وسى ارادا ۇلكەن دە, كىشى دە جاپپاي كوز تىگەتىن تەلەديداردىڭ اتقارار مىندەت-پارىزى شەكسىز. بىراق...ءيا, بىراق كوگىلدىر ەكراننان جۇرتتىڭ كوڭىلى قالعان. جىرتىڭداعان ءمانسىز كۇلكى, ۇلتتىق رەڭنەن ايىرىلىپ قالعان ۇركەك بايعىزدىڭ قىشقىرعانى ءتارىزدى اندەر «مەن قازاقپىن» دەگەندى ۇركىتىپ بولدى. جۇرتقا يگى اسەر ەتەتىن تانىمدىق ماتەريالدار جوققا ءتان. ءبىز ءوزىمىز شورتانباي جىراۋ تۋرالى تۇسىرىلگەن دەرەكتى ءفيلمدى كوگىلدىر ەكراننان كورسەتە الماي قويدىق. سىلتاۋ – شاشتان كوپ.
وسى ءبىر ءولىارا شاقتا قازاقتىڭ جانىنا جاقىن قالعان گازەت قانا سياقتى. زاماننىڭ قاي كەزەڭىندە بولماسىن ۇلتتىق رۋحتى قازاقتىڭ كوڭىلىنە بىردە سىعالاپ, بىردە سىنالاپ كىرگىزىپ, قازاق رۋحانياتىنىڭ تۋىن دۇشپانعا بەرمەي العا سۇيرەپ كەلە جاتقان گازەت قانا. وسىنشاما اۋىر جۇكتى كوتەرىپ كەلۋ ءجۋرناليستىڭ قالامىنا سىن, ومىرىنە قاتەر بولىپ كەلگەنى تاعى بار.
گازەتتىڭ كۇنى ءبىتتى, ينتەرنەت شىقتى دەپ دۋىلداسىپ جۇرگەندەر دە جەتەرلىك. «تاۋىقتى تاپتىق, قورازدى قايتەمىز» دەگەن سياقتى. ينتەرنەت جىلت ەتپە جاڭالىقتارعا تولى ەكەنى بەلگىلى. بارىنىكى ءۇزىپ-جۇلعان ءبىر اۋىز ءسوز. كوبى مىلقاۋدىڭ دولبارى سياقتى. ال گازەت بولسا سول ۋاقيعانىڭ استارىندا نە جاتىر, قانداي قۇپيا كۇش سونى قوزعاپ تۇر دەگەندى تالداپ جەتكىزىپ, اركىمنىڭ ميىنا قۇيىپ, ساناسىن اشىپ, ادامدىق كەيپىن تەرەڭدەتەتىن جالعىز كۇش.
سوڭعى ۋاقىتتاردا گازەتتىڭ حالىققا جاقىنداي تۇسكەنىن ەل ايتىپ تا ءجۇر. وسى «Egemen Qazaqstan», وبلىستىق گازەتتىڭ بەتتەرى حالىق سۋسىنداپ وتىرعان ماسەلەلەردى تەرەڭدەتە جازىپ ءجۇر. گازەت باسشىسىنىڭ جىپ-جىلى دۇنيەلەرىن وقىپ كوڭىل مارقايادى. قاتارداعى جۋرناليستەر دە قالىسار ەمەس. قالامنىڭ ۇشىن ءساتتى سىلتەي تۇسكەن.
وتان – وت باسىنان باستالادى, دەيمىز. سول وتباسىنىڭ جاعدايى مۇشكىلدەنىپ بارا جاتقانىن دا جازىپ جاتقان گازەت جۋرناليستەرى. اجىراسۋ شەكتەن شىعىپ كەتتى, اجىراسۋ مۇسىلمان ەلدەرىندە ءبىر نە ەكى پروتسەنت بولسا, بىزدە 40%-دان اسىپ جىعىلعان. نەگە دەگەن ساۋال اركىمنىڭ كوڭىلىن تىرنايدى. نەگە دەگەننىڭ ار جاعىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق, ءدىني تالىمنەن ايىرىلىپ قالعانىمىز جاتىر. «كەلىن نەگە دۇشپان, ەنە نەگە مىستان؟», دەپ جازعان جۋرناليست وسىنىڭ جاۋابىن ىزدەيدى.
كەكەش بولىپ قالعان ءتىلىمىزدىڭ دە جاناشىرى گازەت. ء«تىل بەرەكە باستاۋى», دەيدى جۋرناليست. «ونى ەستىر قۇلاق بولسا», دەپ قينالادى تاعى. رەنىشىن سىرتقا شىعارىپ شىعا كەلگەن جۇرتتىڭ الدىندا ءوز قازاعىنا ءوز تىلىندە سويلەي الماي تۇتىققان شەنەۋنىكتىڭ ەلدەن بەزەر بەينەسىن كورسەتىپ جۇرگەن گازەتتەن باسقا باق جوق. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ قازىرگى ۋاقىتتا جاۋاپتى مىندەت ەكەنىن دە باسا ايتىپ جۇرگەن جۋرناليستەر قاۋىمى.
ءبىزدىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەمىزدىڭ ءوزى ۇلت جاناشىرى دەگەنگە جاۋاپ ىزدەۋ. جاناشىرلىق ءتالىم-تاربيەدەن باستالادى. ءتىلىمىز لايلانىپ, ءدىنىمىز شۇبارلانعان تۇستا حالىقتىق قالپىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق نەگىزدەگى مەكتەپتەردىڭ قاجەتتىلىگىن تاۋسىلا ايتىپ جۇرگەن دە گازەتشىلەر. مەكتەپتەگى ەر بالادا ەركەكتىك مىنەز, جىگەردىڭ ورىستەپ وركەندەۋى ءۇشىن, ۇرپاقتىڭ نامىستى بولۋى ءۇشىن مەكتەپتەردە ەر مۇعالىمدەردىڭ اسا كوپ بولۋى دا گازەت بەتتەرىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان ماسەلە.
گازەتتەر جوشى حان ماڭىنا تۇرعىزىلار كەسەنە تۋرالى جابىلا جازۋدا, ال انا ۇلىتاۋدىڭ باسىندا جاتقان التىن وردا باتىرى ەدىگە تۋرالى تاريح ءالى ءۇنسىز. ماڭعىستاۋدا بىرەۋلەر ەدىگەنىڭ سۇيەگىن كوكتاسىمەن تاۋىپ الىپتى-مىس. اقتوبە جاقتا ءبارىن قاتە جازاتىن ورىستىڭ كارتاسى «موگيلا ەدىگە» دەگەندى تاۋىپ, شۋلاپ توي وتكىزىپ جاتىر. بۇرىنداعى تالاي باسپالار سول جەردە ەدىگەنىڭ اناسى جەرلەنگەن دەپ سان مارتەبە جازعان. ال عالىم شوقان اكادەميك شرەنكتى ەرتىپ, ۇلىتاۋدىڭ باسىنا شىعىپ ەدىگە مولاسىنا تاۋەپ ەتكەنىن جازادى. بۇل قازىرگى ءباتۋاسىز شالداردىڭ شاتپاق ءسوزى ەمەس, تاريحي دالەل. شوقان «ەدىگەنىڭ تاس بەيىتى قۇلاعان ماۆزولەي», دەپ جازعان.
بىزدىڭشە ەدىگە ماۆزولەيى قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەكتى ءىس, مۇندا ۇلتتىق نامىس جاتىر. مازار قالپىنا كەلتىرىلگەن جاعدايدا ونىڭ تاستان قالانعان, ازىرشە امان قاس بەتى سول كۇيىندە ساقتالۋى كەرەك. ونى بۇلدىرسەك مازاردىڭ تاريحي قۇندىلىعى جوعالادى, قاسيەتىنەن ايىرىلامىز. تاريحي جادىگەر كونەلىك كەلبەتىن ساقتاۋمەن الەم جۇرتىن وزىنە تارتادى. «كورسەك» دەگەن تۋريستەردىڭ لەگىن وسىعان قاراي بۇرادى, دەپ جازعانبىز.
ارىدەگى بۇقار مەن شورتانبايدىڭ, بەرىدەگى ابايدىڭ ۇلت ءۇشىن ايتقان ءسوزىن, ۇلگىلەرىن عىلىم تاپپاي ماقتانۋدىڭ بوس ەكەنىن, پاتشا بولساڭ دا ءتاڭىر الدىنا بارعاندا سۇرالارىڭ قاتەسىز ەكەنىن قاي ينتەرنەتتەن تالاي-تالاي تالداۋ تۇسىندىرمەلەرىمەن تابا قويار ەكەنسىز؟
تاپ وسى كۇنگى ساتتەردە جۇرت زەيىنىنەن تىسقارى قالعان, ءبىزدىڭ حالىق باسىنان كەشكەن ازا-تراگەديا قىرعىن اشتىق, ۇلتتى ەسەڭگىرەتكەن ساياسي رەپرەسسيا تۋرالى, الاشتىڭ اسىل پەرزەنتتەرى جونىندەگى زەرتتەۋلەردى گازەتتەن باسقا ەشبىر باق تۇبەگەيلى كوتەرگەن جوق.
بۇل ۇزىلمەيتىن تويلارداعى ىردۋ-دىردۋ, تەلەديدارداعى ءوزى ءسۇرىنىپ جاتىپ وزگەگە جىرتىڭداعان سايقىمازاق-كۇلكى ساناسىن جەپ قويعان كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ۇيقى وياتار دالەل دە بولار ەدى.
وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن مىڭ قويى بار مىقتى شارۋانىڭ ۇيىنە بارعان ەدىم. تۇرمىسى ءتاپ-ءتاۋىر. اينالا ءسۇزىپ قاراپ نەبىر گازەت-جۋرنال, نە كىتاپ كورە المادىم. «جيىرما جىلدان استى «كازيت» كورمەگەنىمە», دەيدى مىقتى شارۋا. بەسىنشىنى بىتىرگەن بالاسىنىڭ سويلەۋ دەڭگەيى...سىرتتا مىڭ قوي ماڭىرايدى, ۇيدە بالا...
وبلىستىڭ دا, اۋدان اكىمدەرىنىڭ دە جۇمىس دەڭگەيىنىڭ ناتيجەسى رەيتينگپەن بەلگىلەنەتىن ءتارتىپ قالىپتاسقان. ول بۇرىنداعى اۋەلى ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات-رۋح دەگەن انىقتاماعا دۇرىس شىعار, بىراق بۇگىنگى جاعدايداعى الەۋمەتتىڭ سۇرانىسىنا, ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن دەگەن تالاپ-تىلەكتەرگە ساي ەمەستىگىنە كوپشىلىكتىڭ كوزى جەتكەن. ۇلتتىڭ ءوسىپ وركەندەۋى ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىنا, رۋحاني دارەجەسىنىڭ بيىكتىگىمەن ولشەنەتىن جاعداي ابدەن تۋىنداعان. سول سەبەپتەن رەيتينگ تالابىنىڭ باسىندا ادامنىڭ بىلىكتىلىگى, تاريحي-مادەني دارەجەسى تۇرۋ كەرەك.
وسى توقسان ىشىندە قانداي كىتاپتار وقىدىڭ, قانداي گازەت-جۋرنالداردان رۋحاني بايلىق الدىڭ دەگەن ماسەلە سۇرالسا بيلىك باسىنداعىلار ءوز تاريحى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا كوڭىل بولۋگە ءماجبۇر بولار ەدى. ءتىپتى قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا الاردا وركەنيەتتەگى ەلدەردەگىدەي تاريح پەن مادەنيەتتەن اۋىزشا, جازباشا تەست تاپسىرۋ جولىمەن سىننان وتكىزۋ دە كەزەك كۇتتىرمەس شارا دەر ەدىك. تاپ بۇگىن, تاپ وسىنى تالاپ ەتە الماساق, شۇعىل جۇزەگە اسىرا الماساق الداعى تاعى ءبىر وتىز جىلدا نەمەرەسى تۇگىلى شوبەرەسىمەن ورىسشا سويلەسىپ, نەشە الۋان ءدىن مەن دىنسىماقتىڭ شىرماۋىنا شاتىلعان تاز قالپىمىزدا قالا بەرەمىز.
جاپپاي جامانداپ جۇرگەن سوتسياليزم تۇسىندا ميداي دالادا جالعىز ءۇي وتىرعان قويشىنىڭ ۇيىندە «جۇلدىز», اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەر «لەنينشىل جاس» جاتاتىن. تورىنە جايعاسقان قوناعىنىڭ ساۋلىعىن سۇراسقان سوڭ ء«اي, سەن انا «جۇلدىزداعى» مىناداي اڭگىمەنى وقىدىڭ با؟» دەگەننەن باستاپ اڭگىمەنىڭ راحاتىنا بولەنەتىن, نە گازەتتە ەسىمى جۇرگەن قۇرداستارىنىڭ تابىستى ەڭبەگىن ءسوز ەتىسەتىن.
ال بۇگىن... قىستاقتا جالعىز ءوزى شوشايىپ وتىرعان پاتشاعار تۇگىلى ءوزىن اجەپتاۋىر «كىسى» ساناپ جۇرگەننىڭ ۇيىنەن گازەت تابا المايسىڭ. ءوز ۇيىنەن ء«تىرى» گازەت كورمەي وسكەن بالا نە بولادى؟ اۋەلى گازەتتەگى قىزىق ماتەريالداردى وقىپ, وقۋ دەگەندى ساناسىنا ءسىڭىرىپ وسپەگەن بالا بولاشاقتا نە وقىسا دا ونى ءتۇسىنۋ قابىلەتىن جوعالتادى. گازەت نە كىتاپ بەتىندەگى جازۋلار ول ءۇشىن يرەك-يرەك سۋرەت بولىپ قانا ەلەستەيتىن, ءوزىنىڭ ءتىسى باتپايتىن «الدە نە» جۇمباق. بىزگە وسىنداي ساناسى وسپەگەن, توپاس ءجۇزدى ۇرپاق كەرەك پە؟
گازەت-جۋرنال وقىمايتىن, كۇندەلىكتى ساباعى ءبىر سارىندى جاتتاندى وتەتىن مۇعالىمنىڭ ۇرپاققا بەرەرى نە؟ مۇعالىمدى ءبىز نەگە نەشە ءتۇرلى كەرەكسىز قاعازدارمەن شىرماپ, باسىن داۋعا سالىپ قويدىق. ونىڭ ەسەسىنە نەگە نە جاڭالىق وقىدىڭ دەپ سۇرامايمىز.
ءوز باسىم بەس-التى ءتۇرلى گازەتتەن, ەكى-ءۇش جۋرنالدان قول ۇزگەن ەمەسپىن. بالالارىما, نەمەرەلەرىمە سولاردىڭ ىشىنەن تاڭداۋلى ماتەريالداردى وقىپ, باسقامەن ءبولىسىپ وتىرۋىن دا قاداعالايمىن. مىنا الماعايىپ زاماندا, ءۇمىت ساۋلەسى بۇلدىراعان تۇستا گازەت قانا ۇلتتىڭ جاناشىرلىعى مىندەتىن اتقارىپ وتىر.
اباي «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى» دەپ سول وقىپ جۇرگەندەردەن قيىن دا بولسا ساۋلەلى ءۇمىت كۇتكەن.
ال بۇگىنگى ينتەرنەت سونداي ءۇمىت ساۋلەسىن بەرە الا ما؟
ەندەشە ءبىر ۇلت تۇگىلى ادامزات بالاسىنىڭ الدى ب ۇلىڭعىر بوپ تۇرعان زاماندا جابىرقاعان جانىمىزدىڭ جاۋابىن ىزدەپ, قالامىن ۇشتاپ, كومەگىن ۇسىنعان گازەتتى ءبىز نەگە ولتىرۋگە ءتيىسپىز.
كامەل جۇنىستەگى,
جازۋشى
