«جول-كولىك وقيعاسىنان بىرنەشە ادام قازا بولىپتى» دەگەن «جاڭالىققا» دا قۇلاق ۇيرەندى. «بىرنەشە ادام» دەگەنىمىز ءسوزدىڭ سىپايىلىعى ءۇشىن ايتىلعان اڭگىمە, ال شىن مانىندە كەي جاعدايلاردا 7-8, ءتىپتى, ءبىر اۆتوبۋستاعى 30-عا جۋىق ادامنىڭ ءبىر مەزگىلدە كوز جۇمعانى تۋرالى دا كەزىندە ءتيىستى مينيسترلىك پەن مينيسترگە قايعىرا جەتكىزگەنبىز.
«جول-كولىك وقيعاسىنان بىرنەشە ادام قازا بولىپتى» دەگەن «جاڭالىققا» دا قۇلاق ۇيرەندى. «بىرنەشە ادام» دەگەنىمىز ءسوزدىڭ سىپايىلىعى ءۇشىن ايتىلعان اڭگىمە, ال شىن مانىندە كەي جاعدايلاردا 7-8, ءتىپتى, ءبىر اۆتوبۋستاعى 30-عا جۋىق ادامنىڭ ءبىر مەزگىلدە كوز جۇمعانى تۋرالى دا كەزىندە ءتيىستى مينيسترلىك پەن مينيسترگە قايعىرا جەتكىزگەنبىز.
ويتكەنى, وسى جانتۇرشىگەرلىك اپاتتىڭ كوبى جامبىل وبلىسى ارقىلى وتەتىن الماتى – تاشكەنت اۆتوجولىنىڭ بويىندا بولادى. بىردە قورداي, مەركى, ەندى بىردە تۇرار رىسقۇلوۆ, جۋالى اۋداندارىنىڭ اۋماعىنان وتەتىن جولدا كولىك سوقتىعىسىپ, «بالەنباي ادام شىعىن بولدى» دەگەن حابار دۇڭك ەتە تۇسسە «تاعى دا ما؟» دەپ, ازا بويىڭ قازا بولىپ قويا بەرەدى ەكەن, ءتىپتى.
ەل-جۇرتتى «اھ» ۇرعىزىپ وتىرعان دا وسى جايت. الماتى – تاشكەنت جولى ادام ءومىرى ءۇشىن وتە قاۋىپتى جولداردىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىر. بۇل توتەنشە جاعداي – جامبىلدىق جول پوليتسەيلەرىنەن ۇنەمى جۇمىس رەجىمىندە بولۋدى تالاپ ەتسە كەرەك. باسقا جۇمىستىڭ ءبارىن قويا تۇرسا دا, كۇندىز-ءتۇنى وسى «قىل كوپىردىڭ» ەڭ قاۋىپتى-اۋ دەگەن تۇستارىندا جول ساقشىلارى كولىك جىلدامدىعىن, جۇرگىزۋشى «مىنەز-قۇلقىن» باقىلاپ تۇرار بولسا, الگى اپتا سايىن بولىپ جاتاتىن كىسى ءولىمى تۋرالى حاباردى ەستىمەس پە ەدىك دەپ تە ويلايسىڭ. بىراق, وكىنىشكە قاراي, جامبىلدىق ءىىد جول پوليتسەيلەرى بولعان اپاتتى عانا تىركەپ, «بالەنشە ادام قازا تاپتى» دەگەن جاعا ۇستاتار اقپارات بەرۋدى عانا مىندەت سانايتىن سياقتى.
جامبىل وبلىستىق ءىىد باستىعى ب.ايماعامبەتوۆ, مىسالى, «جىل باسىنان بەرى «اۆتوبۋس», «ابايلاڭدار – بالالار!», «قارسى جولاق», «ءبىز – جول بويىنداعى قاۋىپسىزدىك ءۇشىن», «توي كەرۋەنى», «جاياۋ جۇرگىنشى قاۋىپسىزدىگى», «قاۋىپسىز جول», «ەكوساقشى», «قاۋىپسىزدىك بەلدىگى» دەپ اتالاتىن بىرقاتار رەيدتەر مەن ءىس-شارا وتكىزدىك. ولار بويىنشا جول ەرەجەسىن بۇزعان كوپتەگەن جۇرگىزۋشىلەر انىقتالدى. اسىرەسە, ماس جۇرگىزۋشىلەردى ۇستاۋعا كوبىرەك كوڭىل بولدىك. مىسالى, جىل باسىنان بەرى 1384 جۇرگىزۋشى كولىگىنە ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ الىپ وتىرىپتى. سونىڭ سالدارىنان 10 ايدىڭ ىشىندە 12 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, 10 ادام قازا تاپسا, 17 ادام ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جاراقات العان» دەۋى مۇمكىن.
بىراق ءىس وسىمەن ءبىتتى مە؟ الگى اراق پەن شاراپقا «تويىپ» الىپ كوشەدەگى جۇرگىنشىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرگەن جۇرگىزۋشىلەرگە قانداي جازا قولدانىلدى؟ وبلىستىق ءىىد جول پوليتسياسى سوت ورىندارىنا وسى بويىنشا قانشا ءىس جىبەردى؟ الدە قاتتاما جىرتىلىپ, ءىس «قىسقارىپ» كەتتى مە؟ قىلمىستىق ءىس سوت ورىندارىنا جەتسە, ونداعى سۋديا قانداي ۇكىم شىعاردى؟ جىل باسىنان بەرى قانشا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلدى؟ الدە ماسەلەگە «كوكەلەرى» ارالاسىپ, «ءبىر جولعا» كەشىرىم جاساتتى ما؟ مىنە, وبلىستىق ءىىد بەرەتىن اقپاراتتىڭ وسى جاعى ەلگە جۇمباق. كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ايىرىلعان جۇرگىزۋشىلەر, بالكىم, ءالى دە ءىشىپ الىپ, ءالى دە اۆتوكولىك ايداپ, وزىنە دە, وزگەگە دە قاۋىپ ءتوندىرىپ, سايرانداپ جۇرگەن شىعار.
قاتاڭ ءتارتىپ جوق جەردە جۇرگىزۋشى دە ەركىنسىپ كەتەدى. مىسالى, شىلدە ايىندا الماتىدان تاراز قالاسىنا قوناققا كەلگەن جۇرگىزۋشى قىز ءبىر ءدامحانادا قۇربى-قۇرداستارىمەن ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ, شۋ شىعارادى. ونىمەن قويماي وقيعا ورنىنا كەلگەن پوليتسيا سەرجانتىنا سوقتىعىپ, ونىڭ پوگونىن ج ۇلىپ الادى. مىنە, جۇرت وسى وقيعانىڭ بولعانىن عانا ەستىدى. سوڭى نەمەن اياقتالدى؟ قر قك 321-بابىنىڭ 1-بولىگىمەن بۇزاقى قىزعا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 200-دەن 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش بويىنشا ايىپپۇل سالىندى ما؟ الدە 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى ما نەمەسە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلدى ما؟ بۇل – بەلگىسىز. بالكىم, ول الماتىسىنا بارىپ, تۇك بولماعانداي ءالى دە كولىك جۇرگىزىپ جۇرگەن شىعار...
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «رولگە ماس كۇيىندە وتىرعان جۇرگىزۋشى – كوپە-كورىنەۋ قىلمىسكەر. وندايلاردى زاڭنىڭ ەڭ قاتاڭ بابى بويىنشا جازالاۋ كەرەك. ايتپەسە, زاڭدى كۇشەيتۋ قاجەت. ويتكەنى, قازاقستان جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇرسا, جول-كولىك وقيعاسى جونىنەن ەكىنشى ەكەن. مەن كەشە قاسىموۆپەن سويلەستىم, وتكەن جىلى جولدا 2145 ادام قازا بولسا, بيىلعى توعىز ايدا 2273 ادام قايتىس بولىپتى. 22 مىڭ ادام جاراقات العان. ادامدارىمىز سيرياداعى سوعىستاعىداي قىرىلۋدا. ءبىز نەمەنە وسىنداي جاعدايمەن كەلىسۋىمىز كەرەك پە؟ ول ايتادى (ىشكى ىستەر ءمينيسترى – ك.س.) «جول ەرەجەسىن ساقتاماعان» دەپ, ال سوندا پوليتسيا نە ءۇشىن تۇر؟» دەگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ بۇل ءسوزىن ىشكى ىستەر ءمينيسترى دە, جامبىل وبلىستىق ءىىد باستىعى دا ەستىپ, وقىعان شىعار دەپ ويلايمىز. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ادامنىڭ ەتىنەن ءوتىپ سۇيەگىنە جەتەتىن وسى ءسوز ايتىلعان جەرىندە قالدى. ويتكەنى, جول بويىنداعى ەركىنسىگەن جۇرگىزۋشىلەر سول باياعى قارسى باعىتقا شىعىپ كەتۋ, ءبىر-بىرىمەن جارىسۋ, ءىشىپ الىپ رولگە وتىرۋ سياقتى سوراقىلىقتارىن ءالى دە جالعاستىرۋدا. ولاردىڭ الدىندا جول پوليتسيالارى دا دارمەنسىز. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى 3 ايىنىڭ وزىندە جامبىل وبلىسى ارقىلى وتەتىن حالىقارالىق اۆتوكولىك دالىزىندە جولاۋشىلار تاسىمالدايتىن اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كىناسىنەن 13 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, 14 ادام قازا بولسا, 87 ادام جاراقات الدى. ودان بەرى, مىنە, جەتى اي ءوتتى. جول اپاتى دا, كىسى ءولىمى دە كوبەيمەسە, ازايعان جوق. ەلباسى ايتسا, جەر-جەردەگى وسىنداي جاعدايعا جايباراقات قاراپ وتىرعان پوليتسيا باسشىلارىنا اشىنعاننان ايتادى.
ايتسا ايتقانداي, ءبىز وسى ماقالانى جازۋعا كىرىسەر كەزدە تاعى ءبىر جاعىمسىز جاڭالىق ەستىدىك. تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى قۇلان اۋىلىندا جول-كولىك اپاتى ورىن الىپ, 3 ادام قازا تاۋىپتى. الماتى – تاشكەنت اۆتوجولىنىڭ 441 شاقىرىمىندا تاراز – بىشكەك باعىتىمەن كەتىپ بارا جاتقان «مەرسەدەس-بەنس-د» اۆتوبۋسى «كاماز» جۇك كولىگىمەن سوقتىعىسقان. وقيعا كەزىندە اۆتوبۋستا 19 جولاۋشى بولعان. سول جول-كولىك وقيعاسى سالدارىنان 3 ادام قازا بولسا, 6 جولاۋشى اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپتى. سول كۇنى... تاعى ءبىر جامانات حابار جەتتى. الماتى – تاشكەنت اۆتوجولىنىڭ بويىنداعى مەركى مەن قورداي اۋىلدارىنىڭ اراسىندا «مەرسەدەس بەنس-320 ە» اۆتوكولىگىمەن كەتىپ بارا جاتقان 59 جاستاعى جۇرگىزۋشى جول-كولىك وقيعاسى سالدارىنان قازا تاپقان...
ال, وكىنىشكە قاراي, جامبىل وبلىستىق ءىىد باسشىلىعى ءۇشىن جول بويىنداعى اپاتتاردىڭ الدىن الۋدان باسقا دا جۇمىستار جەتكىلىكتى سياقتى. سىزگە وتىرىك, بىزگە شىن, ەلەكتروندى پوشتامىزعا جۋىردا عانا «جامبىل وبلىسى مكقب مم-ءنىڭ 61 جىل مەرەيتويى تويلاندى» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا كەلىپ ءتۇستى. توي سالتاناتىنىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرىمەن. الپىس جىلدى, ماقۇل, مەرەيتوي دەلىك. ال قاربالاس جۇمىسى ونسىز دا باستان اسىپ جاتقان پوليتسەيلەرگە 61 جىلدى تويلاۋدىڭ نە قاجەتتىلىگى بولدى ەكەن؟..
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
