سۋرەتتى تۇسىرگەن قاليعۇمار قابدەشوۆ
ونلاين كەزدەسۋدە تاعدىر تالكەگىنە قارسى تۇرا بىلگەن اسىل ۇستاز قۇماش نۇرعالي ۇلى تۋرالى ساليقالى ويلار قوزعالدى. جينالعاندار ابزال اعانىڭ ارتىنا قالدىرعان وشپەس ءىزى, ۇمىتىلماس ونەگەسى تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ كەرەمەت ۇلگىسىن كورسەتكەن اڭىز ادام عۇمىرىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارنادى. قۇماش نۇرعاليەۆ 1925 جىلى 29 قازاندا مارقاكول اۋدانى بوران اۋىلىندا تۋعان. جاس جىگىت ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانىپ, لاتىش جەرىندەگى اۋتسە قالاسىنىڭ تۇبىندە اسكەري بورىشىن وتەپ ءجۇرىپ اۋىر جارالانادى. بۇرشاقشا بوراعان وق پەن جويقىن جارىلىستاردىڭ اراسىندا قالعان قۇماشتىڭ ءدال جانىنان جارىلعان سنارياد سانىن قاق بولەدى. سوڭعى كۇشىن جيناپ, سنارياد قوپارعان ورعا ۇمتىلعان قۇماشتى جاۋ وعى ەكىنشى اياعى مەن ءبىر قولىن تاعى دا قىرقىپ تۇسكەن. ونى مايدان دالاسىنان سانيتارلىق ۇشاقپەن ماسكەۋدەگى اسكەري گوسپيتالعا جەتكىزەدى. دارىگەرلەر جانكەشتى جاۋىنگەردى امان الىپ قالۋ ءۇشىن 12 وپەراتسيا جاساعان. مەدبيكەلەر ۆالەنتينا شەۆەلەۆا جانە ليزا ۆەليكانوۆا قان بەرەدى. ءسويتىپ دارىگەرلەردىڭ كۇشىمەن, ءوزىنىڭ كۇش-قۋاتىمەن قۇماش نۇرعاليەۆ امان قالادى. قاسىق قانىمەن بولىسكەن قوس قىزبەن قۇماش نۇرعاليەۆ كەيىن تۋىسقانداي ارالاسىپ كەتكەن.
«ول ءوزىنىڭ شىدامدىلىعىمەن, مىقتىلىعىمەن دارىگەرلەردى تاڭعالدىرىپتى. قۇماش نۇرعالي ۇلى ەش ۋاقىتتا شاعىمدانبايتىن, وزىنە باسقانىڭ مۇسىركەي قاراعانىن قالامايتىن. ءومىر سۇرۋگە قۇشتارلىعى كەرەمەت ەدى. پروتەزگە, تاياققا سۇيەنە ءجۇرىپ, ەڭبەك ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ەرىك-جىگەرى كەرەمەت ەدى», دەپ زامانداستارى ەسكە الدى.
اۋىر كۇندەردىڭ وزىندە ول ءبىلىم الىپ, كاسىپ مەڭگەرۋدى ارماندادى. سوعىستان كەيىنگى ومىرىندەگى العاشقى قۋانىشى – اۋرۋحانا پالاتاسىندا وعان ون كلاستى بىتىرگەنى تۋرالى اتتەستات سالتاناتتى تۇردە تاپسىرىلدى. سۇم سوعىس قۇماشتىڭ ەكى اياعى مەن ءبىر قولىن ج ۇلىپ السا دا, ومىرگە قۇشتارلىعىن, ادامدارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن الا المادى. جارى قانيپا ايكەنقىزى ەكەۋى سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلدارى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىرگە بىتىرەدى. اۋىلعا ورالىسىمەن پەداگوگتىك ەڭبەك جولىن ورىس ءتىلى پانىنەن ساباق بەرۋدەن باستاعان.
ۋاقىت وتە كەلە مەكتەپ ونىڭ ءومىرىنىڭ مانىنە اينالدى. ول 1970 جىلدارى-اق شىعىس قازاقستاننىڭ تۇكپىرىندەگى بوران اۋىلىنىڭ مەكتەبىن تولىق كومپيۋتەرلەندىرىپ, سپۋتنيكتىك جۇيەدە «قاشىقتان وقىتۋ» يدەياسىن جۇزەگە اسىردى. مەكتەپتى قازاقستانداعى ەڭ ۇزدىك مەكتەپتەر قاتارىنا جەتكىزىپ, بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كورمەسىندە مەكتەپتىڭ قۋاتىن كورسەتىپ, قولا مەدالعا قول جەتكىزەدى. شاكىرت تاربيەلەي ءجۇرىپ, ءوز بالالارىن دا ءبىلىمدى ەتىپ ءوسىردى.
«اتام بالالارعا قاتال بولعانىمەن, نەمەرەلەرگە مەيىرىمدى ەدى. ۇيگە ءارتۇرلى دارەجەدەگى قوناقتار ءجيى كەلەتىن. سوندا اتام جاقسىلاردان ۇيرەنسىن دەپ نەمەرەلەرىن ۇستەلدىڭ ءبىر شەتىنە وتىرعىزىپ قوياتىن. ول دا ومىردەن العان پەداگوگيكالىق تاسىلدەردىڭ ءبىرى شىعار. وقۋ جىلى بىتە سالىسىمەن وسكەمەندەگى نەمەرەلەرىن اۋىلعا العىزىپ الاتىن. «ريگانىڭ دالاسىندا قانسىراپ جاتقاندا وسى بالالاردى كورەم دەپ ويلادىم با؟! سوندىقتان نەمەرەلەرىم قاسىمدا ءجيى بولسىن», دەيتىن. قۇدايعا شۇكىر, اتامىز جاقسى ءومىر ءسۇردى. بىزگە ريزا ەدى», دەپ ەسكە الادى بوران اۋىلىنان تىكەلەي جەلىگە شىققان كەلىنى مايگۇل زيابەكقىزى.
بوران مەكتەبىن ق.نۇرعالي ۇلى 31 جىل بويى باسقارا وتىرىپ, مەكتەپتى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ورتالىعىنا اينالدىردى. ءبىلىم ورداسىنىڭ تۇلەكتەرى ەكى-ءۇش ماماندىقتى يگەرىپ, سوۆحوزدا جۇمىس ىستەۋگە قالدى. ول ءۇشىن مەكتەپتە دانەكەرلەۋ, اعاش وڭدەۋ, تىگىن, كونديتەر تسەحتارى سياقتى 9 وندىرىستىك وقۋ كابينەتى جۇمىس ىستەدى. ەڭبەككە باۋلۋمەن قاتار, شالعايداعى اۋىل بالالارىنىڭ فۋندامەنتالدى ءبىلىم الۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ول ءۇشىن مەكتەپتە تەلەۆيزيالىق تەحنيكالىق ورتالىق ۇيىمداستىرىلدى. ءار سىنىپتا تەلەۆيزور ورناتىلىپ, مۇعالىم ءوز ساباعىنا كەز كەلگەن كوركەم, عىلىمي فيلمنەن ءۇزىندى كورسەتە الاتىن.
رەسپۋبليكاعا بەلگىلى بوران اۋىلىنىڭ مەكتەبىن كەيىن ارداگەردىڭ ۇلى تالانت قۇماش ۇلى باسقاردى. ول دا مەكتەپتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ جولىندا تاباندى ەڭبەك ەتىپ, 2005 جىلى «ەڭ ۇزدىك مەكتەپ» اتاندى.
قۇماش نۇرعالي ۇلىنىڭ مەرەيتويىنا وراي ونىڭ جەكە ومىرىنە, جاڭاشىل ۇستاز رەتىندەگى ەڭبەگىنە ارنالعان «حالىق مۇعالىمى – قۇماش نۇرعاليەۆ. پەداگوگيكالىق ديناستيا» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. كىتاپتا حالىق مۇعالىمى تۋرالى زامانداستارىنىڭ, قىزمەتتەستەرىنىڭ, شاكىرتتەرىنىڭ, قارۋلاستارىنىڭ ەستەلىكتەرى جاريالانعان. سونىمەن قاتار كىتاپتا جارتىعاسىرلىق مەكتەپ ءومىرى, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار جەتىستىكتەرى, ق.نۇرعالي ۇلىنىڭ يدەياسىن جالعاستىرۋشى ۇستازدار ديناستياسى تۋرالى ماقالالار ەنگىزىلدى.
ق.نۇرعالي ۇلىنىڭ بەس بالاسىنىڭ تورتەۋى مۇعالىم ماماندىعىن تاڭداعان. ۇلكەن قىزى مانيرا – اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى, «قاينار» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى. ال اكەسىنىڭ كاسىپتىك ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ يدەياسىن كىشى ۇلى مارات قۇماش ۇلى جالعاستىرىپ ءجۇر. ول اشقان وسكەمەندەگى كوپسالالى كوللەدج قۇماش نۇرعاليەۆتىڭ اتىندا. كىشى قىزى گۇل قۇماشقىزى – پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. بۇگىندە نۇرعاليەۆتەردىڭ پەداگوگيكالىق ديناستياسى 36 ادامعا جەتكەن. بۇل اۋلەتتەن ءالى دە ارداگەر اتالارىنىڭ جولىن جالعاستىراتىن ۇرپاقتىڭ كەلەرى حاق.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
