وسى رەتتە ءوز پايىمىمىز بەن پىكىرىمىزدى جەتكىزۋدى ءجون سانادىق. قاسيەتتى قۇراندا: «(ۋا, مۇحاممەد!) ولار سەنەن وزدەرىنە نە حالال ەتىلگەنىن سۇرايدى. «سەندەرگە ءدامدى, تازا تاعامداردىڭ بارلىعىمەن قورەكتەنۋلەرىڭە رۇقسات. سونىمەن قاتار اللانىڭ سەندەرگە بەرگەن ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا جاتتىقتىرىپ ۇيرەتكەن اڭ اۋلايتىن جانۋارلار مەن اڭ قۇستارىنىڭ ۇستاعانى حالال ەتىلدى. سەندەرگە ۇستاپ بەرگەن ولجادان اللانىڭ اتىن اتاپ تۇرىپ جەڭدەر. اللادان قورقىڭدار. اقيقاتىن (ايتار بولساق) اللا – وتە تەز ەسەپ الۋشى» دەپ جاۋاپ بەر», دەلىنگەن ء(«ال-ءمايدا» سۇرەسى, 4-ايات).
ءبىز بۇل اياتتان اڭشىلىققا شاريعات رۇقسات بەرەتىنىن اڭعارامىز. الايدا وسى اياتقا تۇسىندىرمە بەرگەن يسلام عالىمدارى بىرنەشە ماسەلەگە نازار اۋدارۋعا شاقىرعان. قۇستار مەن ءىرى قارا مالدى باۋىزداعان كەزدە اللانىڭ اتى اتالۋى كەرەك. قۇس پەن اڭدى تاماقتانۋ مۇقتاجدىعىنا بايلانىستى «بيسميللا» ءسوزىن ايتىپ, باۋىزداۋ قاجەت.
اڭ اۋلاۋعا ۇيرەتىلگەن قۇستار مەن يتتەر ارقىلى قالاي اڭشىلىق جاسايمىز؟ ولار ۇستاعان ولجاسىن يەسى كەلمەي تۇرىپ ءولتىرىپ قويۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايدا مىنا نارسەنى ەسكەرۋ كەرەك. ەڭ اۋەلى اڭشىلىققا ۇيرەتىلەتىن قۇس پەن ءيتتى ءوزى ءۇشىن ەمەس, يەسى ءۇشىن اڭ اۋلاۋعا داعدىلاندىرۋ قاجەت. قىران قۇستى, اڭكوس ءيتتى اڭعا جىبەرگەن كەزدە اللا تاعالانىڭ اتىن ايتىپ, تاكبىر جاسالۋى شارت.
يت نەمەسە قىران قۇس ءوزى ۇستاعان اڭدى يەسى كەلمەي تۇرىپ جەي باستاسا, كوپ عالىمداردىڭ پىكىرى بويىنشا, ول جەۋگە جارامسىز بولىپ قالادى. ويتكەنى ول اڭدى قوجايىنى ءۇشىن ەمەس, ءوز قاجەتتىلىگى ءۇشىن اۋلاعان بولىپ سانالادى. ەگەر قولعا تۇسكەن ولجا ءتىرى بولسا, مۇنداي جاعدايدا بىردەن اللانىڭ اتى اتالىپ, باۋىزدالۋى ءتيىس. اڭشىلىق كەزىندە قىران قۇس پەن ءيتتى اڭعا جىبەرۋدەن نەمەسە وت قارۋمەن اتۋدان بۇرىن اللانىڭ اتى اتالسا جەتكىلىكتى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ادي يبن حاتيمگە بىلاي دەگەن: ء«يتىڭدى جىبەرەر الدىندا اللانىڭ اتىن ايتقان بولساڭ, وندا ء(يتتىڭ اۋلاعانىن) جەي بەر».
ەگەر «بيسميللا» ءسوزىن ۇمىتىپ كەتسە, ونىڭ وقاسى جوق. الايدا «بيسميللانى» ادەيى ايتپاسا نەمەسە ايتۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەسە, ول اڭنىڭ ەتى ادال ەمەس.
اڭشىلىق كەزىندە تىيىم سالىناتىن امالدار مىناداي:
بىرىنشىدەن, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن, ياعني جوعالىپ كەتۋ قاۋپى بار اڭ-قۇستى اتۋعا بولمايدى. ەكىنشىدەن, جان-جانۋارلار تولدەپ, كوبەيەتىن كەزدە دە اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنادى. جانۋاردى بالاسىنان نەمەسە اناسىنان ايىرىپ, وبالىنا قالۋدى شاريعات قۇپتامايدى. ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «ساۋىندى مالدى باۋىزداماڭدار», دەپ ەسكەرتكەن. ۇشىنشىدەن, اڭشىلىق كەزىندە الىناتىن ولجا كوزدەن تاسا بولماۋى ءتيىس. ونى اڭشى كورىپ وتىرۋى شارت. اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) كوزدەن تاسا بولعان اڭدى اۋلاۋدى قۇپتاماي: «بالكىم, ونى باسقا اڭدار ولتىرگەن شىعار» دەگەن. تاعى ءبىر حاديستە: «سەن ساداقپەن اتىپ ولتىرگەن اڭدى كوزىڭمەن كورسەڭ, ونى جە. ال ولتىرگەنىڭدى كوزىڭمەن كورمەسەڭ, جەمە» دەلىنگەن. كەلەسى حاديستە: «بالكىم ونى باسقا اڭدار ولتىرگەن شىعار», دەپ ەسكەرتىلگەن. تورتىنشىدەن, قولعا تۇسكەن ولجانىڭ ءۇزىلىپ نەمەسە جارىلىپ قالعان ءبىر بولىگى جەلىنبەيدى. ويتكەنى ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «تىرىدەن ءبولىنىپ قالعان نارسە, ول – ولەكسە», دەپ ەسكەرتكەن.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ عۇلامالار كەڭەسى يسلامداعى اڭشىلىق ۇكىمىنە قاتىستى ارنايى ءپاتۋا شىعارعان. ءپاتۋا ءماتىنىنىڭ تۇيىنىندە:
«اڭشى اڭ اۋلاۋ نەمەسە وق اتۋدان الدىن «بيسميللا» ءسوزىن ايتۋى ءتيىس. «بيسميللا» ءسوزىن ادەيى ايتپاسا, ول اڭ – ادال ەمەس; اڭدى ەرمەك ءۇشىن اۋلاۋ – ۇنامسىز امال; اڭ اۋلاۋشى كىسى مۇسىلمان نەمەسە ءاھلي-كىتاپ يەسى بولۋ كەرەك. دىننەن شىققان, پۇتقا نەمەسە وتقا تابىناتىن جانە اتەيست ادامنىڭ اۋلاعان اڭىن جەۋگە بولمايدى; اڭ اۋلاۋعا ارنالعان قارۋ وتكىر, جانۋاردى جاراقاتتايتىن بولۋى كەرەك. قارۋدان جاراقات الىپ ولگەن اڭ ەتى – ادال, ال سوققىدان ولگەن اڭ ارام سانالادى; شاريعات تۇرعىسىنان رۇقسات ەتىلگەن اڭداردى اۋلاۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنسا, باسشىعا باعىنۋ – ءۋاجىپ (مىندەت)», دەلىنگەن.
قورىتا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ەلدەگى اڭشىلىق جاعدايدى ءسوز ەتەر بولساق, كوبىندە ونىڭ ادەپتەرى مەن شارتتارى ساقتالا بەرمەيدى. ەشقانداي قاجەتتىلىك پەن مۇقتاجدىق بولماعانىنا قاراماستان, باقۋاتتى ادامداردىڭ ءار كەز دەمالىپ, ەرمەك ەتەتىن ىسىنە اينالىپ بارا جاتقانداي. اڭ-قۇس اتۋعا قاتىستى ءبىر ساتتىك «راقات» ءۇشىن بىرنەشە كۇنىن, قانشاما قاراجاتىن شىعىندايدى. وعان كەتكەن شىعىندى مۇقتاج جاندارعا جۇمساپ, جۇرەكتەرىنە قۋانىش ۇيالاتىپ قانشاما ساۋاپ الۋعا بولار ەدى.
اڭشىلىق كەزىندە زاڭدى ساقتاۋ بىلاي تۇرسىن, اڭ اتۋعا كەدەرگى كەلتىرگەن قورىقشىلاردى اجال قۇشتىرعان جاعدايلار دا تىركەلۋدە. بۇل – وتە وكىنىشتى وقيعا. قۇراندا: «سوندىقتان دا ءبىز يسرايل ۇرپاعىنا: كىمدە-كىم (قىلمىستىدان) كەك الۋ ءۇشىن نەمەسە جاۋىزدىق تاراتۋشىنى توقتاتۋ ءۇشىن ەمەس, ناقاقتان-ناقاق ادام ولتىرسە, بارشا ادامزاتتى جويعانمەن تەڭ. ال كىمدە-كىم ادام ءومىرىن ساقتاپ قالسا, بارشا ادامزاتتىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعانمەن بىردەي», دەپ جازدىق. ءبىزدىڭ ەلشىلەرىمىز ولارعا (اللادان) شىنايى قاعيدالار الىپ كەلگەن ەدى. سوعان قاراماستان ولاردىڭ كوپشىلىگى جەر جۇزىندە ويلارىنا كەلگەن (قىلمىستاردى) جاساپ, شەكتەن شىقتى» ء(«ال-ءمايدا» سۇرەسى, 32-ايات) دەلىنگەن.
التىنبەك ۇتىسحان ۇلى,
اتىراۋ وبلىسىنىڭ باس يمامى
