تاريح • 04 قاراشا، 2020

باتىرعا ارنالعان القالى جيىن

409 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى مەن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «مالىك عابدۋللين: زامان، تۇلعا، جاد» اتتى حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. دوڭگەلەك ۇستەل كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، عالىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مالىك عابدۋلليننىڭ 105 جىلدىعىنا ارنالعان. ءىس-شارا 1941-1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا ۇيىمداستىرىلدى. شاقىرىلعان سپيكەرلەر اراسىندا قازاقستان، رەسەي، يزرايل، گەرمانيا جانە ەستونيانىڭ بەلگىلى عالىمدارى بولدى.

2005 جىلعى تامىز ايىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا م.عابدۋللين مۇراجايىن قايتا قۇرۋدان كەيىنگى اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆ: «حح عاسىردىڭ ەڭ قاندى سوعىستارىنىڭ بىرىندە جەڭىسكە جەتكەن حالقىمىزدىڭ باتىر وكىلدەرىن ەسكە الۋ − ءبىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز. سولاردىڭ ءبىرى – سولدات، جازۋشى، عالىم مالىك عابدۋللين. ونىڭ باتىرلىق ءومىرى اسكەري تۇراقتىلىق پەن ەرلىكتىڭ جارقىن مىسالى. جازۋشى بولا وتىرىپ، مالىك عابدۋللين ءوزىنىڭ بارلىق شىعارماشىلىعىن بەيبىتشىلىك پەن ىزگىلىكتىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىقتارىن بەكىتۋگە ارنادى» دەپ اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ج.ابدىقادىروۆا ءوز سوزىندە ارحيۆ پەن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جەمىستى ىنتىماقتاستىعىنا توقتالدى. «ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى ارحيۆتە وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتەدى، وندا تاريحي قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋگە، سونداي-اق ارحيۆتىك جۇمىستى ەگجەي-تەگجەيلى بىلۋگە مول مۇمكىندىك بار. دوڭگەلەك ۇستەلدەر، كونفەرەنتسيالار، كاسىبي كەزدەسۋلەر تۇرىندەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالار ءبىزدىڭ مەكەمەلەرىمىزدىڭ جاقسى داستۇرىنە اينالىپ وتىر. ۇلى وتان سوعىسى مەن ونىڭ باتىرلارىنىڭ تاريحى جاستاردى تاربيەلەۋدە ۇلكەن پاتريوتتىق مانگە يە. باۋىرجان مومىش ۇلى، تالعات بيگەلدينوۆ، مانشۇك مامەتوۆا، ءاليا مولداعۇلوۆا، مالىك عابدۋللين جانە باسقا دا كوپتەگەن باتىر ۇلگىسىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ كەرەك»، دەپ اتاپ ءوتتى ارحيۆ ديرەكتورى.

عالىمداردىڭ حالىقارالىق باسقوسۋىنا ارنايى شاقىرىلعان  م.عابدۋلليننىڭ قىزى مايدان مالىكقىزى ۇسەنوۆا اكەسىنىڭ ەرەكشە مەيىرىمى تۋرالى، وزىنە ءجيى كىتاپتار ساتىپ اپەرىپ، كىتاپقا، بىلىمگە قىزىعۋشىلىعىن وياتقان اكە قامقورلىعى تۋرالى باياندادى. مايدان مالىكقىزىنىڭ ايتۋىنشا، اكەسى مايدانعا اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقان كەزىندە اتتانعان ەكەن. اكەسى دۇنيە ەسىگىن اشاتىن تۇڭعىشىنىڭ ۇل بولاتىنىنا سەنىمدى بولعانى بولۋى كەرەك، اتىن مايدان دەپ قويۋدى ايتىپ كەتەدى. الايدا ومىرگە قىز بالا كەلەدى، ەرىنىڭ اماناتىنا قيانات جاساماۋدى ويلاعان جارى قىزىنا مايدان دەپ ەر بالانىڭ ەسىمىن قويادى.

قازۇۋ-دىڭ پروفەسسورى لەيلا احمەتوۆانىڭ قىزىقتى ەستەلىگى عابدۋلليندى پانفيلوۆشى رەتىندە سيپاتتاۋىمەن اسەرگە بولەدى. پروفەسسور «1942 جىلدىڭ باسىندا ول باسقارعان اۆتوماتشىلار روتاسى قانداي بولدى؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن تارقاتتى. سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا اۆتومات پەن تاجىريبەلى جاۋىنگەرلەردىڭ از بولۋىنا بايلانىستى روتاعا ەڭ ەپتى جا­ۋىنگەرلەر قابىلدا­نادى. پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسىنداعى اۆتوماتشىلار روتاسى سولاي قۇرىلادى، م.عابدۋلليننىڭ ءوزىن قوسقاندا روتادا بار بولعانى 13 ادام عانا بولاتىن. بۇل 1942 جىلدىڭ باس كەزىندەگى جاعداي، ارينە كەيىن روتا جاۋىنگەرلەرمەن تولىقتىرىلادى، قازاقتىڭ ەرجۇرەك ۇلى باسقارعان روتا ارقاشان مايداننىڭ العى شەبىندە جۇرەدى.

رەسەي عىلىم اكادەمياسى رەسەي تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى دينا امانجولوۆا « ۇلى وتان سوعىسى تاريحى بويىنشا كوميسسيا ماتەريالدارىنداعى مالىك عابلۋللين» اتتى بايانداماسىندا ي.ي.مينتستىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىمەن بولعان اڭگىمەسىنىڭ ستسەنوگرافيالىق جازباسى 1943 جىلدىڭ اقپان ايىندا جاسالعانىن ايتتى. جازبادا م.عابدۋلليننىڭ بالالىق شاعى مەن ءبىلىم جولىنداعى ەستەلىكتەرى باياندالادى. سونداي-اق عابدۋلليننىڭ قالامگەر بولىپ قالىپتاسۋى، قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋى، بىرقاتار قازاق جازۋشىلارىمەن قارىم-قاتىناسى، سوعىستاعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ اسكەري تۇرمىسىنداعى قيىندىقتار، پانفيلوۆ ديۆيزياسىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ ينتەرناتسيوناليزمى تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. م.عابدۋللينمەن بولعان اڭگىمەنىڭ ستەنوگرامماسى مەن ونىڭ كۇندەلىكتەرى رعا رەسەي تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ارحيۆىندە ساقتالعان جانە 2017 جىلى «تاريحي ارحيۆ» جۋرنالىندا جاريالانعان. ۇلى وتان سوعىسى تاريحى بويىنشا كوميسسيا 1941 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا قۇرىلىپ، 1945 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن جۇمىس ىستەگەن.

ءىس-شارا اياسىندا پرەزيدەنت ءارحيۆى قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك ارحيۆتەر قورلارىنىڭ قۇجاتتارى پايدالانىلعان «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين» تاريحي-قۇجاتتىق كورمەسىن تانىستىردى. ۇسىنىلعان 55 ارحيۆتىك قۇجات مالىك عابدۋلليننىڭ مايدان، عىلىمي جانە قوعامدىق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن اشىپ كورسەتەدى. كورمە ەكسپوزيتسياسىنىڭ نەگىزىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارى قۇرايدى. اتالعان كورمەمەن ءارحيۆتىڭ سايتىنداعى ۆيرتۋالدى كورمەلەر بولىمىندە تولىعىمەن تانىسۋعا بولادى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

سۋرەتشىلەر ءۇيى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:08

بال بۇلاق بولىپ اقتى

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

وڭايلىقپەن ەم قونبايدى

مەديتسينا • بۇگىن، 09:05

بارەكەلدى، ۆيكتوريا!

سپورت • بۇگىن، 09:02

ۇقساس جاڭالىقتار