بەسقالا قازاقتارىنىڭ كۇيشىلىك ءداستۇرى

بەسقالا وڭىرىندە جىراۋلىق, انشىلىك داستۇرمەن بىرگە, دومبىراشىلىق-كۇي­شىلىك ونەر دە جاقسى دامىدى, ول ايماق­تاعى كۇيشىلەردىڭ رەپەرتۋارىندا بەرگى زاماننىڭ كۇيلەرىمەن قاتار, سوناۋ داۋىر­لەردەن جەتكەن «اقساق قۇلان جوشى حان», «قارت نوعاي», «كارى ناۋايى», «نو­عايلىنىڭ قوشتاسۋ كۇيى» سىندى كونە كۇيلەر دە كوپتەپ كەزدەسەدى.

بەسقالا ايماعىنداعى كۇيشىلىك ورتا­نىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ىقپال ەتكەن كوپتەگەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى بەلگىلى. ءبىز ەل ىشىنەن جانە جازبا دەرەكتەردەن ونداعان ونەر يەسىنە قاتىستى مالىمەتتەردى تاۋىپ, جۇيەلەدىك. اتاپ ايتقاندا, ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا – تىلەۋقۇل پەندە ۇلى, ءشۇيت ورىنباي, اقكەلتىر, شۇڭكە قۇل­تاباي ۇلى, جاقسىمۇرات تورىتاي ۇلى, راح زۇلپىقار ۇلى (1845-1910), ەمبەرگەن شاقپاق ۇلى (1860-1936), تۇرمانقوجا, دۇكەنباي سىندى كۇيشىلەردىڭ ەسىمدەرى اتالىپ, ولاردىڭ جولىن كەشەگى حح عاسىردا جولدى قوساي ۇلى, بايىمبەت دۇيسەنباي ۇلى (1875-1962), اكىمالى شۇڭكە ۇلى (1883-1958), جۇمالى ەمبەرگەن ۇلى (1891-1975), داۋلەتكەلدى جارماعامبەتوۆ (1899-1950), توعايباي بەيسەنبى ۇلى (1904-1976), مولداعالي بالىمبەتوۆ (1906-1984), ۇسەن سۇگىر ۇلى (1905-1983), ءىزبان, ابدىعالي جاڭبىرشين (1908-1988), قارعا وتەگەن ۇلى (1910-1972), بيمان كەنجەباي ۇلى (1916-2003), باقىت باسىعاراەۆ (1926-2001), ابىلاي شاۋكەەۆ (1928-1996), ءمۇسىر جوراباي ۇلى (1931-2010), قىلىشباي ايتجان ۇلى (1932-2000), كورەگەن ءدۇيىس ۇلى (1935-1999) سىندى ت.ب. كۇيشى-دومبىراشىلار جالعاستىردى.

بەسقالا وڭىرىندە ارنايى مۋزىكالىق ءبىلىم الماسا دا قۇيماقۇلاقتىق ۇردىسپەن ۇيرەنىپ, دومبىراشىلىق ءداستۇردى ۇستا­نىپ جۇرگەن ونەرپازدار ءالى دە بار­شى­لىق. ورازعالي ءابىلحان ۇلى, يباش ءبايدىل­دا ۇلى, جارىلقاسىن وڭايباەۆ, ساپارباي اكىمالى ۇلى, قادىرباي الدابەرگەن ۇلى, بايرام ارزيەۆ, ءابدى دوسجانوۆ, جۇماباي جوراباەۆ, بورانباي مەدەتحانوۆ, جۇ­باتحان سۇندەتوۆ, جولماحان الپىسوۆ, قوجاحمەت نيازوۆ, ءۋبايدىللا ءابدىراح­مان ۇلى, جالعاس بەكماحانوۆ سەكىلدى ونەر­پازدار سونىڭ دالەلى.

ءامۋ جانە جايىق بويىندا «قىرىم­نىڭ قىرىق باتىرى» ەپوسىن جىرلاعان اقىن-جىراۋلار حالىق تاراپىنان جو­عارى باعالانعان بولسا, «الپىس ەكى اق­جە­لەڭ» سىندى سالالى كۇيلەردى تارتا بىلگەن كۇيشى-دومبىراشىلار دا سونداي قۇرمەتكە يە بولعان. بەسقالالىق ورىنباي, ەمبەرگەن, راح, بايىمبەت, مولداعالي ءتارىزدى داۋلەسكەر كۇيشىلەر دە جوعارىدا اتالعان تسيكلدى كۇيلەردى تۇگەل ورىنداپ, حالىقتىڭ زور ىقىلاسىنا بولەنگەن.

بەسقالا قازاقتارى اراسىندا كەشەگى كۇنگە دەيىن كۇيشى-دومبىراشىلاردىڭ سايىستارى ءجيى ءوتىپ تۇرعان. كۇيشى, ونەر زەرتتەۋشىسى ا.رايىمبەرگەنوۆ «قا­زان­عاپ اقجەلەڭ» اتتى ەڭبەگىندە ءحىح عا­سىردىڭ اياعىندا قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىرات قالاسىندا ازبەرگەن حاننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن توعىز دومبىراشىنىڭ اراسىندا ونەر سايىسى وتكەنىن جازادى. وعان بەسقالادان جانە باتىس قازاق­ستاننان ورىنباي, دۇكەنباي, قاراتوس-ايماعامبەت, قانالى تورە, قازانعاپ سياقتى سول كەزدەگى بەلگىلى كۇي شەبەرلەرى قا­تىسقانىن ايتا كەلىپ, «تارتىستىڭ شارتى بويىنشا, ءاربىر كۇيشى «اقجەلەڭ» دەپ اتالاتىن توپتاما كۇيلەردىڭ الپىس ەكىسىن تۇگەل ورىنداۋعا ءتيىس ەدى» دەسە, مۇنى قاراقالپاق ايماعىندا كەمەلگە كەلىپ, سول وڭىردەگى جۇمالى, داۋلەتكەلدى, ابدىعالي سىندى كۇيشىلەردەن ونەگە كورىپ, ونەر تاريحىنا قاتىستى تىڭ دۇنيەلەردى جا­دىنا تۇيگەن ب.باسىعاراەۆتىڭ «بەس­قالا, حيۋا جاقتا ازبەرگەن دەگەن قازاق­تىڭ حانى بولعان. ءوزىنىڭ حان بولىپ تۇرعان داۋىرىندە تابىن دۇكەنباي, ءشۇيت ورىنباي, قاراتوس-ايماعامبەت, قازان­عاپ, ايشا قاتىن سياقتى توعىز دومبىرا­شىنى جيناپتى...» دەگەن دەرەكتەرى دە راس­تايدى. بۇل ەرتەرەكتە وتكەن كۇي سايىس­تارىنان حابار بەرسە, ء«ۇشساي اۋىلىندا كۇي تارتىستارى ءجيى بولىپ, سونىڭ قىزىعىنا توياتتاي المايتىنبىز. بۇل سايىسقا مويناقتان جۇمالى ەمبەرگەنوۆ, قۇلاندىدان تايپان بالماعامبەتوۆ كە­لىپ, اۋىل ءۇستى كۇي جارمەڭكەسىنە اينال­عانىن بالا بولساق تا تالاي كوردىك» دە­گەن دەرەكتەر كەڭەس زامانى تۇسىندا دا قارا­قالپاقستاندا بۇل ءداستۇردىڭ ۇزىلمەگەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, شۇڭكەنىڭ ءالىم كۇيشىسىمەن, اكىمالىنىڭ تۇرىكمەن دۋتار­شىلارىمەن كۇي سايىسىن جانە كەشە عانا ومىردەن وتكەن مولداعالي, توعايباي, بيمانداردىڭ جيىن-مەرەكەدەگى كۇي تارتىستارىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون.

بەسقالاعا ەكسپەديتسيامەن بارىپ, ون­دا وركەن جايعان حالىقتىق ونەردى كور­گەن فولكلورشى ك.سەيدەحانوۆ «قا­را­­­­قا­ل­پاق فولكلور ەكسپەديتسياسى» ما­­قا­­­لا­سىندا: ء«بىز مىنانى اڭعاردىق: قارا­قالپاقستانداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا حالىق مۇراسى مول ساقتالعان جانە ول كۇن­دەلىكتى ومىردە كوپشىلىكتىڭ رۋحاني قا­جەتىن وتەيتىن ومىرشەڭ قۇبىلىسقا اينال­عان. يمپروۆيزاتسيالىق ونەر ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى تالانتتار از ەمەس» دەگەن بولاتىن.

بەسقالا قازاقتارى كۇيلەرىنىڭ جينالۋ تاريحىنا قاتىستى ايتار بولساق, قاراقالپاقستانعا 1959 جىلى مۋزىكالىق مۇرالاردى جيناۋعا فولكلورلىق ەكسپەديتسيا ا.سەرىكباەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن تۇڭعىش رەت بارادى. وسى ساپاردا كە­گەي­لىدە تۇراتىن مولداعالي بالىم­بە­توۆتەن, نوكىس قالاسىنداعى بيمان كەن­جە­باەۆتان, قوڭىراتتىق جاقسىلىق مامىت ۇلىنان ت.ب. ونەر يەلەرىنەن كوپتەگەن اۆتورلىق جانە حالىق كۇيلەرىن جازىپ الادى. بۇدان كەيىن دە 1962 جىلى ت.بەكحوجينا, 1977 جىلى ا.بايعاسكينا مەن ب.امانوۆ, 1982 جىلى ب.قاراقۇلوۆ پەن ە.سافۋانوۆ بارىپ ونداعان كۇيشىلەردەن مول مۇرا جازىپ الدى. ت.بەكحوجينا بەسقالا ايماعىنان جيناعان مۇرالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, «دالامنىڭ نازدى سازدارى-اي» ەڭبەگىنىڭ ءبىر تاراۋىن «قاراقالپاقستان دومبىرا كۇيلەرى» دەپ اتادى.

ءبىز دە 2013, 2015 جىلدارى قاراقال­پاق­ستانعا ارنايى بارىپ, جوعارىدا اتال­عان بەلگىلى كۇيشىلەردىڭ ۇرپاقتارىمەن, سونداي-اق ەلىمىزگە ورالعان اعايىندارمەن كەزدەسىپ, كوپتەگەن كۇي ساڭلاقتارىنىڭ ءومىر جانە ونەر جولدارىنا قاتىستى ما­لىمەتتەر جينادىق. ەل ىشىنەن ىزدەستىرە ءجۇرىپ, جەكە ارحيۆتەردە جاتقان دىبىس تاسپالارى مەن ەرتەدەگى ەسكى كۇيلەردى بى­لەتىن ونەرپازداردىڭ بارشىلىق ەكەنىنە كۋا بولدىق. ءوزىمىز تاۋىپ جازىپ العان قازىنالاردىڭ اراسىندا تىڭ ماتەريالدار جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار سارسەنباي قادىر ۇلىنان «بەس قىزدىڭ ءجۇرىسى», ورال­بەك ءسادۋ ۇلىنان «ارقابايدىڭ كۇيى», جالعاس جاناشباي ۇلىنان «كوي-كوي», جارىلقاسىن وڭايباەۆتان «توعايباي­دىڭ كۇي باسى», بايرام اليەۆتەن «قار­عا­نىڭ كۇيى», «ىسماحاننىڭ كۇيى», مىر­زاباي قىلىشباي ۇلىنان «سا­قاۋ قىزدىڭ كۇيى», «قارا اتتى مەن تو­رى اتتى», «دوسىنىڭ كۇيى», قارا­ساي ءابدىمۇرات ۇلىنىڭ اۆتور­لىق كۇيى «اداس­قان سۇڭقار» ت.ب. كۇي­لەردى جا­زىپ الدىق. وسىنداي جەكە ىزدە­نىس­تەر نا­تيجەسىندە جينالعان ماتە­ريالدا­رى­­مىزدىڭ ءبىر بولىگىن كۇيشى, ونەر زەرت­تەۋشىسى م.ابۋعازى «قازاقتىڭ دوم­بىرا ونەرى» اتتى ەڭبەگىنە «بەسقالا كۇيشىلىك ءداستۇرى» دەگەن اتاۋمەن ەنگىزدى.

بەسقالا قازاقتارىنىڭ كۇيلەرى – ا.ەسەن­ ۇلى مەن گ.ەلەۋسىزقىزىنىڭ «كۇي – قاستەرلى اۋەز» اتتى ەڭبەگىندە, «اق­­توبە ءوڭىرىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسى» اتتى اۋديو جيناعىندا, سونىمەن قاتار «قا­زاق­تىڭ 1000 كۇيى» انتولوگياسىندا, ا.توق­تاعاننىڭ «اتىراۋدىڭ 62 اقجە­لەڭى» ەڭبەكتەرىندە كوپتەپ جاريالاندى. وسى­لايشا, بەسقالا كۇيلەرى ءبىرشاما جي­ناقتاردا نوتالىق جانە ءۇنتاسپا ۇلگى­سىندە جاريالانىپ جۇرسە دە, قاي ايماققا ءتان ەكەنى جانە ورىنداۋشىلار جونىندە مالىمەتتەر جاريالانعان ەمەس.

بەسقالا قازاقتارىنىڭ كۇيلەرى جۇرت­شىلىق باس قوسقان جيىنداردا عانا ەمەس, قازاق جانە قاراقالپاق راديولارىندا, تاشكەنت تەلەارناسىنداعى قازاقتىلدى «زامانداس» باعدارلامالارىندا دارىپ­تەلدى. ادەبيەتشى-عالىم ق.جۇماجا­نوۆ «قاراقالپاق ايماعىنداعى قازاق ادە­بيەتى» اتتى مونوگرافياسىندا ءبىرلى-جا­رىم كۇي ساڭلاقتارىن ءسوز ەتكەنمەن, اتال­عان وڭىردەگى كۇيشىلەر تۋرالى بۇرىن-سوڭدى تياناقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى بولمادى. سونىڭ سەبەبىنەن كەي­بىر ەڭبەك­تەردە جاڭساقتىققا جول بەرىلىپ, ءبىرشاما قاتە تۇجىرىمدار جاسالدى. مۇنىڭ ءبا­رى بەسقالا كۇيشىلىك ونەرى تۋرالى ما­لى­مەتتەردىڭ بۇعان دە­يىن جەتكىلىكتى دارەجەدە زەرتتەلىپ, زەر­دە­لەنبەگەنىنەن دەپ ويلايمىز.

وزبەكستان, قاراقالپاقستان قازاق­تارى­نىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى نۇسقا­لارىن جيناعان ادەبيەتشى-عالىم ق.سات­تاروۆ «فولكلور ەكسپەديتسياسىنىڭ جە­مىسى» اتتى ماقالاسىندا: ء«امۋداريا قۇيىلىسىنداعى التىن قازىنا, اسىل مۇرانىڭ ءبىر سالاسى – قازاق كۇيلەرى زەرت­­تەۋشىلەردىڭ قالامىنا ىلىكپەي كەلە جات­قاندىعى قىنجىلتادى» دەگەن ەدى.

ەل اراسىنان ماتەريالدار جيناس­تىرۋ ناتيجەسىندە بەسقالالىق كۇيشى-دوم­بىراشىلاردىڭ ونەر تاريحىن جۇيە­لەپ, ۇستاز-شاكىرت جالعاستىعىنىڭ ۇزىل­مەگەنى انىقتالىپ وتىر. بۇل ورايدا, ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن تىلەۋقۇل پەن­دە­ ۇلىنىڭ كۇيشىلىك ونەرىن جاقسىمۇرات تورىتاي ۇلى مەن ەمبەرگەن شاقپاق ۇلى جالعاستىرسا, ولاردىڭ جولىن جۇمالى ەمبەرگەن ۇلى, ۇسەن سۇگىر ۇلى, ابدىعالي جاڭبىرشين, ايتورە ۇسەن ۇلى, داۋ­لەتكەلدى جارماعامبەتوۆتەر ۇستانعانىن ايتۋعا بولادى. اتالعان ونەر يەلەرىنە باقىت باسىقاراەۆ, دۇيسەنباي سىندى ت.ب. كۇيشىلەر شاكىرت بولىپ, ۇلكەن ونەر يەسى بولىپ قالىپتاستى.

بەسقالا كۇيشىلىك ونەرىن دامىتۋ­شى­لاردىڭ الدىڭعى لەگىندە ءشۇيت ورىن­باي مەن تۇرمانقوجانىڭ اتى اتالسا, ورىن­بايدان قازانعاپ ونەگە العان. سول داۋىردە بەسقالادا شۇڭكە قۇلتاباي ۇلى سىندى داۋلەسكەر كۇيشى ءومىر ءسۇرىپ, شۇڭ­كەگە اكىمالى شۇڭكە ۇلى, اكىمالىگە ورازعالي ءابىلحان ۇلى مەن ءمۇسىر جورا­باي ۇلى شاكىرت بولدى. ورازعاليدان اس­كەر­باي نۇرقوجاەۆ, ال جۇمالى مەن اس­­كەربايدان قوجاحمەت نيازوۆ كۇي ۇيرەنگەن.

اتالعان ايماقتا كۇي ونەرىن جىرشى-جىراۋلار دا كەڭىنەن ناسيحاتتادى. بۇلاردىڭ قاتارىندا – قاراساي قالي­ ۇلى (1848-1926), امانتۇرلى (1872-1938), جاقسىلىق مامىت ۇلى (1899-1961), تەڭىزباي ەسەنباي ۇلى (1905-1968), سارىباي جادىگەر ۇلى, ۇزاق مىڭ­باەۆ, اسكەرباي نۇرقوجاەۆ سىندى ءانشى, جىرشىلار بولسا, قاراساي ءابدىمۇرات ۇلى, تۇرلان بەيسەنباەۆ, سار­سەنباي راحمانبەرديەۆ سياقتى بۇگىنگى جىرشىلار دا شەبەر دومبىراشىلار.

مۇنداعى كۇيشى-دومبىراشىلار بەس­قالا كۇيلەرىمەن شەكتەلىپ قالماي, ۇسەن, قانالى, شاكىم تورەلەردىڭ, قازانعاپ, ايشا قاتىننىڭ, بايماعامبەتتىڭ, ما­حام­بەت, قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي كۇي­لەرىن دە رەپەرتۋارىنا قوسىپ, ەل ىشىنە ناسيحاتتادى.

كۇيىمەن حالىق جۇرەگىنەن ورىن ال­عان ونەرپازداردى جۇرتشىلىق جادى­نان شىعارماي اڭىز-اڭگىمە ەتىپ كەيىن­گىلەرگە ايتىپ وتىرسا, اقىندار مەن جىراۋلار ولاردىڭ ەسىمدەرىن ءوز شىعار­مالارىنا قوسىپ دارىپتەدى. مىسالى, «قاراقالپاقستاننىڭ حالىق جىراۋى» الدابەرگەن تاسقىنباي ۇلى (1926-2007):

تۇرمانقوجا كىسى ەكەن,

دومبىرا, كۇيدىڭ يەسى.

ەرتە ءبىر زامان ۋاعىندا.

دومبىراعا دىبىس قوستىرىپ,

كەلتىرۋشى اعىمعا.

كۇي جۇيەسى قوسىلىپ,

وزىنە ابدەن ۇناماي,

شاپپاعان سۋ دەپ ساعىمعا, –

دەسە, اقىن ءجۇندىباي كوپتىلەۋ ۇلى «بۇل ەلدەن كىمدەر شىقپاعان» تولعاۋىندا:

قاراقالپاق ەلىندە,

كۇيشىلەر وتكەن بەلگىلى...

...توعايباي دەگەن كىسىنى,

كوپ ماقتايدى اسىرا.

...مولداعالي, بيماندى,

كىم بىلمەيد دەيسىڭ بۇل ەلدە.

اق دومبىرا قولعا الىپ,

ۇشار قۇستاي قومدانىپ,

تارتقاندا كۇيدى تولعانىپ,

كۇش قوسقان ايبات, جىگەرگە.

جۇزدەن ارتىق كۇي تارتىپ,

تىڭداعان حالقى قۇمارتىپ,

ەستىگەن ادام كەتپەگەن,

العانداي زاتىن جوعالتىپ.

كەشكە كۇيدى شەرتكەندە,

كەتىپ ءجۇردى تاڭ اتىپ...»,

– دەپ توعايباي, مولداعالي, بيمان كۇي­شىلەردىڭ اتىن جىرعا قوسادى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بەسقالا كۇيشىلەرىنىڭ ماڭعىس­تاۋ, اقتوبە, ورىنبور, مۇناناي, حيۋا, تۇرىكمەن ايماقتارىن ارالاپ, ونەر كور­سەتكەنى بايقالادى.

كۇيشىلىك ونەرى باسىمىراق دامىعان كەيبىر ايماقتاردىڭ جىرشىلىق پەن انشىلىك داستۇرىندە كۇيدىڭ اسەرى كوبىرەك بايقالسا, بەسقالا قازاقتارى اراسىندا جىرشىلىق ونەردىڭ كەمەلدەنىپ, وركەندەۋىنە بايلانىستى بۇل ايماققا ءتان كۇيلەردە جىر سازدارىنىڭ ىقپالى سەزىلەدى, فيلوسوفيالىق سارىن باسىم. شال مىرزا مەن قازانعاپ كۇيلەرىندە دە وسى ەرەكشەلىكتىڭ بولۋىن بەسقالا ايماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جانە اتالعان ول­كەنىڭ كۇيشىلىك داستۇرىنەن ءنار العانىمەن بايلانىستىرا الامىز.

ءسوز قورىتىندىلاي كەلە, الداعى كۇن­دەردە بەسقالا قازاقتارىنىڭ كۇيشىلىك ءداستۇرى جەكە ونەر مەكتەبى رەتىندە تانىلىپ زەرتتەلەدى دەپ سەنەمىز.

كۇنقوجا قايرۋللا,

قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ وقىتۋشىسى