جەبەنىڭ ۇشىنان دا تامشىلاعان,
سول ءساتتى ەلەستەتتىم, قانسىراعان.
شاڭ باسقان كونە تاريح قويناۋىنان,
بەينەڭدى ۇمىت قالعان ارشىپ الام, – دەگەن جىر جولدارىمەن وسى جازبانى باستاۋىما سەبەپ, ءبىز الەمدەگى ولەڭ, جىرعا ەڭ جاقىن حالىقتىڭ ءبىرىمىز جانە ەلى مەن جەرىن قورعاعان باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرى اتادان بالاعا ميراس بولىپ بىزگە قۇيما قۇلاق, داناگوي, ابىز قاريالاردىڭ اۋىزەكى اڭگىمە, شەجىرەلەرى مەن اقىن-جىراۋلاردىڭ جىر-داستاندارى ارقىلى جەتتى. سولاردى ەستىپ وستىك. ولەڭ-جىر جانىمىزعا جاقىن. بالا كۇنىمىزدەن قۇلاعىمىزعا سىڭگەن وزگە دە اڭىزدارمەن قاتار ايتىلاتىن قانجىعالى بوگەنباي, نياز جانتاي باتىر تۋرالى ەرتەگىگە بەرگىسىز حيكايالار ءالى كۇنگە سانامىزدان وشپەي, جۇرەگىمىزدى تولقىتا تەبىرەنتىپ, كەۋدەمىزدى ەرەكشە ءبىر ماقتانىش سەزىمىنە تولتىرادى. ناعىز ەر جىگىتكە ءتان ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتكەن سول باھادۇرلەردىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, ءۇنسىز ەگىلىپ, بىلگەن دۇعامىزدى باعىشتايمىز. جەر بەتىنەن جويىلىپ, جوعالىپ كەتپەي, بۇگىندە امان-ساۋ ەل بولىپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ وتىرعانىمىز دا, نار بابالاردىڭ ارقاسى ەمەس پە؟ بىردە ارىستانعا اينالىپ ارپالىسىپ, بىردە ءتۇز تاعىسى تۇلكىنىڭ ايلاسىنا سالىپ, ايتەۋىر, كەلەشەك ۇرپاعىمىز امان بولىپ, ءوسىپ-ءونىپ, جاتقا تاۋەلدى بولماسا ەكەن دەپ, ۇلان-عايىر ايماقتى بىزگە مۇرالاپ كەتكەن, قايران بابالار!
ەندى مىنە, تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتىپ, ەتەك-جەڭىمىزدى جيىپ, جوعىمىزدى تۇگەندەپ جاتقان زاماندا, كەشەگى وتكەن ەرلەرىمىزدىڭ ءشايىت بولىپ ماڭگىلىك مەكەن تاپقان جەرلەرىن انىقتاپ, بەلگى قويىپ, وزىمىزدەن كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ءىسى ەكەنى حاق. ولاردىڭ ەرلىكتەرى مەن جاساعان جورىقتارى بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە بولعانى دا شىندىق. ال تاريح دەگەنىمىز, ناقتى زەرتتەۋلەر مەن دالەلدەۋدى تالاپ ەتەتىن عىلىم. اڭىز بەن اقيقاتتىڭ اراسىن تارازى باسىنا سالىپ ساماقتايتىن كەز ەندى كەلگەن ءتارىزدى.
قارۋلاس سەرىكتەرىمەن بىرگە ءشايىت بولعان جانتاي باتىردىڭ سوڭعى شايقاسقان ۇرىس دالاسى مەن قورىمىن ىزدەپ تابۋ كوپتەن بەرى ويدا جۇرگەن ءىس ەدى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋعا اۋدانىمىزدىڭ سول كەزدەگى اكىمى ەرمەك نۇعىمانوۆ ءوزى باس بولدى. 2016 جىلدىڭ 6-12 شىلدە ارالىعىندا ەرەيمەنتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ وكىمىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا جانە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 551 جىل تولۋىنا وراي حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىر بابالاردىڭ ەرلىك جولىن ايعاقتايتىن «شاڭدى جورىق ىزىمەن» اتتى تاريحي-تانىمدىلىق ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلدى.
بۇل ەكسپەديتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – حVII-XVIII عاسىرلاردا حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا ۇلت مۇددەسىن قورعاپ, دەربەس قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىسىپ جانقيارلىقپەن كۇرەس جۇرگىزگەن باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىك جولىمەن جۇرە وتىرىپ, ەر ەسىمىن ەل ەسىندە قايتا جاڭعىرتۋ. تاريحتا «شاڭدى جورىق» دەگەن اتپەن بەلگىلى اتاقتى قازاق-جوڭعار قاقتىعىسى بولعان بالقاش كولىنىڭ ماڭىنداعى ەرەيمەن ەلىنەن شىققان جانتاي, مىرزاكەلدى, ءۇيسىنباي, نايمانباي باتىرلاردىڭ اقتىق ايقاستا مەرت بولعان ۇرىس دالاسىن انىقتاپ, قورىمدارىن ىزدەپ تابۋ. ەل تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىرا وتىرىپ جالپى قازاقستان تاريحىنا ۇلەس قوسۋ ەدى. سونىمەن بىرگە بۇل شارانىڭ تاربيەلىك-پاتريوتتىق سيپاتى دا بولدى. ول – بابالار ەرلىگىن جۇرتشىلىققا كەڭىنەن دارىپتەپ, جاس ۇرپاقتىڭ ەلسۇيگىشتىك, وتانسۇيگىشتىك سەزىمىن وياتۋ. ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىنا, ۇلتتىق سانا سەزىم مەن رۋحتىڭ جوعارى بولۋىنا ىقپال ەتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى – شەجىرەمىز بەن مادەني-تاريحي مۇرامىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ. ەكسپەديتسيانىڭ بارىسى, ناتيجەسى مەن قورىتىندىسى جايلى اقپارات قۇرالدارىندا, ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن سايتتاردا ماقالالار جاريالاۋ. وسىلايشا, كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنە تاريحي-تانىمدىلىق, پاتريوتتىق باعىت-باعدار بەرۋ بولدى.
ەكسپەديتسيا باعىتى – قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعى. اقتوعاي, شەت اۋداندارى, اقجال كەنتى, قارابۇلاق اۋىلى, بالقاش قالاسى, ساياق, شاشۋباي كەنتتەرى. شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋماعى, اياگوز اۋدانى, شىڭقوجا اۋىلىن قامتىدى. بۇل ساپارعا جەتەكشىلىككە وسى جولداردىڭ اۆتورى تاعايىندالىپ, ەكسپەديتسياعا بەلگىلى قالامگەر سايلاۋ بايبوسىن, مۋزەي قىزمەتكەرى, تاريحشى ماناپ ادىرەشەۆ, جۋرناليست-وپەراتور قانات سينتيكوۆ, شەجىرەشى جۇمابەك احمەتوۆ قاتىستى.
ارينە, تاريح ساحناسى ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالارعا تولى عوي. سونىڭ ءبىرى ەل ەسىندە «شاڭدى جورىق» دەگەن اتپەن قالعان جانتاي باتىر مەن ونىڭ بالاسى مىرزاكەلدى جانە بايان, ءۇيسىنباي, نايمانباي باتىرلاردىڭ ۋسا-سەرەن باستاعان قالىڭ جوڭعار قولىن قۋا وتىرىپ, بالقاش كولىنىڭ ماڭىنداعى اقتىق ايقاستا وپات بولۋى. ءبىر دەرەكتەردە 80 اداممەن, ەكىنشىسىندە 500 ادامدىق قولمەن 3-4 مىڭ جوڭعار اسكەرىنە قارسى شاپتى دەلىنەدى. بۇل جايلى ۇمبەتەي تىلەۋ ۇلى مەن ەرالى ساققۇلاق ۇلىنىڭ «جانتاي باتىر» داستاندارىندا, ولجاباي نۇرالى ۇلى مەن مولداجان جاداي ۇلىنىڭ جىرلارىندا, ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىندا ايتىلادى. وسى تاقىرىپ زامانداس قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ بولىپ جەرلەسىمىز, ەرەيمەندىك اقىن سايلاۋ بايبوسىن كولەمدى كوركەم شىعارما «ەل قونعان» اتتى پوەماسىن جازىپ شىقتى. بۇل تۋىندى 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋىنا وراي قازاقستان جازۋشىلار وداعى ۇيىمداستىرعان «الاش تاريحىنىڭ اقيقاتى» دەگەن رەسپۋبليكالىق ءمۇشايرادا جۇلدەلى ءبىرىنشى ورىندى يەمدەنىپ, سايلاۋ باۋىرىمىزدىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. وسىلايشا, ەرەيمەن ەلىنە عانا تانىمال جانتاي بابامىزدىڭ ەسىمى ەندى جالپى الاش جۇرتىنا تانىلىپ جاتقان جايى بار.
قانداي دا ءبىر ماڭىزدى وقيعاعا ارقاۋ بولىپ, ونىڭ جەلىسى مەن وربۋىنە سەبەپشى ءبىر كىلتى بار. جان الىسىپ, جان بەرىسكەن قانتوگىستە جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرىس دالاسىندا مەرت بولۋى دا زاڭدى قۇبىلىس. مۇنداعى نەگىزگى وقيعاعا جانقيارلىق پەن باۋىرمالدىقتىڭ, تەكتىلىك پەن باتىرلىقتىڭ سيپاتىن بەرىپ تۇرعان نارسە, ەكى بالاسىمەن قورشاۋدا قالعان جانتاي باتىردىڭ سوڭعى رەت ساداق تارتىپ, اتىلعان جەبەنىڭ ەكپىنىنەن تايساقتاي, قاق جارىلعان دۇشپان قولىنىڭ اراسىنان سارىباۋىر جۇيرىكپەن جارىپ وتكەن توقاشتىڭ امان-ساۋ ەلگە جەتۋى دەپ بىلەمىز. اكەلى-بالالى جانتاي مەن مىرزاكەلدى سول ارادا قازا تابادى. ال جانتايدىڭ ۇلكەن بالاسى مىرزاكەلدىنىڭ ارتىندا قالعان تۇياعى بار ەكەنىن, ءىنىسى توقاشتىڭ ۇرپاقسىز قالاتىنىن ايتىپ, ءشايىت ءولىمدى ءوزى قابىلداپ, جولىن ىنىسىنە بەرۋى كىمدى بولسا دا بەيجاي قالدىرا المايدى. مىنە, وسىنداي جان تەبىرەنتەر تەڭدەسسىز ەرلىكتىڭ يەلەرى وتكەن ەرلىك جولى «شاڭدى جورىق» ىزىمەن ەكسپەديتسياعا شىققان ەدى. الدىن الا اقىلداسىپ كەلىسىلگەن جۇمىس جوسپارىمىز بويىنشا ەكى ۇستانىم نەگىزگە الىندى. ءبىرىنشىسى – جوعارىدا اتالعان داستانداردىڭ جەلىسى نەگىزىندە ۋاق سارى-بايان مەن قانجىعالى جانتاي باتىرلاردىڭ ءبىر قورىمدا جەرلەندى دەگەنى بولسا, ەكىنشىسى – وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن ەرەيمەندىك شەجىرەشى ومىربەك تۇقپي ۇلىنىڭ جازعان دەرەگىندەگى جانتاي, بايان, مىرزاكەلدى, ءۇيسىنباي, نايمانباي باتىرلاردىڭ بالقاش كولىنىڭ ماڭىنداعى كۇركىلدەك, شۇمەكتى دەگەن وزەندەردىڭ قيىلىسىنداعى ءبىر جارتاستىڭ تۇبىندە قارۋ, ساۋىت-سايماندارىمەن بىرگە جەرلەنىپتى دەلىنگەنى. ءبىرىنشى نۇسقادا جەر اتاۋى اتالماسا, ەكىنشىسىندە ناقتى وزەن اتاۋلارى اتالادى. ياعني وسى اتالعان وزەندەردى تاپساق, وندا سول ماڭدا قورىم دا بولۋى مۇمكىن. وسىنداي دەرەكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءبىز قاراعاندى وبلىسى ارقىلى شەت اۋدانىن باسىپ, بالقاش كولىنىڭ باتىسىنا قاراي ورنالاسقان اقجال كەنتى مەن قارابۇلاق اۋىلى ماڭىنداعى سارى-بايان دەپ اتالاتىن توبەگە جەتتىك. ءبىزدى ول جەرگە اقجال كەنتىنىڭ اكىمى نۇرعالى نۇرماعانبەتوۆ, جەرگىلىكتى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى سەرىك قامبار ۇلى جانە نۇرعالىنىڭ ءىنىسى, شەجىرە, تاريحتان حابارى بار ايتماعامبەت دەگەن ازامات باستاپ اپاردى. وتكەن جىلى وسى جەرگە بايان باتىردىڭ ۇرپاقتارى كەلىپ, بابالارىنىڭ باسىنا زيارات ەتىپ كەتكەن ەدى. بۇل توبەدە ون ءۇش كونە زيرات بار ەكەن. توبەنىڭ سارى-بايان دەپ اتالۋى دا وسىندا ناقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ سۇيەكتەرى جاتقاندىعىن دالەلدەيدى. سول جەر تولىعىمەن قورشالىپ, سارى-بايان باتىرلاردىڭ باسى كوتەرىلىپ, ەسكەرتكىش, بەلگى تاس ورناتىلىپ جاتىر ەكەن. ەندىگى جىلى مۇندا ۇلكەن كەسەنە بوي كوتەرمەك. قۇرىلىسشىلاردى باسقارىپ جۇرگەن ادام كەزىندە شاڭدى جورىقتى باياندايتىن «ەسەي-دوس» اتتى پوەما جازعان بەلگىلى اقىن, مارقۇم سامات مۇسابەكوۆتىڭ بالاسى باياندى مۇسابەكوۆ. ول وسى توبەگە قاتىستى ءوزى بىلەتىن ەل اۋىزىنداعى ءبىراز اڭگىمەلەردى ايتىپ بەردى. قالاي بولعاندا دا مۇندا تەگىن ادامدار جەرلەنبەگەنى انىق. وسى جەردە تاريحي وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, ونى كوزىمەن كورگەن كۋاگەر, سول زاماننىڭ ابىز-جىراۋى ۇمبەتەي تىلەۋ ۇلىنىڭ «جانتاي باتىر» داستانىنداعى مىنا ءبىر جولدار اقيقات بەتتەرىن ايقىنداپ تۇرعانداي:
...ارعىندار جانتاي,
بايان, سارىلاردى,
ارۋلاپ كەڭ لاحاتتى كورگە سالدى.
قاسىندا قارۋ, ساۋىت, دۋلىعاسى,
بويالىپ جاۋ قانىنا ءبارى قالدى.
دۇنيەگە كەلىپ-كەتپەس نە اسىل زات,
قالادى جاقسىدان – ات,
جاماننان – دات.
« باتىردىڭ باسى جولدا» دەپ , وسى,
رۋحىنا دۇعا وقىڭىز, بار ازامات...
وسىنداي دايەكتى دالەلدەردەن كەيىن, سارى-بايان باتىرلارمەن بىرگە جانتاي, مىرزاكەلدى, ءۇيسىنباي, نايمانباي سىندى ەرلەردىڭ ءبىر توبەنىڭ باسىندا جەرلەنۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتكەندەي بولدى. بۇل ماڭايدا ەرەيمەننەن شىققان قانجىعالى ەلىنىڭ باتىرلارىنىڭ بولعاندىعىنا تاعى دا ءبىر دالەل, اقسۋ-ايۋلى ەلدى مەكەنىنە جەتە بەرگەندە كەزدەسكەن «قانجىعالى», «نايزا كەسكەن» دەگەن جەر اتاۋلارى. شەجىرەگە قانىق جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا, وسى جەردەن قانجىعالى بوگەنباي باتىر قول باستاپ وتكەن ەكەن. ءبىر جەردە قالىڭ قول ايالداپ نايزالارىنا ساپ كەسكەن دەسەدى. «نايزا كەسكەن» اتاۋى سودان قالىپتى. ەندەشە, بۇل ابىلاي حان مەن بوگەنباي جاساعى جانتاي توبىنا كومەككە كەلە جاتقان كەز. باتىرلار قاشقان جوڭعار قولىن ءبىراز ويسىراتىپ, كەك الىپ ەلگە قايتاردا قاراتىشقاق اۋرۋىنا ۇشىراپ, ءبىرازى سودان ولەدى. ولگەندەردىڭ ىشىندە بوگەنبايدىڭ اعاسى كولباي دا بار. وعان سەبەپ شەگىنگەن جاۋ سوڭىندا قالعان قۇدىقتارعا ارام ولگەن مالداردىڭ ولىگىن تاستاپ وتىرىپ سۋىن ىشۋگە جارامسىز ەتكەن. شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا شولدەگەن قول سول قۇدىقتاردان سۋ ءىشىپ اۋىرعانعا ۇقسايدى. وسى ءبىر جايت بارلىق دەرلىك اڭگىمەلەر مەن داستانداردا ايتىلىپ, شىندىقتى راستاي تۇسكەندەي. ايتۋلى وقيعالار تىزبەگى ەگجەي-تەگجەيىنە دەيىن جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەردە تولىعىمەن جازىلعان. قىزىعۋشىلىق تانىتقان وقىرمان تاۋىپ الىپ وقىر دەگەن نيەتتەمىز.
ساپارىمىز ودان ءارى اياگوزگە قاراي جالعاستى. ونداعى ماقسات ومىربەك تۇقپي ۇلىنىڭ جازباسىنداعى كۇركىلدەك, شۇمەكتى وزەندەرىن تاۋىپ, رەتى كەلسە ەرەيمەن ەلىنەن شىققان تۇلعالار تۋرالى جاڭا دەرەكتەمە كوزدەرىن ىزدەستىرسەك دەدىك. جولاي شىڭقوجا اۋىلىنا سوعىپ, سوندا تۇراتىن بوگەنباي باتىر ۇرپاقتارىمەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەستىك. دۇنيەدەن وتكەن, قازىردە ارامىزدا جوق ءسادۋ نۇراحمەتوۆ, نۇرعازى ىبىراي ۇلى سەكىلدى بوگەنباي ۇرپاقتارى سول وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ, كەزىندە ەلگە سىيلى ازاماتتار بولعان ەكەن. ىشكى ىستەر ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن, بوگەنبايدىڭ جىلقىباي اتتى بالاسىنان تارايتىن قارناقباي باتىردىڭ ۇرپاعى ءسادۋ نۇراحمەتوۆ كوزى تىرىسىندە قانجىعالى شەجىرەسىن جيناقتاپ, «باتىر بابا جولىمەن» اتتى كىتاپشا شىعارىپ كەتىپتى. ۇرپاقتارى اياگوز وڭىرىندە ءومىر سۇرۋدە.
ءبىز جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى-تاريحشىلاردان سۇراستىرىپ, كۇركىلدەك, شۇمەكتى وزەندەرىنىڭ بالقاش كولىنىڭ شىعىسىنا قاراي اقادىر دەگەن جاقتا ەكەندىگىن انىقتادىق. ول جاققا اياگوز جاعىنان بارعاندا جول وتە ۇزاق, ءارى ەلسىز جەر بولعاندىقتان جولىمىز تۇسپەدى. ال جوعارىدا اتالعان قارابۇلاقتاعى سارى-بايان اتتى توبە تۇرعان جەر مەن ەكى ارا جەتى ءجۇز شاقىرىمداي الشاقتا جاتىر. باتىرلاردىڭ اقادىردا جەرلەنۋى نەگىزسىز سەكىلدى. ومىربەك تۇقپي ۇلى ول جاققا بارماعان ادام. كوزىمەن كورمەگەن سوڭ جاڭساق پىكىردە بولۋى ىقتيمال. بالقاش كولىنىڭ باتىسى مەن شىعىسىنىڭ الشاقتىعىن ەسكەرىپ, باتىرلاردىڭ سوڭعى ۇرىسى بولعان جەر سول توبە ماڭايى, ياعني كولدىڭ باتىسى ما دەدىك. اتالعان جەر اتتارى دا سونى مەڭزەيدى. قالاي الىپ قاراساق تا, نەگىزگى باعىتتىڭ ورتالىعى سول ءوڭىردى قامتىپ, بارلىق وقيعالار تىزبەگى وسى ارادا توعىسادى.
تاريح ادامدى جاسامايدى, تاريحتى جاسايتىن ادام دەگەن قاعيداعا سۇيەنسەك, وندا ءۇش ءجۇز جىل بويى ۇمىتىلماي كەلە جاتقان «شاڭدى جورىق» وقيعاسىنا سەبەپكەر بولعان تاريحي تۇلعالار سوڭدارىنا وشپەس ءىز قالدىرعانى انىق. ولاردىڭ ەرلىگى ۇرپاقتاردىڭ ماقتانىش سەزىمىن وياتاتىن جىر-داستاندارعا ارقاۋ بولدى. مىسالى, جانتاي باتىر ساداق تارتىپ, سوڭعى جەبەسىن اتىپ جول اشپاعاندا, بالاسى توقاش ولىمنەن قۇتىلار ما ەدى؟ بولماسا, ۇلكەن ۇلى مىرزاكەلدى ىنىسىنە جول بەرمەي قورشاۋدى بۇزىپ, ءوزى كەتكەندە, توقاشتان ۇرپاق تارار ما ەدى؟ قازىردە ارامىزداعى توقاش ۇرپاقتارى مۇنى, ارينە, ءبىلىپ تۇسىنگەنى ابزال.
تىنىمسىز تىرلىك كوشىندە جىلدار جىلجىپ, عاسىر عاسىرلارعا ۇلاسىپ تاريح قويناۋىنا ءسىڭىپ, جوعالىپ جاتادى. بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن دارىپتەپ, ەسىمدەرىن ماڭگىلىك ساقتاپ, ۇرپاقتارعا امانات ەتۋ جولىندا جاساپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرىمىز دە, كۇندەردىڭ كۇنىندە تاريحىمىزدىڭ ءبىر تاراۋىنا اينالىپ, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن قۇندى دۇنيە بولىپ قالاتىنىنا سەنىمدىمىز.
سايلاۋ جىلقىباەۆ,
«شاڭدى جورىق ىزىمەن» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى
اقمولا وبلىسى
