وتكەن ماۋسىمدا مادەنيەت جانە سپورت مينسترلىگىنىڭ ماقساتتى باعدارلامالىق-قارجىلاندىرۋ گرانتى نەگىزىندە «قازاقستاننىڭ زاماناۋي مادەنيەتىندەگى قاسيەتتى كەڭىستىك: ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق» اتتى عىلىمي باعدارلاما اياسىندا ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جاساقتالىپ, ولار پاۆلودار ءوڭىرىن ارالاپ, ەكىباستۇز اۋدانى اقكول اۋىلىنان 18 شاقىرىمدا قىلدىكول شاتقالىندا جاتقان يسابەك حازىرەت كەسەنەسى, باياناۋىل اۋدانى اۋماعىنداعى قاسيەتتى نىساندار: ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى كەسەنە-كەشەنى مەن عۇلامانىڭ تۇرعان ءۇيى, سول سياقتى وڭىرگە يمان شىراعىن جاققان كاماراددين حازىرەتتىڭ زيراتى, ءجالاڭتوس باتىر اسۋى, دۋلاتتىڭ قارابۇلاعى, ولجاباي باتىردىڭ قورعان تاسى, تورايعىر كولى ماڭىنداعى س.تورايعىروۆتىڭ زيراتى, حالىق كومپوزيتورى جاياۋ مۇسا بايجان ۇلى مەن تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ تۋعان جەرىنە قويىلعان قۇلپىتاستار, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى, ابىلاي حانعا قونىس بولعان «قارا اعاش» پەن «سارى ادىر» قاتارلى تاريحي قونىستاردى ارالاپ, لاندشافتىق قاستەرلى مەكەن جاسىباي كولى ت.ب. نىساندارعا عىلىمي-ساراپتامالىق جۇمىس جۇرگىزگەن ەدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ وت ورنى
«قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى باتىرحان جۇماباەۆ باستاعان ەكسپەديتسيا حاتشىسى بوزوق مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى قاجىمۇرات تولەگەن ۇلىنىڭ رەداكتسياعا جولداعان مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەكسپەديتسيا ەڭ الدىمەن ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىزدىڭ وت ورنىنا ات باسىن تىرەپتى. ياعني بۇل جەر عۇلامانىڭ بالالىق شاعى وتكەن, وسى ۇيدە جاتىپ مەدرەسەدە وقىعان تاريحي نىسان ەكەن. ءدال قازىر اتامىزدىڭ وت ورنىنا دالانىڭ قىزىل تاسىنان بەلگى قويىلىپ, وعان «وسى ورىندا اكەسى مىنا مەشىت-مەدرەسەگە قىزمەت ەتكەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي (كوپجاسار) ۇلىنىڭ ءۇيى تۇرعان, ءوزىنىڭ وسىندا بالالىق شاعى وتكەن» دەپ قىزىل تاسقا قارا سيامەن ويمىشتاپ جازىپ قويىپتى (سۋرەتتە).
ماشەكەڭ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «اكەم تورى اتتىڭ ارتىنا مىنگىزىپ الىپ كەلىپ ءتۇسىردى, حازىرەتكە ايتتى «ەتى مەنىكى, سۇيەگى سەنىكى» دەپ. اكەدەن قالماي اتتىڭ سوڭىنان جۇگىردىم, ءبىراز ۇزاعاننان كەيىن بۇرىلىپ الىپ اتتىڭ باۋىرىنا الىپ «قۇدايدان بەزگەن بالانىڭ ماعان كەرەگى جوق دەپ» قامشىمەن سوقتى. ءسويتىپ اكەممەن ەكى باستان امانداستىم» دەپ جازاتىنى بار. دەمەك وقيعا ءدال وسى جەردە بولعانى انىق.
قىسقاسى عۇلاما اتامىز وسى ۇيدە جاتىپ وقىدى. ءۇيدىڭ سۇلباسى ءالى بار. كەيىن كوپەكەڭ گريشين دەگەننىڭ ءۇيىن ساتىپ الىپ, «ورىستىڭ شاڭىراعى ماعان قاجەتى جوق دەپ» توبەسىن قايتا بۇزىپ, جاڭالاپ جاۋىپ شاتىرسىز توقال تامدا ءبىر-ەكى جىل تۇرعان ەكەن. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ بەرگەن مالىمەتىنە جۇگىنسەك, كوپجاسار (كوپەي) اقساقال 73 جاسىندا 1889 جىلى وسى ۇيدە قايتىس بولىپ, وسى ماڭعا جەرلەنگەن. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ وت ورنىنا 1996 جىلى جوعارىداعى ق ۇلىپتاس قويىلىپتى.
كاماريددين حازىرەت جەرلەنگەن قورىم
قازاق توپىراعىندا ءومىر سۇرگەن وقىمىستى, ءدىندار, تاقۋا جانداردىڭ ءبىرى – كاماراددين حازىرەت. شىن اتى – ايجارىق بيجومارت ۇلى. 1807 جىلى تۋىپ, 1889 جىلى 81 جاسىندا باياناۋىلدا دۇنيەدەن وتكەن. جاس كەزىندە 18 جىل بۇقارا قالاسىندا ءدىني ءىلىم ۇيرەنگەن. قۇران ءھام حاديس ءىلىمى بويىنشا جوعارى دارەجەگە جەتكەن. يسلام عۇلامالارىنىڭ عاجايىپ ەڭبەكتەرىن وقىپ, بويىنا سىڭىرگەن.
بۇقارادان ورالعان سوڭ, ياعني 1849 جىلى ورىنبوردا ورنالاسقان مۇسىلمان ءدىني مەكەمەسىندە شاريعات ىسىمەن اينالىسقان. 1852 جىلى اقمولا وڭىرىنە اتى تانىمال اعا سۇلتان تۇرلىبەك كوشەنوۆتىڭ ماڭىنا كەلىپ, بالا وقىتۋعا نيەت ەتكەنىمەن, كوپ ۇزاماي سەمەي مەدرەسەسىنە اۋىسقان كورىنەدى. ءدال وسى 1855-1858 جىلدارى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاس بالا اباي قۇنانباي ۇلىن وقىتقان.
كاماراددين حازىرەت 1867 جىلى كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ شونجارى مۇسا شورمانوۆتىڭ ىقپال ەتۋىمەن باياناۋىلعا كەلىپ, ءبىلان اۋىلى مەشىتىندە 3 بالانى وقىتقان. ولار: قۇلبولدى يشاننىڭ بالاسى فازىل, ەكىنشىسى حازىرەتتىڭ ءوز بالاسى ءابدىراحمان, ءۇشىنشىسى – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى.
ماشەكەڭ ءوزى جازعان ءومىربايان حاتىندا: «...التى جاسىمدا كىتاپ وقىپ, سەگىز جاسىمدا باياناۋىلدا كاماراددين احۋننىڭ الدىندا سىرىپ وي باستاپ, توعىز جاسىمدا عىلىم حاتقا, مۇحتاسار ءال-ۋيقاياعا شارح قىلىپ, ون جاسىمدا شايىرلىق ارقىلى تانىلدىم. 29 جاسىمدا بۇقاري شاريفكە بارىپ, مىرزا ۇلىقبەككە ءمۇدارىس بولدىم» دەسە, 1910 جىلى جازعان «ەرەيمەنتاۋ ساپارى» اتتى ولەڭىندە: «ۇستازىم كامار مولدا ساباق العان, جيىرما توعىزىمدا ءىلىم ىزدەپ, مەن ەدىم مەحنات شەگىپ بۇقار بارعان» دەيتىن جولدارى بار.
كاماراددين حازىرەت ءماشھۇر ءجۇسىپتى وقىتىپ عانا قويماي, وسى ولكەگە ءبىلىم ءنارىن سەپكەن. بىرنەشە جىل بۇرىن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, مارقۇمنىڭ جامباسى جەرگە تيگەن قورىمعا دالانىڭ قىزىل گرانيت تاسى قويىلىپ, وعان قارا سيامەن «بۇل قورىمدا اباي مەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ۇستازى بولعان عۇلاما عالىم كاماراددين حازىرەت (ايجارىق بيجومارت ۇلى) (1807-1889) جەرلەنگەن» دەپ جازىلىپتى. عۇلاما اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى قازىر نۇر-سۇلتان جانە قاراعاندى قالاسىندا تۇرادى.
تاريحشى بەكماحانوۆتىڭ كىندىگى كەسىلگەن جەر
باياناۋىل ءوڭىرى قازاق تاريحىندا تۇلعاسى بيىك حاندارعا دا قونىس بولعان مەكەن. سوزىمىزگە دالەل بولعانداي وسى وڭىردە ەل ەسىندە ساقتالعان ابىلايدىڭ «قارا اعاشى», «سارى ادىرى» تاعى باسقا جەر اتاۋلارى كەزدەسەدى. جەرگىلىكتى اڭىز-اڭگىمەلەرگە قاراعاندا ابىلاي اۋدان ورتالىعىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس شەتىندە ورنالاسقان سابىندى كولى جاعاسىندا سۇلتان سايلانعان دەيدى. بۇل شىندىققا جاقىن دەرەك. ويتكەنى ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىز, ابىلاي وسى جەردە ءتورت جىل تۇرىپ, بيلىك قۇرعان, كەيىن ورداسىن كوكشە وڭىرىنە كوشىرىپ كەتكەن دەپ جازادى.
ابىلاي حانعا قونىس بولعان جەر كەيىن «تورە اۋىلى» اتالادى. وسى جۇرتتا حاننىڭ ءبىر بالاسى توعىم تورەدەن تاراعان ۇرپاق بەكماحاننان 1915 جىلى اتاقتى تاريحشى ەرماحان تۋادى. ول 1925-1931 جىلدارى باياناۋىلدا مەكتەپتە وقيدى. كەيىن وقۋىن سەمەي قالاسىنداعى جۇمىسشىلار فاكۋلتەتىندە جالعاستىرىپ, 1933 جىلى جەرلەسى جازۋشى ديحان ءابىلوۆتىڭ نۇسقاۋىمەن تامبوۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا اتتانادى. وسىلاي وقۋدىڭ سوڭىندا جۇرگەن ستۋدەنت 1936 جىلى ۆورونەج قالاسىندا ايداۋدا جۇرگەن الاش ارىستارى حالەل دوسمۇحامەدوۆ پەن مۇحامەدجان تىنىشباەۆقا جولىعادى. كەيىن ۇلت تاريحىن تەرەڭ زەرتتەۋىنە وسى ادامداردىڭ ىقپالى بولعان كورىنەدى.
عالىم 1946 جىلى ماسكەۋدە «XIX عاسىردىڭ 20-40 جىلدارىنداعى قازاقستان» تاقىرىبىندا دوكتورلىق قورعايدى. بۇل ەڭبەگى ءۇشىن ە.بەكماحانوۆقا «كەنەسارى قاسىموۆ قوزعالىسىن اقتاۋعا ۇمتىلدى جانە بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل يدەولوگيانى دارىپتەدى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ 1952 جىلى 25 جىلعا سوتتالادى. بىراق 1954 جىلى ستالين ولگەن سوڭ اقتالىپ شىعادى. تۇرمەدەن شىققان سوڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن (1966 جىلى قايتىس بولدى) ەسەلى ەڭبەك ەتتى.
بەرتىندە جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار بۇرىنعى «تورە اۋىلى» جۇرتىنا, ياعني بەكماحانوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراققا, وسى ءوڭىردىڭ ەكىنشى ءبىر تارلان تۇلعاسى 1912 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان اكادەميك-تاريحشى سەرىكباي بەيسەمباەۆ ەكەۋىنە ارناپ بەلگى قويعان ەكەن.
قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى
تاريحى باي باياناۋىل ولكەسىنە ات باسىن بۇرعان ادام اۋدان ورتالىعىنان 12 شاقىرىم, جاسىباي كولىنەن 4,5 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە سوقپاي كەتپەيدى. جوعارىداعى ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا وسى ۇردىستەن اتاپ وتپەي, رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى قاسيەتتى نىسان تىزىمىنە كىرگەن ۇڭگىرگە سوعىپ, ەل اۋزىنان دەرەكتەر جيناعان كورىنەدى.
ۇڭگىردىڭ ىشكى ۇزىندىعى شامامەن 30 مەتر, بيىكتىگى 7 مەتر بولاتىن بىرنەشە بولىكتەن تۇرادى. ولار جوعارى كوتەرىلەتىن ءدالىز ءتارىزدى قۋىسپەن جالعاسادى. ودان ءارى جوعارى جاقتا وتە تار وتپە جول مەن قازانشۇڭقىر بار. مۇندا جارتاس سىزاتتارىنان شىعاتىن سۋ جينالادى.
ۇڭگىر تۋرالى العاشقى دەرەكتەر ورىس ساياحاتشىسى پ.رىچكوۆتىڭ «ورىنبور توپوگرافياسى» اتتى ەڭبەگىندە جانە 1900 جىلى وسى ولكەگە ساياحات جاساعان ن.كونشين جازبالارىندا بىلاي دەپ سيپاتتالادى: «ۇڭگىر تاۋ ورتاسىنان جوعارى ورنالاسقان جانە الىستان قاراعاندا قارا ويىق سياقتى كورىنەدى. وعان بارار جول اسا كۇردەلى ەمەس, بۇتالارمەن, تاس جوق جەردە يتمۇرىن مەن بورىجيدەك ءوسىپ كەتكەن كەرتپەش جولاقپەن جالعاسىپ جاتىر. ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىسى ادام بويىنان ايتارلىقتاي بيىك, بىرنەشە ارشىن بولاتىن ەسىگى بار اعاش قالقا ورناتىلعان. ۇڭگىردىڭ ەدەنى, قابىرعاسى, توبەسى – تاس. ول بىرتەكتى ەمەس, توبەسى بىرەسە جوعارى, بىرەسە الاسا دالىزگە ۇقسايدى. ۇڭگىردىڭ ءىشى جەرتولە سەكىلدى ىلعالدى, سالقىن ءارى قاراڭعى, سوندىقتان ونى كورۋ ءۇشىن مايشام العان دۇرىس. ءدالىزدىڭ سوڭىندا ورتاسى شۇڭقىر تاس بار. مۇندا ۇڭگىردىڭ توبەسى مەن قابىرعالارىنان مۇزداي سۋ تامشىلاپ, جينالادى. قازاقتار بۇل تاستى «قازان» دەپ اتايدى. ونىڭ ىشىندە سۋ ءىشۋ ءۇشىن بىرنەشە اعاش قاسىق جاتادى. ۇڭگىردە قازاقتاردىڭ ءجيى كەلەتىنىن اڭعارتاتىن ىزدەر بار, وعان ابدەن تاپتالعان جول اپارادى, ۇڭگىرگە كىرەبەرىس الدىنداعى بۇتاقتار مەن تاستارعا شىت ماتا, كيىز جانە باسقا دا ماتەريالداردىڭ قيقىمدارى بايلانعان».
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جيناعان دەرەكتە, اتالمىش ۇڭگىرگە اكادەميك الكەي مارعۇلان 1968 جىلى قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم جەرلەسى حالەل ارعىنباەۆپەن بىرگە كەلگەنى جايلى جازىلىپتى. وسى ساپارىندا اتاقتى ارحەولوگ مىناداي اڭگىمە ايتقان دەيدى. «1900 جىلدارى اكەم قاحان مەن انام نۇريلا بالالارى شەتىنەي بەرگەن سوڭ, وسى ماڭدا وتىرعان جاسى 80-گە كەلگەن ءدۇرمان دەگەن ادامنىڭ شاڭىراعىنا كەلىپ, قۇدايعا ارناپ قۇرباندىق شالعان ەكەن. سودان ۇڭگىرگە بارىپ قايتا ورالسا ءدۇرمان قاريا جىلاپ وتىرىپ: ء«اي, قاحان, ءنۇريلا! سەندەردىڭ قۇدايعا ارناپ شالعان قۇرباندىقتارىڭ, وقىعان دۇعالارىڭ قابىل بولدى. شەكەسى تورىستاي ۇلدى بولاسىڭدار. ونىڭ اتىن الكەي قويىڭدار. سەندەردىڭ اتتارىڭدى تاسقا باسادى» دەگەن دەيدى.
* * *
وسىلاي كەرەكۋ وڭىرىنە ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا جاساعان توپ جۇمىسىن ءارى قاراي سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اقمولا وبلىسى اۋماعىندا جالعاستىردى. بۇل تۋرالى الداعى ۋاقىتتا جازاتىن بولامىز.
