سوت اشىقتىعى – ۋاقىت تالابى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق — جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ — قازاق­ستان­نىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قا­زاقستان حالقىنا بيىلعى جول­داۋ­ىندا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ءتيىستى كادرلىق جۇمىستىڭ جوقتىعىن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىز­مە­تىندە اشىقتىقتىڭ جەتىسپەيتىنىن سىنعا العان بولاتىن. سونداي-اق, ەل پرەزيدەنتى ءاربىر جۇيەنىڭ قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگى ىستەلگەن جۇ­مىس­تىڭ كولەمىمەن ەمەس, ساپاسىمەن ءول­شەنۋى قاجەت ەكەنىن دە اتاپ كورسەت­كەن-ءدى. وسى تالاپتار بيىگىنەن قارا­عان­دا اقتوبە وبلىستىق سوتىندا سوڭعى كەزدەرى قولعا الىنىپ جاتقان جۇ­مىس­تار كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. انا­بىر جىلدارى وبلىستىق سوتتىڭ ءتور­اعالارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جا­ما­نات­پەن قىزمەتىنەن بوساپ, بۇل جۇيە­دە جۇيەسىزدىك ورىن العانى دا راس بولاتىن. اقتوبە وبلىستىق سوتى­نىڭ توراعالىعىنا كەزىندە جوعارى سوتتىڭ سۋدياسى بولعان, الماتى وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان قار­جى, اتىراۋ وبلىستىق سوتتارىن ابى­رويلى باسقارعان بەكتاس بەك­نا­زاروۆ كەلگەلى جۇيەدە جاڭاشىلدىق­قا ۇمتىلۋشىلىق بايقالادى. جاڭا توراعا ءبىرىنشى كەزەكتە وبلىستىق سوت پەن بۇقارا حالىق­تىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىنىڭ بايلانىسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ, سوت جۇيەسىندەگى وقىس وقيعالار مەن ەلەڭ ەتكىزەرلىك دەرەك­تەردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جۇرتشىلىققا جەتكىزۋدى جولعا قويعان. اي سايىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىن ار­نايى شاقىرىپ, اتقارىلعان جۇ­مىستار تۋرالى حاباردار ەتۋ, ولار­دى تولعانتقان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ داستۇرگە اينالىپتى. – جالپى قۇپيا ۇستالعانعا قىزىعۋشىلىقتىڭ باسىم بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى ءجايت. سودان كە­لىپ, سوت جۇيەسى جۇمىستارىنا كۇ­مان­دانۋشىلىق, سۋديالار تۇگەن ەكەن دەگەن قاۋەسەت قاۋلاي ەسەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماق­سا­تىمىز وسىنداي ويدان شىعارىلعان وسەك-اياڭنىڭ الدىن-الۋ, سوت جۇيە­سى­نىڭ جۇمىسى, سۋديا قىزمەتى تۋ­را­لى حالىقتىڭ تۇسىنىك-تانىمىن قا­لىپتاستىرۋ, ءوزارا تىعىز بايلا­نىستا جۇمىس ىستەۋ, سونداي-اق, ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتى­لى­عىن كوتەرۋ, – دەيدى وبلىستىق سوت­تىڭ توراعاسى بەكتاس ءابدىحان ۇلى. سوت توراعاسىنىڭ باستاماسىمەن “قازاقستان-اقتوبە” تەلەديدارىنان “ادام جانە زاڭ” ايدارى اشىلىپ, ستۋدياداعى حابار جۇرگىزىلەتىن ورىن سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ كۇشى­مەن جابدىقتالىپتى. بولاشاقتا مۇندا تەك سوت ورگاندارى عانا ەمەس, وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى, پروكۋراتۋرا, قارجى پوليتسياسى جانە باسقا قۇقىق قورعاۋ سالاسى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, حابارلار جاساۋ ۇيعارى­لىپ­تى. جانە ونى تەلەديدار حابار­لارى اۋداندارعا بەرىلەتىن ۋاقىت كەس­تەسىنە سايكەس تاراتۋ ويلاستىرىلۋدا. سونداي-اق, وبلىستىق القابي­لەر سوتىنىڭ عيماراتىن سالتاناتتى اشۋ ءراسىمى بارىسىندا وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى بەكتاس بەكنازا­روۆتىڭ “ەلەكتروندى باقىلاۋ ءوندىرىسى” اتتى جاڭا جوباسى جۇرت­شىلىققا تانىستىرىلعان بولاتىن. “ەلەكتروندى باقىلاۋ ءوندىرىسى” جوباسىن پايدالانا وتىرا, سوتقا شاعىمدانعان تۇلعالار جانە سوت پروتسەستەرىنىڭ باسقا دا قاتىسۋ­شىلارى ءوز ۇيىندە, جۇمىسىندا وتىرىپ, ينتەرنەت ارقىلى سوت اكتىلەرىنىڭ كوشىرمەلەرىمەن تانىسا الادى. بۇل دەگەنىمىز, ولاردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەپ, سوت شىعارعان شەشىمدەرگە ۋاقتىلى شاعىم­دانۋىنا بولادى دەگەن ءسوز. اتال­مىش جوبانىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ماقساتى سوت عيماراتىنا كەلىپ,ءوزى قاتىساتىن ءىسى بويىنشا ناقتى اقپارات, سوت قۇجاتتارىن الماقشى بولىپ شى­دامى تاۋسىلىپ, كەزەك كۇتەتىن ازاماتتارعا كومەك بەرۋ, كەيبىر سۋديالار مەن سوت ماماندارى تاراپىنان سوت قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ كەزىندە جىبەرىلەتىن قاتەلىكتەردى بولدىرماۋ. ەلەكتروندى باقىلاۋ ءوندىرىسى العاشىندا اقتوبە وبلىسى مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتىندا ەنگىزىلدى. 2009 جىلعى تامىز بەن جەلتوقسان ايلارىندا وسى سوتپەن قارالعان 2 500 ءىس بويىنشا تالاپ ارىزدان باستاپ, وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق القاسى شىعارعان قاۋلىعا دەيىنگى بارلىق سوت قۇجاتتارى ارنايى قورعا جيناقتالىپتى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇزەگە اسى­رىلعان ەبو قىزمەتىنىڭ ناتيجە­سىندە قازىرگى كۇنى ينتەرنەت ارقىلى سوتقا قاتىسۋشى تاراپتارعا تانىسۋ ءۇشىن 3000-عا جۋىق ازاماتتىق ءىس ۇسىنىلىپ وتىرعان كورىنەدى. قا­تىسۋشى تاراپ نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلى ءوز تالاپ ارىزىن تاپسىرعان سوڭ, ءبىرىنشى ساتىداعى سوت كەڭسەسىنە كەلىپ ناقتى ءوز ءىسى بويىنشا ارنايى شيفردى الىپ, ءوز ۇيىندە, كەڭسە­سىندە نەمەسە ينتەرنەت-كافەدە وتى­رىپ-اق تولىق اقپارات الادى. ول ءۇشىن www.aktobesot.kz سايتىنى كىرىپ, ەبو ارنايى ءبولىمىن پايدا­لانۋ قاجەت. بۇل جوبا سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلار تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ وتىرعان كورىنەدى. اقتوبە قالاسىنىڭ سوتتارىن­داعى 14 ءماجىلىس زالدارىندا ورناتىلعان بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ولاردا بولىپ جاتقان پروتسەستەردى تىكەلەي ەفيردە قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ازاماتتاردان كەيبىر سۋديا مەن سوت ماماندارى تاراپىنان سوت پروتسەسىن جۇرگىزۋ بارىسىندا دورەكىلىك كورسەتۋى, ءىس جۇرگىزۋ زاڭ­دىلىعىن ساقتاماۋىنا شاعىم­دانۋى­نا بايلانىستى ەنگىزىلگەن جاڭالىق. وبلىستىق سوتتىڭ وقۋ-اقپاراتتىق ورتالىعى مەن وبلىس­تىق سوت توراعاسىنىڭ جەكە بولمە­سىندەگى مونيتورلار ارقىلى بولىپ جاتقان پروتسەستەردى باقىلاۋعا بولادى. اتالمىش جۇيەنى ەنگىزگەن­نەن كەيىن وبلىستىق سوت توراعا­سىنىڭ جەكە قابىلداۋىنا كەلۋشى­لەر تاراپىنان سوت پروتسەسى كەزىندەگى دورەكىلىك, سۋديالار تاراپتارىنان ءىس جۇرگىزۋ تالاپتارىن بۇزۋشىلىق سياقتى جايتتەرگە شاعىمدانۋ كۇرت ازايدى. سوت وتىرىسىنا قاتىسۋشى­لار زالداعى بەينەكامەرا مەن مي­كروفوندى كورىپ, بۇل جۇيەنىڭ قىز­مەت ەتەتىندىگىن, ونى وقۋ ورتالى­عىندا باقىلاپ وتىرعاندىعىن ءتۇسىنىپ, زاڭ مەن ادەپ تالاپتارىن ساقتاۋى وسى جۇيەنىڭ وڭ ناتيجەسى. بۇل جوبالار سوت تورەلىگىنىڭ ساپا­سىن جوعارىلاتىپ, سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىگىن قامتا­ماسىز ەتۋدە قايتارىمدى بولىپ وتىر. باستاپقىدا سۋديالار بەينە­كامەرا ورناتىلعان سوت زالدارىنان قاشقاقتاعانىمەن قازىر بۇعان بويلارى ۇيرەنە باستاپتى. ەندى سوتقا قاتىسۋشى سۋديالار دا, ايىپتاۋشىلار دا, جابىرلەنۋشى مەن جاۋاپكەر دە قورعاۋشىلار دا ادەپ ءتارتىبىن ساقتاۋعا, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋگە بەيىمدەلىپتى. ءسويتىپ, سوت پروتسەستەرىنە قاتىستى ارىز-شاعىم­دار مەيلىنشە ازايعان كورىنەدى. بىلتىر قابىلدانعان سوت شەشىم­دەرىنىڭ ءۇتىر-نۇكتەسىنىڭ وزگەرمەۋىنىڭ ءوزى بۇل جوبانىڭ سوت جۇيەسىندەگى جۇمىس كورسەتكىشىن جاقسارتۋعا ىق­پال ەتكەنىن كورسەتسە كەرەك. قىل­مىس­تىق ىستەردى قاراۋ مەرزىمى انا­عۇرلىم قىسقارىپتى. كەلەسى جىلعا اۋىسقان ىستەر ەكى ەسە ازايىپتى. وبلىستىق سوتتاعى تاعى ءبىر يگى ءىس سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن تازالىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ۇستىنەن ارىز-شاعىمدار كوپ تۇسەتىن كەيبىر سۋديالارعا مونيتورينگ ءجۇر­گىزۋ ءادىسى بولىپ تابىلادى. ونداي سۋديالارعا قىزمەتتىك تەكسەرۋ ءجۇر­گىزىپ, كەمشىلىكتەرى انىقتالسا با­قىلاۋعا الىنادى. ەگەر بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن تۇزەتىپ, دۇرىس جولعا ءتۇسىپ جاتسا موني­تورينگتەن الىپ تاستالادى, جۇمى­سىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا قىزمەتىنە سايكەس ەمەستىگىنە دەيىنگى شارالار الىنۋى بەك مۇمكىن. مۇندا سونداي-اق, قۇقىقتىق جانە زاڭنامالىق كەڭەس بەرۋ ءبول­مەسى اشىلىپ, وعان جۇمىس ۋاقى­تىندا وبلىستىق سوت قىزمەتكەرلەرى كەزەكشىلىككە تۇرادى. ولار كەلۋشى­لەرگە شارۋاسى بويىنشا كىمگە جولىعۋى كەرەك, قانداي قۇجاتتار تولتىرۋ قاجەتتىگىنە كەڭەس بەرەدى. وبلىستىق سوت سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ ءتىزىمىن جەرگىلىكتى باسىلىمداردا جاريالاۋ ارقىلى جۇرتشىلىقتىڭ ولار تۋرالى پىكىرلەرىن بىلەدى, ءسويتىپ, مۇنداي جاۋاپتى قىزمەتكە كىم-كورىنگەننىڭ ءوتىپ كەتپەۋىنىڭ الدىن الادى. قازىردىڭ وزىندە قىرىق ءبىر سۋديا­لىقتان ۇمىتكەردىڭ اتى-ءجونىن, ولاردىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىن اقتوبەلىكتەر ءبىلىپ وتىر. سۋديالار­دىڭ كادرلىق رەزەرۆىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ اقتوبەلىك جوباسى جوعارعى سوتتا جوعارى باعالانىپ, وسى ماسەلە بويىنشا اقتوبە وبلىستىق سوتىنىڭ بازاسىندا سەمينار وتكىزۋ جوسپارلانۋىنىڭ ءوزى وسىنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.