«اوك سالاسىنىڭ 100 تۇيتكىلدى ماسەلەسى جانە شەشۋ جولدارى» تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزىندە بيزنەستىڭ تۇراقتى تيىمدىلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا تاۋەكەلدەردى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتى جاتىر. تۇجىرىمداما «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قاعيداتى بويىنشا ازىرلەنۋدە. باعدارلاما قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى بولىپ, سونداي-اق «تومەننەن جوعارى», ياعني وڭىرلەردە اۋىل شارۋاشىلعى وندىرۋشىلەرىنىڭ ناقتى سۇرانىسىنا قۇرىلىمدالۋى كەرەك دەپ سانايمىز», دەدى اتالعان اليانستىڭ وكىلى, كارتوپ جانە كوكونىس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى قايرات بيسەتاەۆ.
سالالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى باعدارلاما نەگىزىنە الىنعان توپ-10 وزەكتى ماسەلەنى اتادى. بىرىنشىدەن, ميللاردتاعان بيۋدجەتكە قاراماستان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ اعىمداعى جۇيەسى اوك-تەگى بيزنەستىڭ تيىمدىلىگىنە كەپىلدىك بەرمەيدى. تۇجىرىمداما ۇسىنىسى – قارجى قۇرالدارىن كاسىپورىنداردىڭ ۇزاق مەرزىمدى نەسيە تولەۋ قابىلەتىن ساقتاۋعا باعىتتاۋ. بۇل شارا نەسيەلەۋ ۇيىمدارى مەن ينۆەستورلارعا سەنىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. ەكىنشىدەن, باعا بەلگىلەۋدى رەتتەۋدىڭ نارىقتىق قۇرالدارى اكىمشىلىك تىيىمدار مەن شەكتەۋلەردى الماستىرۋى كەرەك. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا دەكلاراتيۆتى كومەك كورسەتۋدەن كەتىپ, ولارعا ناقتى قامقورلىق كورسەتۋگە – ازىق-ت ۇلىكتىڭ اتاۋلى كومەگىنە كوشۋ قاجەت. مۇنداي رەفورما – ازاماتتاردىڭ بارلىق ساناتتارىنا, سونىڭ ىشىندە از قامتاماسىز ەتىلگەن ازاماتتارعا ارنالعان باعالاردى باقىلاۋدى توقتاتۋ, نان ءپىسىرۋ جانە ءداندى داقىلداردى وڭدەۋدىڭ وزىندە جىل سايىن قوسىمشا 60-80 ملرد تەڭگە الۋعا, سونداي-اق 2020 جىلى بيداي ەكسپورتىنا تىيىم سالۋ (11 ملرد تەڭگە شىعىن), 2019 جىلى تەرى ەكسپورتىنا تىيىم سالۋ (10 ملرد تەڭگە شىعىن), مال ەكسپورتىنا تىيىم سالۋ (جىل سايىن 30 ملرد تەڭگە جوعالتۋ) سىندى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردەن شىعىنداردى بولدىرتپاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى «قازاقستان استىق وندىرۋشىلەرى وداعى» قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ەۆگەني گان.
ۇشىنشىدەن, «قازاقستان ەت وداعى» جەكە كاسىپكەرلەر جانە زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ماقسۇت بەكتىباەۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, سالانى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان فيسكالدى قۇرالدار – اوك-تەگى سالىق رەجىمى ءوندىرىس تۇرىنە ەمەس, مەنشىك فورماسىنا, جەر تەلىمدەرى مولشەرىنە بايلانىستى. بۇل جايت كەدەرگى كەلتىرەتىن, سالانى كەنجەلەتەتىن فاكتور بولىپ وتىر. ءار گەكتاردان ەسەپتەلەتىن جانە ءونىمنىڭ تۇسىمىنە عانا بايلانىستى بىرىڭعاي اگرارلىق سالىق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە بارشاعا بىرىڭعاي رەجىمدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ياعني سالىق جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن بولادى, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالاعا كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ وتىرعان اۋىلداردى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋدە تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋدى ماقسات ەتەدى.
تورتىنشىدەن, تەحنيكاعا سالىناتىن باج سالىقتارى, سالىقتار جانە الىمداردى 5-10 جىلعا الىپ تاستاۋ ارقىلى ەسكىرگەن ماشينا-تراكتور پاركىن 40%-عا جاڭارتۋ قارقىنىن ارتتىرۋعا جول اشىلماق. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا سالىناتىن ۋتيليزاتسيالىق الىم ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋدى ءبىر سالادان ەكىنشى سالاعا ءبولۋ مۇمكىندىگىن الىپ تاستاۋ دا ماڭىزدى. اوك-ءتى سۋبسيديالاۋدىڭ جالپى جىلدىق كولەمى 287 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ال ۋتيليزاتسيالىق الىم بويىنشا فەرمەرلەردەن تۇسەتىن تولەمدەردىڭ جالپى كولەمى 56 ملرد تەڭگە نەمەسە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 20%-ىن قۇرايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ۋتيليزاتسيالىق الىمدى الىپ تاستاۋ كەرەك نەمەسە تەحنيكا قۇنىنان 10-30% مولشەرلەمە ورنىنا ءتيىمدى 0,5% مولشەرلەمەنى بەلگىلەۋ قاجەت.
بەسىنشىدەن, قازاقستان استىق وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىق ايماقتاردىڭ دامۋىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشىنىڭ بازالىق اۋىلىنان قاتتى جول جابىنىمەن 25 شاقىرىمنان ارتىق ەمەس قاشىقتىقتا جاتقان تىرەك اۋىلدىڭ تولىققاندى ينفراقۇرىلىمعا قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاعيداسى بويىنشا ىسكە اسىرۋ قاجەت. مۇنداي ۇستانىم اقش, كانادا جانە اۋستراليادا فەرمەرلىكتى دامىتۋ مەن اۋماقتى يگەرۋدى قامتاماسىز ەتكەن بولاتىن.
قولدانىستاعى مەملەكەتتىك قولداۋ جانە فيسكالدى ساياسات اگروبيزنەستى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋعا قاتىسۋىن ىنتالاندىرمايدى. اۋىل تىرشىلىگىنە دەمەۋ كورسەتكەن جانە قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرىپ جاتقان ورتا جانە ءىرى بيزنەس اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن بىرلەسكەن جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قاتىسا الادى. بۇل ءۇشىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ قاجەت. نەسيەلەردىڭ جالپى كولەمىنەن نەبارى 1,8%-ى (2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي) اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى (2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا – 3,7%). كاپيتالدى سالىمداردىڭ باسىم بولىگى – شامامەن 73%-ى كاسىپورىنداردىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. ۇسىنىلعان شەشىم – وڭىرلىك دامۋ ينستيتۋتى رەتىندە نەسيەلىك سەرىكتەستەر جۇيەسىن دامىتۋ, وسىنىڭ نە گىزىندە فەرمەرلىك نەسيەنىڭ كووپەراتيۆتى جۇيەسىن قۇرۋعا بولادى.
سونداي-اق جاڭا شارۋالاردىڭ نارىققا كىرۋىن وڭتايلاندىرۋ دا اسا وزەكتى. قازىرگى تاڭدا جاڭا فەرمانى اشۋ پروتسەدۋراسىنا 2-3 جىل جۇمسالادى. اكك-ءتى تارتۋ ارقىلى وڭىرلەردە ۇلگىلىك فەرمالاردى اشۋ (جەر, ينفراقۇرىلىم, تەلىمدەردى سەگمەنتتەيدى, ۇلگىلىك جوبا) جانە اۋكتسيون ارقىلى دايىن بيزنەستى ساتۋ نارىققا جاڭا ويىنشىلاردىڭ كىرۋىن جەدەلدەتەدى.
ال قارجىعا قولجەتىمدىلىكتى تاۋەلدىكتىلىكتىڭ تۇسىنىكتى بولۋى جانە ساقتاندىرۋدىڭ ەكونوميكالىق قولجەتىمدىلىگى ەسەبىنەن ارتتىرۋعا بولادى.
«كەم دەگەندە 250 ملرد تەڭگە بولاتىن مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرعاقشىلىق, اۋرۋدىڭ قاۋپىمەن وتەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان الۋشىلارعا ساقتاندىرۋ تولەمىنسىز سۋبسيديالاۋدى بەرۋگە تىيىم سالۋ ماڭىزدى. بازالىق تاۋەكەلدەردى ساقتاندىرۋعا ورتاشا جىلدىق قاجەتتىلىك 40 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى», دەدى بۇل تاراپتا اگروساقتاندىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى سەرىك ىبىراەۆ.
ەڭ سوڭىنداعى ۇسىنىستا جەر تەلىمدەرىن ءتيىمسىز پايدالاناتىن جەر يەلەرىنىڭ ءتىزىلىمىن اشۋ ماڭىزدى ەكەنى ايتىلدى. ويتكەنى نارىق دەرەكتەردى ءبىلۋى كەرەك, سەبەبى بۇل كرەديتورلار مەن ساقتاندىرۋشىلار ءۇشىن نەگىزگى تاۋەكەلدەر.
جيىن سوڭىندا كارتوپ جانە كوكونىس وسىرۋشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى قايرات بيسەتاەۆ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى مەن ونىڭ قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىنىڭ كەپىلدەندىرىلگەن ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اوك سالاسى تارتىمدى بولاتىن ەلدەردەگى قازاقستاننىڭ ەلشىلىكتەرىندە اگرارلىق ساۋدا ميسسيالارىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. بۇل ميسسيانىڭ باسشىسىن ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن كەلىسىم بويىنشا تاعايىندايدى.
