جيىن بارىسىندا كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە قازاقستانداعى ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرى ەگجەي-تەگجەيلى قارالدى.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق پاندەميا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندەگى نەگىزگى سالالاردى تۇرالاتىپ كەتكەنىن ايتىپ, ونىڭ سالدارىمەن كۇش بىرىكتىرىپ كۇرەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
پرەزيدەنت قازاقستانداعى وسىناۋ قيىن كەزەڭدە شەت قالماي, ءوز كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, الەۋمەتتىك سالا مەن ەل ازاماتتارىنا بارىنشا كومەك كورسەتكەن كەڭەسكە كىرەتىن كومپانيالارعا العىسىن ءبىلدىردى.
مەملەكەت باسشىسى ماكروەكونوميكالىق جانە قارجىلىق تۇراقتىلىق بولماي, ەكونوميكا مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتپاي ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ءتيىستى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, پاندەميا كەزىندە مەملەكەت بيزنەس پەن حالىقتى قولداۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەشەندى شارالار قابىلداعان. بۇل داعدارىستىڭ جاعىمسىز سالدارىن ازايتۋعا جانە ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەردى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن وزگەرىستەر مەن رەفورمالاردىڭ قاجەت ەكەنىن ايتتى. اتالعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ۇسىنىس پەن باستاما كوتەردى.
مەملەكەت باسشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا ينۆەستيتسيالىق تەتىكتەر ەنگىزۋدى مىندەتتەدى. وسى ماقساتتا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قولدانىلاتىن كەزەڭىندە مەملەكەت تاراپىنان زاڭنامالىق شارتتاردىڭ تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمنىڭ مەحانيزمى ازىرلەندى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ قاجەتتىگىنە ارنايى توقتالدى. بۇل ورايدا ۇكىمەت ساپالى ءارى جاڭا رەتتەۋشى جۇيە ازىرلەيدى. بارلىق باقىلاۋ-قاداعالاۋ, رۇقسات بەرۋ جانە وزگە دە رەتتەۋشى تەتىكتەرگە اۋقىمدى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى بيىل ءوزىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ينۆەستورلاردى سىبايلاس جەمقورلىقتان قورعاۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى جالپى سوماسى 12 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 500-دەن استام ينۆەستيتسيالىق بيزنەس-جوبانى تەكسەرىپ جاتىر.
پرەزيدەنت ەكولوگيا ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىپ, جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان شەتەلدىك ازاماتتارعا جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ ازىرلەنىپ جاتقانى تۋرالى ايتتى. اتالعان كودەكس ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ وزىق تاسىلدەرى نەگىزىندە دايىندالعان.
– بۇل تەحنولوگيانى ەنگىزگەن كاسىپورىندار ەميسسيا تولەمىنەن بوساتىلادى. مەملەكەت ەكولوگيالىق شىعىنداردى كاسىپورىندارمەن بولىسەتىن مۇنداي تاجىريبەنى كەز كەلگەن ەل قولدانا بەرمەيتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. شىن مانىندە, بۇل مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتىڭ اۋقىمدى جوباسى. ءبىز مۇنداي قادامعا سانالى تۇردە بارىپ وتىرمىز. وسى ورايدا بيزنەس وكىلدەرى كەلىسىمدەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىن تولىققاندى ورىندايدى دەپ ويلايمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى پاندەميانىڭ تەرىس سالدارى جاعدايىندا تسيفرلىق ەكونوميكانى جەدەل دامىتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرگەن IT سالاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق IT-سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن قازاقستان الداعى 5 جىلدا كەمىندە 500 ملرد تەڭگە تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتالعان سالا الەمدىك تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ ەلەۋلى قولداۋىنا ءزارۋ.
– بۇگىندە الەمدىك ماينينگتىڭ شامامەن 6 پايىزى قازاقستاندا شوعىرلانعان. بۇدان بولەك, IT, ينجينيرينگتىك جانە باسقا دا جوعارى تەحنولوگيالىق قىزمەتتەر نارىعىن دامىتۋ ەكسپورت ءۇشىن ەلەۋلى مۇمكىندىكتەر اشادى. ءبىز بۇلتتى ەسەپتەۋلەر مەن پلاتفورمالار سالاسىندا ءىرى الەمدىك ويىنشىلاردىڭ ينۆەستيتسيالارىن تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇگىندە نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت جانە اتىراۋ قالالارىندا دەرەكتەردى وڭدەيتىن ءتورت مەگاورتالىقتىڭ قۇرىلىسىنا دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل وتە قۋاتتى, اۋقىمدى ەسەپتەۋىش ءىرى حالىقارالىق اقپاراتتىق ماگيسترالدا ورنالاساتىن بولادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. پرەزيدەنت 2025 جىلعا قاراي قازاقستان ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسىن 50 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرعانىن مالىمدەدى. سونداي-اق مەديتسينالىق جابدىقتار مەن قوسالقى ماتەريالدار ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ قاجەت. بۇل سالالار ينۆەستيتسيا ءۇشىن اشىق, مەملەكەت مۇنداي جوبالاردى تولىق قولدايتىن بولادى.
جيىندا مۇناي-گاز سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرى ارنايى تالقىلاندى.
مەملەكەت باسشىسى بۇل سالا قازاقستانعا شەتەلدەن ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ نەگىزگى كوزىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل باعىتتىڭ دامۋى مۇناي وڭدەۋ, مۇناي حيمياسى, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ, قۇبىر تارتۋ جانە تەڭىز ترانسپورتى سياقتى ەكونوميكانىڭ جاڭا سەكتورلارىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنايعا سۇرانىستىڭ ازايۋى جانە سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنىڭ تومەندەۋى كەزىندە جاڭا كۇردەلى جاعدايلارعا بەيىمدەلۋ وڭايعا سوقپايتىنىن جەتكىزدى. بۇل رەتتە وسى بەيىمدەلۋدىڭ ەداۋىر بولىگى مەملەكەتتىك ساياساتپەن بايلانىستى بولادى دەپ سانايدى.
وسى تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەردى شەشۋدە كۇش-جىگەردى جۇمىلدىرۋعا شاقىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بولاشاقتا تەڭىز, قاراشىعاناق جانە قاشاعان كەن ورىندارىن كەڭەيتۋ سياقتى ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن ۋاقىتىلى اياقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت قاشاعان كەن ورنىن تولىق كولەمدە يگەرۋگە كوشۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ, وندا گاز وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋدى جەدەل ىسكە اسىرۋدى تاپسىردى.
پرەزيدەنت مۇناي-گاز جوبالارىندا قازاقستاندىق مازمۇندى ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەدە ساننان ساپاعا كوشەتىن ۋاقىت كەلدى.
مەملەكەت باسشىسى گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا نازار اۋداردى. ول ۇكىمەتكە مۇناي-گاز كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ, بۇگىنگى جاعدايدى ەسكەرىپ جانە اتالعان سالانىڭ بولاشاعىن بولجاي وتىرىپ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ فيسكالدى ساياسات ماسەلەلەرى جانە قاجەتتىلىگىنە قاراي, ەكونوميكالىق مۇددەگە ساي سالىق زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
– مەن شەت ەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ءوتىنىشىن قولدادىم. كەلەسى جىلدان باستاپ بيزنەستى سالىقتىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ قولدانىستاعى شەگى قايتا قارالاتىن بولادى. ياعني, سالىق شىنايى تۇردە قىلمىستىق جازادان بوساتىلادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مۇناي-گازحيميانىڭ بولاشاعى تۋرالى ايتقان پرەزيدەنت, اتالعان سالاسىنىڭ تابىستى ىلگەرىلەۋى ەلىمىزدىڭ جالپى باعىتىن وزگەرتۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
– بىرلەسكەن گازحيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى 10 جىلدان اسسا دا اياقتالماي وتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى وڭدەۋ جوبالارىنا ينۆەستيتسيا سالاتىن كومپانيالارعا مۇناي مەن گازدى ءوندىرىپ, ەكسپورتتاۋعا ەرەكشە جاعداي جاساۋ ماسەلەسىن دە ويلانعانى ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن كومىر قىشقىلىن از پايدالاناتىن ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. 2021 جىلى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس كۇشىنە ەنەدى. مەملەكەت باسشىسى قىزىعۋشىلىق تانىتقان قاتىسۋشىلاردى اتالعان اۋقىمدى ساياسي قۇجاتقا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا شاقىردى.
پرەزيدەنت جيىن سوڭىندا بۇگىنگى ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستار مەن وتىنىشتەر ۇكىمەت تاراپىنان مۇقيات زەرتتەلىپ, ونى ءوز باقىلاۋىنا الاتىنىن ايتتى.
– ۇكىمەت بۇگىنگى جيىندا ايتىلعان بارلىق پروبلەمالاردى شەشۋمەن اينالىساتىن بولادى. شەشىم قابىلداۋ بارىسىندا بىزگە سەرپىلىس قاجەت دەپ ويلايمىن. ەل پرەزيدەنتى رەتىندە شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىن جانە ءبىزدىڭ ءىرى سەرىكتەستەرىمىزبەن, دوستارىمىزبەن اراداعى ءىس-قيمىلدىڭ دامۋ بارىسىن ءجىتى قاداعالايتىن بولامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جيىننىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ەۋروپاداعى قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى وديل رەنو-باسسو, «قازاقستاننىڭ شەت ەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسى» اسسوتسياتسياسىنىڭ باسقارما باسشىسى, «ەرنەست ەند يانگ» كومپانياسىنىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا بويىنشا باسقارۋشى سەرىكتەسى ەرلان دوسىمبەكوۆ, ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى اشوكا لاۆاسا, «ەۇ» كومپانياسىنىڭ كليەنتتەرگە قىزمەت جونىندەگى عالامدىق باسقارۋشى سەرىكتەسى ەندي بولدۋين, «انادولۋ گرۋپ» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى تۋندجاي وزيلحان, «بەيكەر ماكەنزي ينتەرنەشنل» كومپانياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتس ۋلمەر-ايلفورت, «سيتيگرۋپ» كومپانياسىنىڭ ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە افريكا ەلدەرى بويىنشا باس اتقارۋشى ديرەكتورى دەۆيد ليۆينگستون, ەۋروپالىق دامۋ بانكىنىڭ باسقارما توراعاسى نيكولاي پودگۋزوۆ, «ERG Sarl» كومپانياسىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكساندر ماشكەۆيچ, GE كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى رون پوللەت, «دجەي پي مورگان چەيس ينتەرنەيشل» كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى دجەيكوب فرەنكەل, «مارۋبەني كورپورەيشن» كومپانياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى يچيرو تاكاحارا, «فيليپ مورريس ينتەرنەشنل» كومپانياسىنىڭ شىعىس ەۋروپا ايماعى بويىنشا پرەزيدەنتى ماريوتتي ماركو, «پوليمەتالل ۋك» اق پرەزيدەنتى يگور فينوگەنوۆ, PwC كومپانياسىنىڭ ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ايماعى بويىنشا باس اتقارۋشى ديرەكتورى نيك كوش, «رەسەي سبەربانكىنىڭ» باسقارما توراعاسى گەرمان گرەف, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ايماعى بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى اننا بەردە ءسوز سويلەدى.
ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتكەن سەسسيا بارىسىندا «شەلل قازاقستان» كونتسەرنىنىڭ توراعاسى وليۆە لازار, «رويال داتچ شەلل پلس» كونتسەرنىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى بەن ۆان بيوردەن, «ەني سپا» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى كلاۋديو دەسكالتسي, «لۋكويل» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆاگيت الەكپەروۆ, «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ ءوندىرۋ جونىندەگى اتقارۋشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى دجەيمس دجونسون, «ەكسونموبيل گلوبال پرودجەكتس كومپاني» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى نيل داففين, «توتال رازۆەدكا ي دوبىچا» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ارنو برەياك, «CNPC» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى حۋان يۋنچجان جانە قر ەنەرگەتيكا ءمينيسترى نۇرلان نوعاەۆ بايانداما جاسادى.
