بۇل كەزدە شىڭعىس حان تاجىك جەرىنىنىڭ قۇندىز وزەنى بويىنداعى تالەكەن قامالىندا ەدى. جەڭىمپاز ۇگەدەي مەن شاعاتاي جەڭىستەرىن ءوز اۋىزدارىنان بايانداۋ ءۇشىن تالەكەنگە اتتانعاندا جوشىعا بىرگە ءجۇر دەمەدى. قىسقاسى, حورەزمشاحتاردىڭ استاناسىن الۋدىڭ تىم ۇزاققا سوزىلعانىنا كىنالى جوشى بولىپ شىقتى. جوشى وكپەلەپ, ات باسىن كەرى بۇرىپ ءوز ۇلىسىنا بەت تۇزەدى. راشيد-اد-دين وسى تۇستى بىلايشا ناقتىلايدى: «جوشى حورەزمنەن كەتىسىمەن تۇپ-تۋرا ەرتىسكە بەتتەپ كەلىپ, ءوز ورداسىنا قوسىلدى», دەيدى. (يستوريا كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچنيكاح. ت.4. الماتى, 2006.114-115 بب.).
سىلتەمە تۇسىنىك بەرۋدى قاجەتسىنەدى. جوشى ەرتىسكە بەتتەپ كەلىپ ءوز ورداسىنا قوسىلدى دەگەندە, جوشىنىڭ ورداسى نە ەرتىسكە كەلىپ ماڭداي تىرەپ تۇرعان, نە ەرتىستەن ءوتىپ جاڭادان جاۋلاپ الىنعان دەشتى قىپشاق جەرىنە قونىستانعان بولادى.
وسى ورايدا ءبىر قىزىق جايت ەسكە ورالادى: قۇنانباي يانۋشكەۆيچكە قيات دومباۋىل مەن شابا سوقىر تۋرالى حيكايانى اڭىزداي كەلىپ, شىڭعىستاۋداعى ەسكى ءۇي, قۇرىلىس ۇيىندىلەرىن شىڭعىس حان ەسىمىمەن بايلانىستىرا سويلەيدى. مۇنداعى شابا سوقىر – دۋبا سوقىر – شىڭعىس حاننىڭ جەتىنشى اتاسى ەدى. اڭگىمە جەلىسىندە جاڭساقتىق جوق. شاكارىم «ايسۇلۋ مەن نارتايلاق» داستانىندا شىڭعىس حاننىڭ باتىرلارى جەبە مەن سۇبەدەيدەن قالعان بۇل وبالاردى ەسكە الىپ, جىرىنا قوسادى. ەرتەدە شىڭعىستاۋ – نايمان-كۇرە اتانعان ەكەن. بۇل جەر بۇرىننان-اق ەرتىستەن وتەتىن وتكەل, ول وتكەل ارقىلى, نايمان كۇرە تاۋلارى ارقىلى باستاپقىدا مەركىتتەر, كەيىن نايماندار دەشتى قىپشاققا قاشىپ, موڭعولدارعا جەتكىزبەي كەتكەن بەلگىلى قارا شيىر بولسا كەرەك. اۋىر اسكەر تارتىپ بارىپ ەۋروپا شايقاستارىنا ءۇش رەت قاتىسقان سۇبەدەي وسى جولمەن بارىپ-كەلىپ جۇرەدى. دەمەك, وتكەلدىڭ ەكى بەتىندە بىردەي اسكەر ايالدايتىن بەكەتتەر بولۋى زاڭدى. ەرتىسكە بەتتەپ كەلدى دەلىنەتىن جوشى ەرتىستەن ۇرىعىن وتكىزىپ الىپ, شىڭعىستاۋعا جايلانعان سىڭايلى.
جوشى اكەسى شىڭعىس حاننان ەنشىسىن 1207 جىلى العان ەدى. موڭعولدىڭ تەرىستىگىندەگى قىرعىز, حاكاس, ورمانقۇت ەلدەرىن باعىندىرىپ كەلگەندە, جوشىعا ورمانقۇت ەلىن ەنشىگە بەرگەن. ورمانقۇت ەلى دەگەنىمىز – ەكىنشى تۇرىك قاعاندىعى ىدىراعان سوڭ, تايگانىڭ قالىڭ ورماندارىنا كەتىپ باس ساۋعالاعان كوك تۇرىك تايپالارىنىڭ ءىرىلى-ۇساقتى سىلەمدەرى. موڭعولدار ولاردى ورمانقۇت دەگەندە, ولار وزدەرىن «اعاش ەرى» اتادى. ولار نەگىزىنەن مىنا تايپالار ەدى: بارقۇت, تارعۇت, ارعىت, دۇرمەن, باداي, قىشلىق, تاڭعۇت, ويرات, ماسيت, تۋباي, تۋباي-تۇمان, اعاش ەرى (اشامايلى), چات (جالايىر). جوشىنىڭ ءوز مىڭدىعى وسى تايپا ادامدارىنان قۇرالدى دا, جورىق كەزدەرىندە قاجەتىنە قاراي جاڭا مىڭدىقتارمەن تولىقتىرىلدى. قادىرعالي جالايىردىڭ مالىمدەۋىنشە شىڭعىس حاننىڭ كوزىنىڭ تىرىسىندە اسكەري كۇشى 95 مىڭدىقتى قۇراعان. جوشى جەرگىلىكتى جۇرت ارعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرماۋ ءۇشىن, ەنشى جۇرتى – ورمانقۇت ەلىن دەشتى قىپشاققا كىرگىزبەي, باتىس ءسىبىر ولكەسى جاعاتقا قونىستاندىردى.
شىڭعىس حان 1223 جىلدىڭ كۇزىندە شۋ اياعى قۇلانباسىعا كەلىپ توقتاپ, ءتورت ۇلىن شاقىرىپ الىپ, ۇزاق قىستى بىرگە وتكىزدى. دەشتى قىپشاقتىڭ دالالىق ولكەلەرىنە توسەلىپ قالعان جوشىنىڭ جاساقتارى ءۇيىر-ءۇيىر قۇلاندى جوسىلىپ قۋىپ اكەلىپ تۇردى دا, اكەلى-بالالى بەسەۋى اڭشىلىقتىڭ قىزىعىنا بەرىلدى. ءوز-وزدەرى بولىپ وڭاشا قالعان ۇزاق تۇندەردە ءبىر شەتىنەن ءبىر شەتىنە ءبىر جىل جۇرەتىن ۇلى يمپەريانى شاشاۋ شىعارماي ءبىر ۋىستا قالاي ۇستاپ تۇرۋ كەرەكتىگى تۋرالى وسيەتتەرىن ايتىپ, ۇلدارىنا ەنشىلەرىن اتادى. جوشىعا دەشتى قىپشاقتى سىيلاپ, ونىڭ باتىسىنداعى كەلار, بۋلار, باشگيرد, بۇلعار, ورىس, چەركەش, اس ەلدەرىن باعىندىرىپ, ات اياعى جەتكەن جەرگە دەيىن يەلىك ەتۋدى تاپسىردى. شىڭعىس حان بۇل ساپار استاناسى قاراقورىمعا اسىقپاي, 1224 جىلدىڭ كۇزىن ەرتىستىڭ جاعالاۋىندا وتكىزدى, جاسى 69-دا ەدى دەپ جازادى شىڭعىس حان ءومىربايانىن زەرتتەۋشى تاريحشىلار.
كوپ ۇزاماي ارعىندار جوشىنى دەشتى قىپشاق ۇلىسىنىڭ كىندىگى كەڭگىر وزەنى بويىنداعى وردابازارعا كوشىرىپ اكەلەدى. سوندا جاڭا قونىسى – كەڭ جازيرا سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنا سۇيسىنگەن جوشى بىلاي دەگەن ەكەن: «تورتكۇل الەمدى شارلاساڭ دا – مۇنداي جانعا جايلى جەر, تازا اۋا, ءدامدى سۋ, كەڭ شالقار سونىنى ىزدەسەڭ تاپپاسسىڭ». (دجۋزدجاني. تاباكات-ي ناسري // يستوريا كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچنيكاح. ت.4. 40 ب.)
سونىمەن شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ باسشىلىعىمەن دەشتى قىپشاقتا جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىم 1223 جىلدىڭ كۇزىندە پايدا بولدى. جاڭا حاندىق «جوشى ۇلىسى» دەپ اتالدى. بۇدان بىلايعى جەردە دەشتى قىپشاق جاساقتارىنىڭ الىس-جاقىن ەلدەرگە جەڭىستى جورىقتارى «جوشى ۇلىسى» تۋىنىڭ استىندا ءوتتى.
جوشى اكەسى شىڭعىس حاننىڭ كەلار, بۋلار, باشگيرد, بۇلعار, ورىس, چەركەس, اس ەلدەرىن باعىندىرۋ تۋرالى تالابىنا قۇلاق اسپاي, ءارتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ, جورىقتى كەيىنگە شەگەرە بەردى. سول سەبەپتى دە اكەلى-بالالى ەكەۋىنىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك ورىن الىپ, شىڭعىس حان جوشىنى جازالاۋ ءۇشىن اسكەر شىعارعاندا, اڭشىلىقتا جۇرگەن بالاسىن قۇلان تەۋىپ ءولتىردى. 1227 جىلى ورىن العان بۇل وقيعادان 7 اي كەيىن شىڭعىس حاننىڭ ءوزى دە كەلمەستىڭ ساپارىنا اتتاندى.
اكە اماناتى بويىنشا بۇكىل مونعول حانى بولعان ۇگەدەي جوشى ۇلىسىنىڭ تىزگىنىن قولىنا العان باتۋدان كەلار, بۋلار, باشگيرد, بۇلعار, ورىس, چەركەس, اس ەلدەرىن باعىندىرۋ تۋرالى شىڭعىس حان تىلەگىن اياقسىز ەتپەي, تەز جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتتى.
1227 جىلى جوشى ۇلىسىنىڭ تىزگىنىن قولىنا العان باتۋ ەكى جىل دايىندىقتان كەيىن 1229 جىلى العاش رەت ەدىل-جايىققا اتتانىپ شىعىپ, جايىققا ات باسىن تىرەدى. بۇل كەزدە جايىقتىڭ جوعارعى اعىسى بۇلعار حاندىعىنىڭ, تومەنگى اعىسى ساقسىن ەلىنىڭ شەكارالىق مەجەلەرى ەدى. باتۋدىڭ جاۋگەرشىلىكپەن جايىق وزەنىنە كەلگەنى ورىس جىلناماشىلارىنىڭ نازارىنان تىس قالمادى: «ي ستوروجەۆە بولگارسكىي پريبەگوشا بەني وت تاتار بليز رەكي, ەي جە يميا يايك» (پسرل.ت.1. ۆىپ.2, ستلب..460). جايىقتاعى بولگار حاندىعىنىڭ شەكارالىق كۇزەت اسكەرىمەن بولعان قىسقا عانا مالىمەتتەن باسقا حابار بولماۋىنا قاراعاندا, باتۋ جايىقتان وتە الماي كەرى قايتقان.
موڭعول تاريحىندا جىلى اتالماي, بولگار مەن ساقسىندى باعىندىرۋ ءۇشىن باتۋعا كومەككە 30 مىڭ اسكەرمەن كوكداي مەن سۇبەدەيدىڭ جىبەرىلگەنى ايتىلادى. ول باتۋدىڭ ءوز بەتىنشە, ءوز كۇشىمەن جايىقتان وتە الماعاننان كەيىنگى وقيعا بولسا كەرەك. ورىس جىلنامالارى 1232 جىلى بۇلعار حاندىعى شەكارالارىنا تاتار اسكەرلەرىنىڭ كەلگەنىنەن حابار بەرەدى: «پريدوشا تاتاروۆە ي زموۆاشا نە دوشەدشە ۆەليكاگو گرادا بولگارسكوگو» (سوندا, سول ب.459). 1232 جىلعى جوشى ۇلىسى مەن كوكداي, سۇبەدەي اسكەرلەرى تىزە قوسىسقان جورىق تا تۇبەگەيلى ناتيجەگە قول جەتكىزبەدى. تومەنگى ەدىل استراحان وبلىسى تەرريتورياسىندا جايىلىپ جاتقان ساقسىن تايپالارىنىڭ حاندىعى اۋىزعا الىنبايدى, تايپالىق بىرلەستىك دارەجەسىندە عانا اتالادى. سويتسە دە, موڭعولدارعا ايتارلىقاي قارسىلىق كورسەتتى. فرانتسيكاندىق موناح پلانو كارپينيدىڭ ايتۋىنشا: «ساقسيندەردىڭ ءبىر قالاسىن الا الماي موڭعولدار ابىگەر بولدى. قالا تۇرعىندارى موڭعولداردىڭ تاس اتاتىن ماشينالارىنا ۇقساس ماشينا جاساپ الىپ, قالانى قورشاعان موڭعول ساقپاندارىنىڭ تاستالقانىن شىعاردى. موڭعولدار جەر ۇڭگىپ, جەر استىنان جول سالىپ قالاعا ەنىپ, ءورت قويعاندا, قالا تۇرعىندارى ەكىگە ءبولىنىپ بىرەۋلەرى ءورت سوندىرسە, ەكىنشىلەرى جاۋمەن ارپالىسىپ, قالادان قۋىپ شىققان» (تاتارو-مونگولى ۆ ازي ي ەۆروپە. م.,1977. 191-192 بب.). پلانو كارپينيدىڭ ايتىپ وتىرعانى موڭعولدار 8 جىل بويى الا الماعان ياسسا قالاسى ەدى.
1232 جىلعى ەدىل بويىنا شاپقىنشىلىقتا موڭعولدار ساقسىندى تىزە بۇكتىرگەنمەن, بۇلعار حاندىعىن الا الماي, ساقسىنعا كەپ قوستانىپ جاتىپ, قىستارىن وتكىزدى. مىنە, موڭعولداردىڭ ەدىلگە العاش تابان تىرەۋى وسى كەزەڭگە جاتادى. ساقسىننىڭ باس قالاسى – ساقسىن ەدى. بۇل باياعى كيەۆ كنيازى ورتەپ, بۇزىپ كەتەتىن حازار حاندىعىنىڭ استاناسى ەدىل كۇلدىگىندە قايتادان ىرگە كوتەرگەن قالا ەدى. ونى قالپىنا كەلتىرگەن قىپشاقتار مەن قيماقتار. ساقسىندا ودان باسقا كەنتتەر, قالاشىقتار, ەلدى مەكەندەر جەتكىلىكتى ەدى. ورمان-توعايلى, قامىستى-قوعالى, ىقتاسىنى مول قالىڭ جىنىستى ولكەدە موڭعولدار قينالماي-اق قىستاپ شىقتى.
سونىمەن موڭعول اسكەرىنىڭ تومەنگى ەدىلدەگى ساقسىندى مەڭگەرۋىنە تابانداعان جەتى جىل كەتتى. ودان ءارى ىلگەرى جىلجۋ بولمادى. ورتاڭعى ەدىلدەگى بۇلعار حاندىعىنىڭ مىقتى قورعاندى بەكىنىستەرى – بۋلگار, بيليار, جۋكوتين, سامار قالالارى ىرگەسىن بەرمەدى. ال تومەنگى ەدىلدىڭ ارعى بەتىندەگى قىپشاقتار مەن استار ەدىلدەن وتكىزبەي, موڭعولداردى بەتتەن سوعىپ قايتارىپ تاستاۋمەن بولدى.
باتىس ەلدەردى جاۋلاۋعا جاساقتالعان 50 مىڭ اسكەردىڭ جارتىسىنان كوبى شىعىن بوپ, اسكەردىڭ ەدىلگە جەتىپ ماڭدايى تاسقا تىرەلىپ تۇرعانى موڭعول تاعىنداعى ۇلى حان ۇگەدەيدى ويلاندىرماي قويمادى. ول 1235 جىلدىڭ 22 قاڭتار – 20 اقپان اراسىندا وتكەن قۇرىلتايدا نەگىزگى اسكەر كۇشتەرىن دەشتى قىپشاقتى جانە سونىڭ توڭىرەگىندەگى بۇلعار, ورىس, موكشە, الانيا, ماجار, بۋلار (پولشا) جانە باشگيردتى جاۋلاپ الۋعا جۇمىلدىرۋعا شەشىم قابىلدادى جانە جورىقتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى باتۋ, موڭكە, گۇيىك حانزادالارعا جۇكتەلدى. اقىرىندا سوڭدارىنا قوسىنىن ەرتىپ جولعا شىققان مىنالار بولدى: تولەنىڭ تۇڭعىشى موڭكە, ۇگەدەيحان ۇرىعىنان كۇيىك ۇلى بۋچەك پەن قادان, شاعاتاي بالالارى ءبورى مەن بايدار, حاننىڭ ءىنىسى قۇلقان, امىرلەردەن سۇبەدەي ءباھادۇر. 1236 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا جولعا قوزعالعان ولار جاز بويى ءجۇرىپ وتىرىپ, كۇز باسىندا بۇلعار حاندىعىنىڭ شەكارالىق ايماعىندا جوشى ۇلدارى باتۋ, وردا, شيبان, تاڭعۇت, توقاي-تەمىر جانە بورالداي ءامىر قولدارىمەن كەزدەسىپ, كۇش بىرىكتىرەتىن بولىستى.
ورتاڭعى ەدىلدەگى بۇلعار حاندىعىنىڭ اۋا رايى قاتال ەدى, ساقىرلاعان سارى اياز كوز اشقىزباس بورانمەن الماسىپ, تىزەدەن اسقان كۇرتىك قاردان جول ءجۇرۋ مۇمكىن بولماي قالاتىن. موڭعولدار دا سۋىققا شىنىققان ەل ەدى, بۇلعاردىڭ ايازدى قارلى قىسىنا مىڭق ەتپەي, كۇزدى وتكىزىپ بارىپ, قار تۇسكەن قىس باسىندا جورىقتى باستادى. اتالمىش جورىقتى حوراساندا تۋىپ, جاستايىنان موڭعول بيلەۋشىلەرىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ, ەر جەتكەن دجۋۆەينيدەن اسىپ سۋرەتتەگەن قالامگەر جوق. ول ءوزىنىڭ «تاريح-ي دجاحانگۋشاي» ەڭبەگىندە موڭعولداردىڭ بۇلعارعا جويقىن شابۋىلىن بىلايشا تولعاعان: «بۇلعار جەرىندە جورىققا شىققان حانزادالار تۇگەل جينالىپ, باس قوستى, اسكەردىڭ كوپتىگىنەن جەر ساۋىرى قايىسىپ, تاۋ-تاستار كۇڭىرەندى, قۇلاق تۇندىرعان ايعاي-شۋدان جابايى اڭدار قايدا قاشارىن بىلمەي ساستى. اتويلى شابۋىلمەن مىزعىماستاي بەرىك, حالقى مول بۇلعار قالالارىن تالقانداپ, حالقىنىڭ ءبىر جارتىسىن قىرىپ, ءبىر جارتىسىن تۇتقىنعا الدى» (يستوريا كازاحستانا ۆ پەرسيدسكيح يستوچنيكاح. ت.IV. ا-تى, 2006. 58ب.). دجۋۆەينيدىڭ بايانىن: موڭعول جاساقتارىنىڭ ەلدى قىرىپ, ۇرىپ-سوعىپ, توناعانىن راشيد اد-دين دە قولدايدى, سونىمەن بىرگە موڭعولدارعا قارسى تۇرعان جەرگىلىكتى جەردىڭ اسكەرباسىلارى بويان مەن جەكەلەردىڭ اتتارىن اتايدى. موڭعولداردىڭ بۇلعار حاندىعىن كۇيرەتكەنى ورىس جىلنامالارىنان دا ورىن الدى: ء«دىنسىز تاتارلار اتى ايگىلى ۇلى قالا بولگارسكىيدى الىپ», ورتەپ جىبەردى, قالا تۇرعىندارىن قىرىپ, «ەڭكەيگەن شال, ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيىن ءولتىرىپ», «مول دۇنيە» مەن جەرلەرىن يەمدەندى (پسرل, ت.1., 460 ب.). قىسقاسى, ەدىل بوي مەن ەدىل ساعالارىنداعى بۇلعاردىڭ گۇلدەنگەن قالالارى بيليار, كەرنەك, جۋكوتين, سۋۆار جەرمەن-جەكسەن بولىپ, قالا ورنىندا ۇيىندىلەرى عانا قالدى.
موڭعول حانزادالارىنىڭ بىرىككەن كۇشتەرى بۇلعاردان كەيىن ەدىل مەن كاما بويىنداعى باشكير, موردۆا (موكشا مەن ارجان), بۋرتاستاردى باعىندىردى. بۇل ورايدا ۆەنگر موناحى يۋليان: «پۇتقا تابىناتىن بەس ۇلى مەملەكەت – ساقسىن, بۇلعار, ۆەدين, مەروۆيا, پويدوۆيا جانە موردان پاتشالىعىن الدى» دەپ جازعان (تاتارو-مونگولى ۆ ازي ي ەۆروپە. م., 1977. 191 ب.). يۋليان باشكيرلەردىڭ موڭعولدارعا 14 جىل قارسىلاسقانىن اتاعان.
ىرگەلى بۇلعار حاندىعى مەن ەدىل اڭعارىنداعى شاعىن بەكتىكتەردى جايلاندىرعاننان كەيىن, موڭعول قارۋلى كۇشتەرى جۇمعان جۇدىرىقتاي ءتۇيىلىپ, 1237 جىلى ورىس جەرىنە اتتانىپ شىققاندا, ساقسىندا قىپشاق كوتەرىلىسى بۇرق ەتتى.
ويلاماعان جەردەن ابىگەرگە تاپ بولعان موڭعولدار اسكەردى ەكىگە ءبولىپ, 20 مىڭ اسكەرىمەن مەڭگۋدى بوشمان ب ۇلىگىن باسۋعا جىبەردى.
بوشمان قىپشاقتىڭ ەلبورى تايپاسىنىڭ تۇلەگى ەدى. ءتىپتى ساقسىن قالاسى وسى اۋلەتتىڭ مەنشىگى بولۋى دا عاجاپ ەمەس. دجۋۆەيني ونى قاشقان-پىسقان, تۇراقتى ورنى جوق, ەدىل بويىنىڭ قاراقشىسى ەتىپ سۋرەتتەۋى شىندىققا جاناسپايدى. باسقا دەرەكتەمەلەر وزگەشە اۋجاي تانىتادى. قىتايدىڭ «يۋانشي» جيناعى ونىڭ شىعۋ تەگىن ارال سىرىنداعى ەلبورە ەلىنىڭ قۇنان حان اۋلەتىمەن بايلانىستىرادى. دەمەك, ول قاراشا ەمەس, حاندار اۋلەتىنەن – ساقسىننىڭ بيلەۋشىسى, ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە ساقسىن يەلىگىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتىنىڭ تۇلەگى. اڭىس اڭدىپ, موڭعولدار تايلى-تۇياعىن قالماي, تىك كوتەرىلىپ رۋسكە اتتانعاندا, بوشمان ەلبورى قىپشاقتارىن كوتەرىپ, ساقسىنداعى موڭعول بيلىك جۇيەلەرىنىڭ تاس تالقانىن شىعارعان. ساركەلدەگى اس تايپاسىنىڭ كوسەمى كاچير-ۋكۋلا كومەككە كەلىپ, تومەنگى ەدىلدى موڭعولدان اققۇلا تازارتقان.
كوتەرىلىستى باسۋعا 20 مىڭ قولمەن ورتا جولدان قايتىپ ورالعان مەڭگۋ مەن بۋچەك كوتەرىلىسشىلەردىڭ ىزىنە تۇسە الماي, ولاردى قايدان ىزدەۋدى بىلمەي دال بولدى. پارتيزاندىق سوعىس باستاعان بوشمان ءبىر كۇن ويدان, بىردە قىردان شاڭ بەرىپ, جىنداي جۇيتكىپ, قۇيىنداي ۇيتقىپ سوقتى. قالاي دەگەنمەن دە, كوتەرىلىسشىلەردىڭ جاتاعى 62 ساعالى ەدىلدىڭ تەڭىزگە قۇيار جىقپىلىندا ەكەنىنە كوزدەرى جەتىپ, مەڭگۋ 200 كەمە جاساتىپ, ءار كەمەگە ءجۇز-جۇزدەن سارباز وتىرعىزىپ, تەڭىزدىڭ تاماعىن سۇزۋگە شىقتى. كەشىكپەي موڭعولدار تەڭىز جيەگىندەگى ارالداردىڭ بىرىنەن بوشمان جاتاقتارىنىڭ ءىزىن كوردى. سول ارالدان ولمەشى ءبىر كەمپىردەن بوشماننىڭ قايدا جاسىرىنعانىن سۇراپ ءبىلدى. ولار تەڭىزگە سۇعىنا ەنگەن ءبىر ۇلكەن ارالدا ەكەن. ال ەكى ارانىڭ الاي-دۇلەي تولقىنى سونشالىق, كەمە وتە الارداي ەمەس-ءتى. ارالعا ىلىگۋدىڭ امالىن تاپپاي دال بولىپ تۇرعاندارىندا, ارقادان قاتتى جەل تۇرىپ, تەڭىز ارناسى قاشىپ, ارال ەكى ورتا ءتۇبى كورىنىپ, سايازسىپ قالدى. باتپاقتى شالشىقتى كەشىپ ءوتىپ, بوشماندى ازىن-شوعىن سەرىكتەرىمەن قولعا ءتۇسىردى. بوشمان مەڭگۋدەن ءوز قولىمەن شاۋىپ ءولتىرۋدى ءوتىندى. مەڭگۋ بۇل ءىستى ءىنىسى بۋچەككە جۇكتەدى. بۋچەك بوشماندى شاۋىپ ءولتىردى. بوشماننىڭ امىرلەرىنىڭ ءبىرى كاچير-ۋكۋلە دا مەرت بولدى» ( تيزەنگاۋزەن ۆ.گ. ت.II. 24,35-36 بب.). وسى اڭگىمە دجۋۆەينيدە, راشيد اد-ديندە جانە قىتاي حرونيكاسىندا دا كەزدەسەدى, ماعىنالىق ايىرماشىلىق شامالى. بۇل موڭعول شاپقىنشىلارىنا قىر كورسەتكەن العاشقى باسكوتەرۋ بولعاندىقتان دا, ءمانى ەرەكشە: موڭعول-تاتارلاردى – جەر استىنان شىققان بەتقاراتپاس جاۋىز تاتار دەپ ۇعىپ, قامىستاي قالتىراعان ەۋروپا ەلدەرىنە – بەتتى باسىپ, بۇعا بەرمەي, ولارمەن جاعالاسۋعا بولاتىنىنا بوشمان ارەكەتى كوز جەتكىزدى.
بوشماننىڭ سوڭىنا ەرگەن ساقسىن جۇرتى – بوشمان قىپشاقتارى اتاندى. جەتەكشىلەرى ولگەن سوڭ, بوشمان قىپشاقتار باشقۇرت اراسىنا اۋىپ كەتتى, ءالى دە سول ەلدىڭ قۇرامىندا.
رۋسكە جورىق
رۋسكە جورىق 1237 جىلدىڭ سوڭىندا قار ءتۇسىپ, جەر قاتىپ, وزەن بەتتەرى ۇستاسقان كەزدە باستالدى. «التىن وردا تاريحى تۋرالى ماتەريالدار جيناعىنا» ەنگەن ەڭبەگىندە راشيد-اد-دين بىلايشا بايان ەتەدى: «دەشتى قىپشاقتا قۇرىلتاي اشىپ, كەڭەسكەن حانزادالار ءبىر توقتامعا كەلىپ, ورىس جەرىن شابۋعا بەكىندى» (سميزو, ت.II. 36 ب.). كوپتەگەن ماتەريال نەگىزىندە موڭعول اسكەرىنىڭ سان مولشەرىنە تياناقتى ەسەپ جۇرگىزگەن ۆ.ۆ.كارگالوۆتىڭ پىكىرىنشە رۋسكە جورىققا اتتانىپ شىققان باتۋ اسكەرىنىڭ مولشەرى 120-140 مىڭ شاماسى بولعان (كارگالوۆ ۆ.ۆ. ۆنەشنەپوليتيچەسكيە فاكتورى رازۆيتيا فەودالنوي رۋسي. م.,1968, 75 ب.). موڭعول اسكەرىنىڭ مولشەرىن 300 مىڭ (سولوۆەۆ), «جارتى ميلليون» ( (كارامزين – ت. IV, گل.I, 13 ب.) دەپ تىم داليتىپ, 50 مىڭ دەپ تىم ازايتىپ كورسەتۋشىلىك تە بولدى. قازىر ورتاق پىكىر جوعارىداعى 120-140 مىڭ شاماسىنا توقتاعان سىڭايلى.
موڭعولداردىڭ رۋسكە شابۋىلى باستالار كەزدە ورىس جەرىن ارالاپ جۇرگەن ۆەنگر موناحى يۋلياننىڭ پىكىرى وزگە بولجام, تولعامدارعا قاراعاندا ءارى سالماقتى, ءارى ماڭىزدىراق كورىنەدى. ء«بىز قازىرگى كۇندەرى, – دەپ جازدى ول, – رۋس شەپتەرىندە ءجۇرىپ, شىندىققا كوز جەتكىزدىك: باتىس ەلدەرگە بەتتەگەن موڭعول اسكەرى ءتورت توپقا بولىنگەن. ونىڭ ءبىرى – ەدىلدەن شىعىپ, سۋزدالعا تۋرا تارتپاق. ەكىنشىسى – وڭتۇستىك اسكەرى ءريازاندى قورشايدى. ءۇشىنشىسى – دوننان شىعىپ, ۆورونەج بەكىنىسىنە قارسى كەپ شوعىرلانادى. جاۋدان قاشقان ورىس, ۆەنگر, بۇلعارلاردان سۇراپ بىلگەنىمىز – موڭعول-تاتارلار سۋىق ءتۇسىپ, جەردىڭ قاتىپ, وزەن مۇزىنىڭ ۇستاسۋىن كۇتىپ وتىر, جول اشىلىسىمەن رۋسكە لاپ قويادى» (اننينسكي س.ا. يزۆەستيا ۆەنگەرسكيح ميسسيونەروۆ XII- XIII ۆۆ. و تاتاراح ي ۆوستوچنوي ەۆروپە. «يستوريچەسكي ارحيۆ», ت.III. م.-ل., 1940. 86 ب.). ۆەنگر موناحىنىڭ ايتقاندارى اينا قاتەسىز كەلدى.
باتۋ باستاعان تاتار-موڭعول جورىعىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ باستى دەرەككوزى ورىس جىلنامالارى. جىلنامالار جيىنتىعىندا موڭعول شاپقىنشىلىعى تۋرالى ارنايى بولىمدەر كەزدەسەدى: ماسەلەن, «سكازانيە و بيتۆە نا كالكە», «پوۆەست و ناشەستۆي باتىيا», «پوۆەست و رازورەني ريازاني باتىەم» توپتامالارى.
ء اپ دەگەننەن جەر جاعىنان ەدىلگە جاقىن ريازان كنيازدىگىنە بەتتەگەن موڭعولدار ۆورونەج وزەنىنىڭ سۋرا ساعاسىنىڭ ۋزا تارماعىنا كەپ توقتاپ: «كنيازدەرىڭنىڭ, ادامدارىڭنىڭ, جىلقى, دۇنيە م ۇلىكتەرىنىڭ 1/10 بولىگىن بەرسەڭدەر, ەلدەرىڭە تيىسپەيمىز» دەگەن تالاپپەن كنيازدىكتىڭ كىندىگى ريازان قالاسىنا ەلشىلەرىن جىبەردى. ەل قازىنا بايلىعىنىڭ وننان ءبىرىن تالاپ ەتۋ موڭعولداردىڭ بارلىق ەلدەرگە بىردەي قوياتىن تالابى ەدى. ول, شىندىعىنا كەلگەندە, اۋىر سالعىت ەمەس-ءتى, بالكىم, جاۋگەرشىلىك تاريحىنداعى ەڭ جەڭىل البانا بولۋى دا مۇمكىن. ەرتەدە ابارلارعا, سوسىن حازارلارعا سالىق تولەگەندەرى بولماسا, ودان بەرگى 500 جىلدا بىرەۋلەردەن سالىق جيماسا, بىرەۋگە سالىق بەرىپ كورمەگەن باساساۋ ورىس كنيازدەرى: ء«يسى ورىستان بىردە-ءبىر جان ءتىرى قالماعاندا, بۇل جەر سىزدەردىكى بولادى», دەپ جاۋاپ قايىردى. وسى جاۋاپپەن موڭعول قوسىنا بارعان ريازان ۇلى كنيازى يۋري يگورەۆيچتىڭ ۇلىن تاباندا ءولتىرىپ جىبەردى.
يۋري يگورەۆيچ ات شاپتىرىپ, ادام جىبەرىپ, چەرنيگوۆ, ۆلاديمير كنيازدەرىنەن كومەك سۇرادى. ۆلاديميردەن شىققان شاعىن وترياد كولومناعا جەتىپ توقتاپ, ودان ءارى بارۋدان قايمىعىپ, كەرى قايتىپ كەتتى. يۋري يگورەۆيچ قاراماعىنداعى ۋدەلدىك كنيازدىقتار – ريازان, مۋروم, پرونسك, بەلگورود, يجەسلاۆەتس اسكەري كۇشتەرىن توپتاستىرىپ, سوعىسقا قولايلى دەپ, ۆورونەج وزەنىنىڭ اڭعارىن تاڭدادى. بىراق ودان باسقا پايدا بولعانى شامالى, ورىس جىلنامالارى وسى شايقاستى سۋرەتتەي كەلىپ: «جەرگىلىكتى جەردىڭ كنيازدەرى, ازۋلى ۆوەۆودالارى, ريازان جەرىنىڭ كوزسىز باتىرلارى مەن ءورشىل ورەندەرى جەر قۇشتى» دەپ انىعىن ايتقان. قورعاۋسىز قالعان ەلدى موڭعول اسكەرلەرى ۇرىپ-سوعىپ, تالان-تاراجعا سالىپ, قالدىرماي توناپ, 1237 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ريازاندى قورشاپ, 21 جەلتوقساندا قالانى اتويلى شابۋىلمەن الدى. ءسۇيتىپ, ريازان كنيازدىگى ات تۇياعىنا تاپتالدى.
انەس ساراي,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
(جالعاسى بار)
