جولدار تالاپقا ساي بولعاندا عانا تابىس اكەلەدى

كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى ابىلعازى قۇسايىنوۆپەن اڭگىمە — ابىلعازى قالياقپار ۇلى, ۇكىمەتتىڭ جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىت ۇستانىپ وتىرعانى بەلگىلى. سوعان وراي مينيسترلىكتىڭ 2010 جىلعا بەلگىلەگەن جوسپارلارى تۋرالى ايتساڭىز. — سوڭعى توعىز جىلدا مەملەكەت اۆتوموبيل جولدارى سالاسىن دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە 32 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلدى, بۇل ەلدەگى بارلىق جولداردىڭ ۇشتەن بىرىنە تەڭ كورسەتكىش. جالپى پايدالانىمداعى اۆتو­موبيل جولدارىن دامىتۋعا بيىلعى جىلى 240,3 ميلليارد تەڭگە ءبو­لىن­گەن, بولىنگەن قارجىنىڭ ەسەبىنەن 5 مىڭ شاقىرىمنان استام (“جول كار­تاسىمەن” قوسا) جول جوندەل­مەكشى. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جول­دارى­نىڭ ۋچاسكەلەرىندە جول سالۋ جانە قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىل­مەكشى. ولاردىڭ قاتارىندا استانا – پەتروپاۆل, سامارا – شىمكەنت, ومبى – مايقاپشاعاي, اقتاۋ – بەينەۋ, تاشكەنت – شىم­كەنت — تاراز – الماتى – قورعاس, اقتوبە – مارتوك, استانا –قوستاناي – چەليابى, تاسكەسكەن – باقتى, ششۋچە – بۋراباي كۋرورتتى ايماعىنا جانە اقپاراتتىق تەح­نولوگيالار پاركى ەركىن ەكونومي­كالىق ايماعى سياقتى جول ۋچاس­كەلەرى بار. جەرگىلىكتى ماڭىزداعى اۆتوجول­داردى دامىتۋعا 2010 جىلدىڭ بيۋد­جەتىندە 37,3 ميلليارد تەڭگە (ونىڭ ىشىندە 18,8 ميلليارد تەڭگە ماق­ساتتى ترانسفەرتتەر) قاراستىرىل­عان. سول ارقىلى 1,4 مىڭ شاقى­رىمنان استام جولدار جوندەۋ جۇمىستارىمەن قامتىلماقشى. سول سياقتى “جول كارتاسى” شەڭبەرىندە دە 29,1 ميلليارد تەڭگە قاراستى­رىلىپ وتىر. ول قارجىعا 2 مىڭ شاقىرىمنان استام جەرگىلىكتى جولدار, قالا جانە ەلدى مەكەن كوشەلەرى جوندەلەتىن بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلى “باتىس ەۋ­روپا-باتىس قىتاي” حالىقارالىق  ترانزيتتىك ءدالىزىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, “جەتىگەن-قورعاس تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى”, “وزەن-ءتۇر­كىمەنستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكا-راسى تەمىر جول جەلىسىنىڭ قۇرى­لىسى” جوبالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. — مەملەكەت باسشىسى ترانزيتتىك دالىزدەردى ينفراقۇرىلىمدى دامى­تۋداعى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدى. ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان قانداي جوبالار بار؟ – ترانزيتتىك الەۋەت  مەملە­كەت­تىڭ ءوز اۋماعى ارقىلى حالىقارالىق ءترانزيتتى جۇزەگە اسىرۋ جونىنەن قىزمەتتەر ۇسىنا الۋ مۇمكىندىگىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلارى مەن جاعدايلا­رى­نىڭ جيىنتى­عىن ءبىل­دى­رەدى. ون­داي الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋ مەملەكەت­تىڭ قولدا بار ءمۇم­كىندىكتەردى تولىق كو­­لەمدە ءجۇ­زەگە اسىرا ءبى­لۋ قابى­لەتىمەن ايقىندالادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان تراسەكا, سولتۇستىك-وڭتۇستىك, ورتا­لىقا­زيالىق ءدالىز, ترانسازيالىق تەمىر جول ماگيسترالى سياقتى نەگىزگى حا­لىقارالىق كولىك دالىزدەرىنە قا­تىسۋشى بولىپ تابى­لادى, سونىمەن بىرگە ترانسەۋ­روپالىق جانە ازيا­لىق كولىك جەلىلەرىنە ينتەگراتسيا­لانۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. ەلدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى قۇجاتى بولىپ تابىلاتىن 2006 جىلى قابىلدانعان كولىك ستراتەگياسىنا سايكەس شاما­مەن 30 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرايتىن 80-گە جۋىق ءىرى ينۆەستي­تسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە جاڭادان 1700 شاقىرىم تەمىر جولدار, 50 مىڭ شاقىرىمداي اۆتوجولدار سالىنادى جانە قايتا جاڭعىرتىلادى, سول سياقتى, اۋەجاي مەن تەڭىز پورتتارى ينفراقۇ­رىلىمدارىن قايتا جاڭعىرتۋ مەن مودەرنيزاتسيالاۋ, ۇلتتىق تەڭىز ساۋدا فلوتىن دامىتۋ جونىنەن جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. قىتاي مەن ەۋروپا اراسىندا جاڭا جۇك تاسىمالى لەگىنىڭ پايدا بولۋى قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن العىشارتتار قالاپ وتىر. وسىلايشا, 2007 جىلى قا­زاق­ستان ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى, ياعني “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” حالىقارالىق اۆتوموبيل جولى ءدالىزىن قۇرۋدى قولعا الدى. بۇل قىتايدان ەۋروپاعا باراتىن ەڭ قىسقا جول. بۇل جوبانىڭ وسىنداي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءوزى ونىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرىپ وتىر. جولعا كەتەتىن ۋاقىت شامامەن 10 كۇندى عانا قۇرايدى. جالپى ۇزاقتىعى 8445 شاقىرىمدى قۇرايتىن ءدالىزدىڭ 2787 شاقىرىمى (2452 كم قايتا جاڭارتۋعا جا­تا­دى) قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەدى. جوبانىڭ قۇنى — 825,1 ميل­ليارد تەڭگە. قازىرگى ۋاقىتتا قار­جىلاندىرۋ ماسەلەلەرى تولىقتاي دەرلىك شەشىلدى جانە 3002 ميلليون دوللاردان تۇراتىن نەگىزگى كەلىسىم­دەرگە دۇنيەجۇزىلىك قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە ازيا دامۋ بانكىمەن جانە يسلام قايتا قۇرۋ بانكىمەن  قول قويىلدى. قالعان 401 ميلليون دول­لارعا قاتىستى كەلىسىمدەرگە بيىلعى جىلى قول قويىلاتىن بولادى. اعىمداعى جىلعا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى شەڭبەرىندە اۆتوجول سالاسى بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 852,3 شاقىرىم جولعا سوماسى 507,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 4 كونتسەسسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. الماتى – قورعاس ۋچاسكەسىن قايتا جاڭارتۋ بويىنشا 2009 جىلى كونتسەسسيونەر انىقتالعان جانە قازىرگى ۋاقىتتا كەلىسىم-شارتقا قول قويۋ راسىمدەرى جۇرگىزىلۋدە. سو­نىمەن قاتار, بۇگىنگى تاڭدا استانا – قاراعاندى, الماتى – قاپشاعاي جانە تاشكەنت-شىمكەنت-جامبىل وبلىسى شەكاراسى ۋچاسكەلەرىن قاي­تا جاڭارتۋ بويىنشا كونتسەس­سيو­نەرلەردى تاڭداۋ جونىنەن كونكۋرستى جاريالاۋ راسىمدەرى جۇرگىزىلۋدە. سول سياقتى رەسپۋبليكانىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ۇلعايتۋ ءۇشىن تەحنيكالىق جاعدايلارىن قازىرگى زامانعى كولىكتىك سالماقتارعا  ء(بىر بىلىككە 13 توننا) سايكەستەندىرە وتىرىپ جانە كەم دەگەندە ءىى تەح­نيكالىق ساناتقا كوشىرۋ ارقىلى التى نەگىزگى حالىقارالىق ترانزيت­تىك دالىزدەردى جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوجولداردى قايتا جاڭارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كەزدە وسى جولداردىڭ بارىندە دە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. تەمىر جول سالاسىندا “قورعاس – جەتىگەن” جوباسى بويىنشا  قى­تايمەن اراداعى شەكارالىق پۋنكتتە ەكىنشى تەمىر جول وتپەسى اشىلاتىن بولادى. بۇل جەلى قىتايدان ورتا­لىق ازياعا, يران, باتىس ەۋروپا جانە زاكاۆكازە ەلدەرىنە نەعۇرلىم قىسقا جولمەن جۇكتەر تاسىمال­داۋدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قىتايمەن شىعىس جاق شەكارادا دوستىق ستانساسى مەن اقتوعاي-دوس­تىق تەمىر جول ۋچاسكەسىنىڭ ءوت­كىزۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇلعايتۋ جونىنەن شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىن­داي اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى دوستىق ستانساسى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 15,5 ملن. تونناعا جەتتى. قۇرىلىس جۇمىستارى بىلتىر باستالعان “وزەن – تۇركىمەن­ستانمەن شەكارا” جاڭا تەمىر جولى دا ەۋروپا مەن وڭتۇستىك ازيا ەل­دەرىن جالعاستىراتىن جاڭا ترانزيت­تىك ءدالىز بولىپ تابىلادى. بۇل جوبا قازاقستان, تۇركىمەنستان جانە يران مەملەكەتتەرى قول قويعان كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە ىسكە اسىرىلۋدا. مۇنان باسقا 2011 جىلى “ەراليەۆ – قۇرىق” جاڭا تەمىر جولىنىڭ قۇرىلىسى دا باستالاتىن بولادى. قۇرىلىستىڭ باستالۋ مەرزىمى قۇرىق تەڭىز پورتىن دامىتۋ شارالارىنا سايكەستەندىرىلىپ وتىر. ونان كەيىنگى كەزەكتە ۇزىندىعى 988 شاقىرىمدىق بەينەۋ – جەزقازعان تەمىر جول جەلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ دا جوسپاردا تۇر. —قازاقستان كوپتەگەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە جوسپارداعى اۋە, اۆتوموبيل جانە تەمىر جولداردىڭ حالىقارالىق باعىتتارىنا كىرەدى. دەگەنمەن, وسى جۇك تاسىمالىنىڭ ونىمدەرى قازاقستانعا تىكەلەي كەل­مەي, تەك ورتاقتاستىق جولىمەن, ياع­ني دەلدالدار ارقىلى عانا رىنوكقا ءتۇسىپ جاتادى. وسىنداي كۇردەلى سحەمانىڭ ورىن الۋىنا نە سەبەپ؟ —اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار نەگىزگى باعىتتاردى ءبولىپ كورسەتۋ قاجەت. ولاردىڭ ءبىرىن­شىسى, كەزدەسەتىن ءتۇرلى كەدەر­گىلەردى جويۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جەدەلدەتۋ. ماسەلەن, قازاقستان ار­قىلى وتەتىن ترانزيتتىك جۇك تاسى­مالى جولىنداعى ناقتى جانە جاسىرىن كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن ماگيسترالدىق جەلىلەر مەن قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى شەكارا­سىنداعى ءوتۋ پۋنكتتەرىنە ولاردىڭ حالىقارالىق نورمالار مەن تالاپتارعا قانشالىقتى جاۋاپ بەرەتىنىن انىقتاۋ ماقساتىندا تەحنيكالىق ساراپتاۋلار جۇرگىزۋ قاجەت. سول ارقىلى عانا قانشا­لىقتى جاڭا تەحنولوگيالار ەنگى-ءزىپ, مودەرنيزاتسيالاۋ مەن ولاردى قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋ قاجەت­تىلىكتەرىن انىقتاۋعا بولادى.  ەكىن­شىدەن, ترانزيتتىك قوزعالىس­تىڭ بۇكىل بويىندا سەرۆيستىك كا­سىپورىندار ورنالاستىرىپ, ولار­دىڭ حالىقارالىق تالاپتار مەن ەرە­جەلەرگە ساي قىز­مەتتەر ۇسىنا الۋىن قامتا­ما­سىز ەتەتىندەي جول بويى ينفرا­قۇرى­لىمدارىن جەدەلدەتە دامىتۋ قاجەت. ءۇشىنشى, اۆتوجول سالاسىن ينۆەستيتسيالاۋ جۇيەسىن جەتىل­دىرۋ. ءتورتىنشى, كولىك ينفراقۇ­رىلىمىن دامىتۋعا قاتىستى فيسكالدىق ساياساتتى جەتىلدىرۋ. ەڭ سوڭعىسى, قازاقستان ءۇمىت ەتە الاتىنداي جۇك تاسقىن­دارىنا تۇراقتى تۇردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرۋ. بۇل مىندەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى. جالپى 2015 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق ماڭىز­داعى اۆتوموبيل جولدا-رىنىڭ 85 پايىزىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايلارىن جاقسارتۋ جوسپار­لانىپ وتىر. — قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ەلدىڭ گەوساياسي جاعدايىنان تۇسەتىن تىكەلەي تيىمدىلىكتى قاشان كۇتۋگە بولادى؟ ء—بىزدىڭ رەسپۋبليكامىز ور­تالىق ازيانىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان ونىڭ اۋماعى ارقىلى جۇزدەگەن جىلدار بويى ساۋدا جولدارى ءوتىپ, ءتۇرلى وركە­نيەتتەر ءوزارا قارىم-قاتىناستار ورناتىپ وتىرعان. سوندىقتان قازاقستان ارقىلى جۇزەگە اساتىن ترانزيت ىشكى جانە سىرتقى ساۋدا­نىڭ دامۋى, تاۋارلار مەن قىزمەت­تەردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تومەندەۋى, اگروونەركاسىپ, ماشينە جاساۋ, كەن ءوندىرۋ سەكتورىنىڭ العا باسۋى, سونداي-اق دامۋدىڭ باسقا دا اسپەكتىلەرى ارقىلى كورىنىس تا­باتىن اسا زور مۋلتيپ­ليكاتيۆتىك تيىمدىلىك اكەلەدى. قازاقستان رەسەيدىڭ, قىتايدىڭ, تاياۋ شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالارىمەن جاپ­سارلاس جاتىر. اسىرەسە قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ىرعاقتى دامۋى وسى ەلدىڭ تمد مەن ەۋروپا ەل­دەرىندە وتكىزۋ  ءۇشىن ءونىم شىعا­رىپ جاتقان ونەركاسىپتى ءوڭىر­لەرىنەن قازاقستاننىڭ شىعىس—باتىس باعىتى بويىنشا  ترانزيت­تىك-كولىكتىك الەۋەتىن جۇزەگە اسى­رۋىنا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن بولادى.  2020 جىلعا قاراي ءبىز ءترانزيتتى ءۇش ەسە ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرمىز, ال ول ەل تۇتىنۋشىلارى قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاع­دايىنىڭ تيىمدىلىگىن سەزىنە باستايتىن بولادى دەگەن ءسوز. —قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ جولدارى حالىقارالىق تالاپتارعا قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟ —وتكەن عاسىردىڭ 80-90-ىنشى جىلدارى سالىنعان اۆتو­جولدار بىلىككە 8 توننادان اسپاي­تىنداي سالماققا ەسەپتەلىپ, ءىىى جانە ءىV تەحنيكالىق كاتەگوريا­لارعا ەسەپتەلىنىپ سالىنعان. بۇل تەحنيكالىق ولشەمدەر قازىرگى زا­مانعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرە المايدى. قوزعالىس قارقىندىلىعىنىڭ جىلدان-جىل­عا ارتىپ جاتقانىنا باي­لا­نىستى جوعارىدا اتالعان پارامەترلەردى بىرتىندەپ ۇلعايتا تۇسۋدەمىز. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ مەن قايتا جاڭارتۋ بىلىككە 13 توننادان كەم ەمەس سالماققا ەسەپتەلىپ, ءىى تەحنيكالىق كاتەگو­ريادان تومەن بولمايتىنداي جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن 224 شاقىرىمدى قۇراي­تىن استانا – ششۋچە اۆتوبانى حالىقارالىق ستاندارتتار تالاپ­تارىنا تولىق سايكەس كەلەدى. 2015 جىلعا دەيىن حالىقارالىق ستاندارتتار تالاپتارىنا ءساي­كەستەندىرە وتىرىپ  “باتىس ەۋ­روپا-باتىس قىتاي”  ترانزيتتىك ءدا­لىزىن, نەگىزگى حالىقارالىق ءدالىز-دەردى, سول سياقتى جۇك تاسىمالى قارقىندى جۇزەگە اسىرىلاتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جول­داردى قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. —اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.