مەرۋ لوتوس گ ۇلى سەكىلدى. ونىڭ شىڭىندا جانە ءدال ورتاسىندا براحما قالاسى بار. ماڭايىندا يندرا قالاسى ورنالاسقان. كەيبىر دەرەكتەردە مەرۋدى گيمالاي تاۋى قورشاپ تۇر دەپ جازىلسا, كەيبىرىندە سول مەرۋدىڭ ءوزىن گيمالاي تاۋىنا تەڭەيدى. جالپى, دجامبۋدۆيپا توڭىرەگىندە قازىرگى عىلىمدا ءتۇرلى پىكىرلەر بار. مىسالى عالىمداردىڭ ءبىر توبى ونى جوعالعان اتلانتيدا, گيپەربورەيا, لەمۋريا ارالدارىمەن سالىستىرىپ, جوعالعان وركەنيەت رەتىندە باعالاسا, كەيبىر عالىمدار سول ارال قازىرگى ءۇندىستان مەملەكەتىنىڭ ءوزى دەيدى, ال كەيبىر وقىمىستىلار دجامبۋدۆيپا – جەر شارى دەگەن توقتامعا كەلەدى.
«فيلوسوفسكي پەريود پوزنانيا پريرودى. ميفى ي ناتۋرفيلوسوفيا يندي» اتتى ماقالادا جەردىڭ قالىڭدىعى 70 000 يورد جان ەكەنى باياندالعان. وسىدان كەيىن جەر استىنىڭ جەتى الەمى باستالادى. ول الەمدەردە اسۋرالار (ازازىلدەر) مەن جارتىلاي قۇداي ياكشاستار ءومىر سۇرەدى. بۇل الەمدەردىڭ ءوز اتتارى بار: اتالا, ۆيتالا, ناتالا جانە ت.ب. جەتى الەمنىڭ استىندا قارا جىلاننىڭ قۇدىعى ورنالاسقان. بۇل جىلاننىڭ اتى – شەشا. ۆيشنۋ قۇداي وسى قۇدىقتا دەمالعاندى جاقسى كورەدى. قازاق ەرتەگىلەرىندە دە جەر استى الەمى ايتىلاتىنى بار ەمەس پە؟ «جىلان باپى حاننىڭ ەلى» دەگەن تىركەس سانامىزدا بالتالاسا بۇزىلمايتىنداي بوپ ورنىققان. ال ەندى وسى جەر استىنىڭ جەتى الەمىنىڭ ەڭ استىندا 28 دەڭگەيلى توزاق بار. وندا ياما بيلىك ەتەدى.
ءۇندى ميفولوگياسىندا جەر بحۋرلوكا دەپ اتالادى. ول ءوزىنىڭ مۇحيتتارىمەن, تاۋلارىمەن اي مەن كۇننىڭ جارىعى تۇسەتىن كەڭىستىكتى الىپ جاتىر. جەردىڭ ۇستىندە اسپان الەمى بار. كۇن جەردەن 100 ليگ قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ودان ءارى شۋكرا (ۆەنەرا), كۋدجا (مارس) سىندى باسقا دا عالامشارلار بار. عالامشارلىق جۇيەنىڭ ورتالىعى – دحرۋۆا (پوليار جۇلدىزى). بۇكىل عالام عاجايىپ قابىقپەن قورشالعان. سۋ ماسساسى وتپەن قورشالعان, وت اۋامەن, اۋا سانامەن, سانا بارلىق تىرشىلىكتىڭ باستاۋى سۋبستانتسيامەن قورشالعان. مىنە, بۇل ەجەلگى ۇندىلىكتەردىڭ جاراتىلىس تۋرالى العاشقى ءبىلىم قورى.
تاعى ءبىر دەرەكتە كۇن جۇيەسىنەن
10 000 يورد جان (140 000 كم) تومەندەگى راحۋ پلانەتاسى ايتىلادى. ول ايدان دا, كۇننەن دە تومەن ورنالاسقان. ودان
10 000 يورد جان تومەندە سيددح, چاران جانە ۆيديادحار پلانەتالارى تۇر. ال ودان دا تومەن ياكشولاكا جانە راكشولاكا بار. جەتى قات اسپانىڭىز وسى: اي, كۇن, راحۋ, سيددح, چاران, ۆيديادحار, ياكشولاكا جانە راكشولاكا. جەردەن تومەندە تومەنگى عالامشارلار جۇيەسى, ياعني, جەتى قات جەر تۇگەل اتالعان: اتالا, ۆيتالا, سۋتالا, تالاتالا, ماحاتالا, راساتالا جانە پاتالا.
جەتى قات اسپان, جەتى قات جەر تۇسىنىگى ءبىزدىڭ تانىمىمىزدا دا بار. بىراق بىلۋىمىزشە, بۇل تۇسىنىكتىڭ ميفولوگيالىق جاعى ب ۇلىڭعىر. كوبىندە قۇراننان الىنعان مالىمەتپەن ناقتىلانعان بولسا كەرەك دەپ ويلايمىن. قۇران كارىمدە: «اللانىڭ جەتى اسپاندى قابات-قابات جاراتقانىن كورمەدىڭدەر مە؟» (72-سۇرە, 14-ايات), اللا تاعالا اسپانعا «ايدى نۇر, كۇندى شام قىلدى» (72-سۇرە, 15-ايات) دەگەن سويلەمدەر كەزدەسەدى. مۇسىلماندىق تۇسىنىكتە اللانىڭ پاتشالىق تاعى جەتىنشى اسپاننىڭ ۇستىنە ورنالاسسا, جەتىنشى اسپاننىڭ وزىندە جۇماق بار. ال, ءبىرىنشى اسپاننان تومەنىرەك توزاق ورنالاسقان دەلىنەدى. اسپاننىڭ باسقا قاباتتارىندا نۇردان جارالعان پەرىشتەلەر مەن مالەيكتەر ءومىر سۇرەدى. جەتى قات كوكتى استرونوميالىق تانىم بويىنشا, بەلگىلى جەتى عالامشارمەن دە تۇسىندىرۋگە بولادى. ولار – اي, مەركۋري, شولپان, كۇن, مارس, يۋپيتەر جانە ساتۋرن. ارينە, بۇل استرونوميالىق ءبىلىم بەرگى زاماننىڭ جەمىسى ەكەنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ءۇندى ميفولوگياسىنداعى جەتى قات كوكتى ءبىز تەك قۇرانمەن, سونداي-اق, بەرىدەگى كىتابي بىلىممەن عانا سالىستىرا الامىز. بىرىنشىدەن, ءۇندى ميفولوگياسىندا ادامنان باسقا تىرشىلىك يەلەرى (راكشاستار, ازازىلدەر) جەتى قات جەردە ءومىر سۇرەدى. قۇراندا ول جەتى قات كوكتە. سونداي-اق قۇراندا جۇماق, توزاق ۇعىمدارى دا كوكپەن بايلانىستى. ال ءۇندى ميفولوگياسىندا جەتى قات جەر استىندا ۋايىم-قايعىسىز, اۋرۋ, كارىلىك, ءولىم دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي, مولشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن تۇرعىندار بار. جالپى, كوپتەگەن حالىقتاردىڭ ميفولوگياسىندا اسپان, جەر قاباتتارى تۋرالى ميفولوگيالىق تۇسىنىك بولعانىمەن, ولار جەتى قات اسپان, جەتى قات كوك دەپ ناقتىلانبايدى. مىسالى, امەريكاداعى مايا, اتستەك ميفولوگياسىندا كوك 13 قاباتتى بولىپ, ونىڭ ءار قاباتى الدەبىر قۇبىلىستىڭ, نە ءتاڭىر-يەنىڭ تۇراعى رەتىندە بەينەلەنەدى. كونە تۇركى جانە موڭعول ميفولوگياسىندا اسپان كۇمبەز نەمەسە توڭكەرىلگەن قازان تۇرىندە, ونىڭ جيەكتەرى جەر بەتىنە تاقالىپ تۇرادى دەلىنەدى. التايلىقتار مەن تىۆالىقتاردىڭ ميفىندە اسپان قاباتتارى جەتىدەن 16 – 18 قاباتقا دەيىن, ساحا ميفىندە – توعىز قاباتقا دەيىن جەتكىزىلەدى. ياعني بۇل شىن مانىندە دە ميفولوگيالىق تۇسىنىك. ال ءۇندى حالقىنىڭ ميفولوگياسىنداعى جەتى قات كوك پەن جەتى قات جەردىڭ عىلىميلىعى باسىم, اقيقاتقا جاقىن. قاراڭىز, قۇراندا جەتى قات كوك پەن جەتى قات جەردى جاراتقان اللا تاعالا ەكەنى ايتىلادى. قازىرگى عىلىم جەتى قات كوكتى دالەلدەپ شىقتى. جەر بەتىندەگى اتموسفەرا قاباتى تروپوسفەرا. ستراتوسفەرا. مەزوسفەرا. تەرموسفەرا. ەكزوسفەرا. يونوسفەرا. ماگنيتوسفەرا دەپ اتالاتىنىن ءبىز مەكتەپ وقۋلىقتارىنان بىلەمىز. دەگەنمەن, قازىرگى عىلىمنىڭ جەتى قات جەردى ناقتىلاۋعا ءالى دە شاماسى كەلمەي جاتقانىن دا ايتۋىمىز كەرەك. جەر ازىرگە بەس قاباتپەن شەكتەلىپ تۇر. ولار – ىشكى وزەك (يادرو). سىرتقى وزەك. تومەنگى مانتيا. جوعارعى مانتيا. جەردىڭ جوعارعى قىرتىسى. بىراق, بۇل جەردىڭ قاباتى بەسەۋ عانا دەگەن ويدى بىلدىرمەۋى كەرەك. يمام بۋحاري مەن يمام مۋسليم ساعيد يبن زايدتەن جەتكەن ءبىر حاديستە مۇحاممەد پايحامبار «قيامەت كۇنى ز ۇلىمدىقپەن ءبىر قارىس جەردى يەلەنگەننىڭ موينىنا جەتى قات جەر اسىلادى» دەگەن ەكەن. سوندىقتان ءبىز جەتى سانىنىڭ كيەلىلىگىنە, جەتى سانىنىڭ جاراتىلىسپەن بايلانىستى ەكەنىنە ەشقانداي دا شەك كەلتىرمەيمىز.
عالىم س.قوندىباي جەتىلىكتەرگە بارىنشا ميفولوگيالىق, لينگۆيستيكالىق تالداۋ جاسايدى: جەتى, جەتى كامىل ءپىر, جەتى ابدال, سكيفتىك جەتىلىك, شۋمەر-اككادتىق جەتىلىك, مۇسىلماندىق جەتىلىك, قورقىت اتانىڭ جەتى كەبى, الاشا حاننىڭ «جەتى اكەسى», نايمان شەجىرەسىندەگى جەتىلىك, ۇلى ءجۇزدىڭ شەجىرەلىك جەتىلىگى, ت.ب وسىلاي كەتە بەرەدى. س.قوندىباي «ارعىقازاق ميفولوگياسىندا» «جەتىلىكتى» «ىلكى ءتوردىڭ قورۋشىلارى» دەپ ەسەپتەيدى جانە ميفولوگيالىق قيسىندارعا ساي «جەتى رۋح» دەپ تە قابىلداۋعا بولاتىنىن جازادى. «جەتىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءوز رەتى ءجون-جوسىقتارى بار, ياعني بەلگىلى ءبىر جەتىلىك كاتەگوريا ۋاقىت وتە باسقا جەتىلىك كاتەگورياعا اينالىپ كەتىپ جاتادى, ولاردىڭ بارلىعى بىردەي تاپتىشتەپ جاتۋدىڭ پالەندەي قاجەتتىلىگى جوق, سوندىقتان, ەڭ باستىسى – «اتالعان جەتىلىكتەردىڭ بارلىعى دا ورتاق قاينارعا يە جانە بىرىنەن ەكىنشىسى ءوربىپ شىققان» دەگەن قورىتىندىمەن شەكتەلگەندى ءجون كورەمىن» – دەيدى ول.
ءبىز ەجەلگى ءۇندى ميفولوگياسىنداعى جەتى قات كوك, جەتى قات جەر, جەتى ارال ماسەلەلەرى تۋرالى ءوز شامامىزشا اڭگىمەلەدىك. بىراق جەتى ارالعا قاتىستى قولدا بار دەرەكتەردىڭ ازدىعى بەلگىلى ءبىر ءتۇيىن جاساۋعا مۇرشا بەرمەدى. ەكىنشىدەن, «جەتى ارال» «جوعالعان وركەنيەت» قيسىنىنا باستاي بەردى. ياعني, اتلانتيدا, گيپەربورەيا, لەمۋريا قاتارىندا دجامبۋدۆيپا دا اتالادى. مۇنىڭ ءوزى ەجەلگى ءۇندى-اري وركەنيەتىنىڭ الدىندا تاعى ءبىر وركەنيەت ءومىر سۇرگەن جوق پا ەكەن دەگەن ءدۇدامالداۋ بولجامعا دا يتەرمەلەيدى. سەبەبىن جوعارىدا ايتتىق. تاعى دا قايتالاپ ايتامىز. ءۇندى ميفولوگياسىنىڭ فيلوسوفيالىق, ءدىني جاعىمەن قاتار عىلىمي سيپاتى دا بار. ونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى جەتى قات اسپان بولسىن, مەيلى, جەر مەن تاۋ, جەر استى الەمدەرى بولسىن بارلىعىنىڭ ءوز ەسىمدەرى بار, ءبارىنىڭ ءوز ولشەمى, ورنالاسۋ رەتى, ءتارتىبى, سيپاتتاماسى بار. سوندىقتان ونى تەك ميفتىك ءماتىن رەتىندە قاراستىرۋ ازدىق ەتەدى.
