىپ كەتپەۋى كەرەك. ساۋالنامالارعا سۇيەنسەك, امەريكالىقتار اقش-تىڭ دۇنيەجۇزىلىك باقىلاۋشى رەتىندەگى ارەكەتىن قولدامايدى, دەگەنمەن ولار ۇكىمەتىنىڭ عالامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە شىنايى قاتىسقانىن قالايدى. الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە دە وسى كەرەك. اقش كەيبىرەۋلەر ايتقانداي «ەرەكشە ۇلت» شىعار, بىراق ول جالعىز ەمەس.
بايدەن اكىمشىلىگى كەزىندە اقش پەن قىتاي اراسىنداعى شيەلەنىس ساقتالادى جانە قىتايدىڭ جەدەل ەكونوميكالىق ءوسۋى دە جالعاسادى. ترامپتىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزىندەگى قىتاي – اقش ساۋدا سوعىسىنا قاراماستان, قىتايدا پاندەمياعا دەيىن جىلدىق ءوسىم 6 پايىزدى قۇرادى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى قىتاي ىندەتكە قاراماستان ءوسىم ساقتالاتىن جالعىز ءىرى ەكونوميكا دەپ ەسەپتەيدى. بايدەن بۇل ەلمەن ىنتىماقتاستىق جاساۋدىڭ ءتيىمدى جولىن تابۋى كەرەك.
بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ول ەۋروپالىق وداققا جۇگىنۋى قاجەت. ۇيىم قىتايعا قاتىستى ەكىجاقتى كوزقاراس ۇستانىپ, كەي ماسەلەدە كەلىسپەسە دە, ورتاق مۇددەسى بار ەكەنىن مويىندادى. ەو مۇنداي ءتاسىلدى (جەڭىلدەۋ نۇسقاسىن) ترانساتلانتتىق قاتىناستا دا قولدانىپ, ستراتەگيالىق اۆتونومياعا سالقىن تۇسىرمەستەن بايدەن اكىمشىلىگىمەن تىعىز بايلانىس ورناتا الادى.
بايدەن پرەزيدەنتتىك ناۋقانى كەزىندە «قالپىنا كەلتىرۋدى جاقسارتامىن» دەپ ۋادە بەرگەندە, ونىڭ ەكونوميكالىق جوسپارى اقش-تى 2016 جىلعا قايتارۋ ەمەس, ۇزاق ۋاقىت بويى ءتۇيىنى تارقاماعان قۇرىلىمدىق پروبلەمالاردى شەشۋمەن بايلانىستى ەكەنىن باسا ايتقىسى كەلدى. ءدال وسىنداي قيسىندى اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىندا قولدانىپ, حالىقارالىق ءرولىن قايتا قۇرۋى كەرەك.
مۇنداي ارەكەتتى ءساتتى جۇرگىزۋ بايدەن سەكىلدى جاناشىر باسشىنى قاجەت ەتەدى. ول ءاردايىم كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى تاپقىرلىعىمەن ماقتانا الادى. ونى ۇزاق ۋاقىت بويى باعالاماي كەلگەن ەدى. ەندى ولار بايدەننىڭ تاڭعالدىرا الاتىنىن مويىنداۋعا ءتيىس.
حاۆەر سولانا,
ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى دەڭگەيلى وكىلى, ناتو-نىڭ باس حاتشىسى, يسپانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقارعان. قازىر EsadeGeo ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
