رۋحانيات • 01 قازان، 2020

تاريحتىڭ تامىرشىسى

261 رەت كورسەتىلدى

التايدان اتىراۋعا، الاتاۋدان قاراتاۋعا دەيىنگى ۇلى دالا بەسىگىندە ۇزدىكسىز ۇرپاق ءوربىتىپ ءوسىپ-ونگەن قازاق اتاتەگىنىڭ ەلۋ عاسىرلىق شەجىرەسىن شەرتكەن جىلناماشى، قازاق حالقىنىڭ قولا داۋىردەن بۇگىنگە دەيىن كەڭ-بايتاق كيەلى اتاجۇرتىندا كىندىگى بەرىك بايلانىپ، ءناسىل-جۇراعاتىن ءوسىرىپ ءوربىتىپ، ەل مەن جەرىنىڭ تامىرلاستىعى بىتە قايناسىپ، ءبىرتۇتاس قۇبىلىسقا اينالعانىن الەمدىك عىلىمنىڭ قازىرگى جەتىستىكتەرىمەن ورنەكتەپ ايعاقتاعان تاريحتىڭ تامىرشىسى، ساقتاردىڭ سارقىتى بولعان قازاق جۇرتى سان عاسىر ساپىرىلىسقان حالىقتاردىڭ ۇلى كوشىنە ارالاسىپ، التى الاش اتانىپ، ءوزىنىڭ اتاقونىس مەكەنىندە ەجەلدەن بەرى بىرەگەي پوپۋلياتسيا ءتۇزىپ، تەگى مەن ءتۇر-تۇلعاسى ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالعانىن دايەكتەگەن عۇلاما – بۇگىن توقساننىڭ تورىنە شىعىپ، توپجارىپ وتىرعان تارلانبوز تاريحشى، ۇعا اكادەميگى، بولونيا اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، تاريح عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، وتاندىق انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ اتاسى ورازاق سماعۇلوۆ.

 

قازاق حالقىنىڭ تۋىستىق جۇ­يە­سى، اسىل تەگىن انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ ارقاۋىنا اينال­دىرعان ابىز عالىم سالىستىرمالى دەرەك رەتىندە باۋىرلاس حا­لىق­تاردىڭ بيوالەۋمەتتىك دەرەكتەرىن ءونىمدى پايدالانۋى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ارا بايلانىسىن، تۋىسقاندىق سەزىمىن جاقىنداتا تۇسەتىن التىن كوپىر سىندى اسەر قالدىرادى. ونىڭ زەرتتەۋ نىسانى قازاقستاننىڭ اۋما­عىندا عانا  شەكتەلىپ قال­ماي، موڭعوليانىڭ بايان-ول­گەي ايماعى، رەسەيدىڭ قوساعاش اۋدا­نى قازاقتارى اراسىندا ەكس­پە­ديتسيالىق ساپارلارعا ۇلاسىپ، ماڭىزدى ناتيجە بەرۋى الىستاعى قانداستارعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ كورىنىسى دەسەك بولا­دى. عالىمنىڭ ماجارستان ان­ترو­پولوگى تيبور توت جولىن جال­­عاستىرعان جاس بۋىن زەرت­تەۋ­شى­لەرمەن ارىپتەستىك بايلانىس­تار ورناتىپ، تۇران قۇرىلتايىن بەلسەندى قولداۋى دا دوستىقتى ارداقتايتىن باتاگويلىك بولمىسى ەكەنى ايان. كىسىلىك پاراساتىنا كىشىپەيىل قالىبى جاراسقان، عىلىمنىڭ اق سارايىنىڭ تورىنە بيازى بولمىس-بىتىمىمەن ءسان بەرگەن، تاباندى، ەڭبەكقور جىگەرىمەن تاۋ قوپارىپ، عىلىم كەنىن اش­قان ءبىرتۋار عۇلامانىڭ كەسەك تۇلعا­سى ول نەگىزىن قالاعان عىلىم سا­لا­سى­نىڭ كۇردەلى جۇيەسىمەن ۇندەستىكتە ورىلگەن. 

البەتتە، ادامزاتتىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى داۋىرلەردى زەرتتەيتىن سالانىڭ ءبىرى – انتروپولوگيا عىلىمى. بەل­گىلى ءبىر ايماقتان تۇتاس كون­تي­نەنت­تەردەگى تۇرعىنداردىڭ بيو­لوگيالىق دامۋىن تولىقتاي زەرت­تەي الاتىن بۇل عىلىم ءوزارا ەۆوليۋتسيالىق انتروپولوگيا، پالەوانتروپولوگيا، ەتنيكالىق انتروپولوگيا، تاريحي انتروپولوگيا جانە فيزيكالىق انتروپولوگيا دەپ جىكتەلەدى. وسىلاردىڭ قاتارىندا فيزيكالىق انتروپولوگيا – ادامنىڭ شىعۋ تەگىن، دەنە قۇرىلىمىن، جاسىن، سالماعىن، بويىن، ءتىرى كەزىندەگى ادەتتەرى مەن باس­قا دا ەرەكشەلىكتەرىن بۇلتارت­پاس دايەكتەر ارقىلى انىقتاي الاتىن بىردەن-ءبىر ناقتى عىلىم.

ىقىلىم زامانعى تاريحي وقي­عا­لاردىڭ كومەسكى تۇ­سىن تانىپ-بىلۋگە، بايىرعى حالىق­تار­دىڭ بەت-بەينەسىن ءدوپ باسۋعا سۇبە­لى ۇلەس قوساتىن بۇل سالانى عالىم­دار الدەقاشان مويىنداسا دا، الەم بويىنشا انتروپولوگ عالىمدار ساۋساقپەن سانارلىق ەكەن. سەبەبى انتروپولوگ بولۋ ءۇشىن مەديتسينا مەن ارحەولوگيانى ۇشتاستىرىپ، تاريح پەن مادەنيەتتى تەرەڭ ءبىلۋ كەرەك.

قازاقستانداعى انتروپولوگيا عىلىمى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قىزىل ساياساتىنا ۇشىراسا دا، تاۋەل­­سىزدىكتىڭ ارايلى تاڭى­مەن قايتا جاڭعىرىپ، بيىك بەلەسكە كوتەرىلگەنى بەلگىلى. اري­نە، مۇنداي جەتىستىك وسى سالادا ۇشان-تەڭىز جۇمىستار اتقارىپ، تولايىم تابىستارعا جەتكەن بەل­گىلى عالىم، اكادەميك، تۇڭعىش قا­زاق انتروپولوگى ورازاق اعانىڭ قا­جىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. ول – ەلىمىزدەگى فيزيكالىق انتروپولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاپ، جارتى عاسىرعا جۋىق قازاق حالقىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىن زەرتتەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جات­قان بىرەگەي مامان. بيىل توقساننىڭ تورىنە شىققان ورازاق اعا ءالى دە وسى سالانىڭ تىزگىنىن بەرىك ۇستاپ، ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇر­­­گىزىپ كەلەدى.

سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ، بۇرمالانعان تاريحىمىز­دى قايتا پايىمداۋعا، جوعال­عان قۇندىلىقتارىمىزدى قاي­تا تۇگەندەۋگە اتسالىسىپ جۇر­گەن اكادەميك اعامىزدىڭ قيىن­دىققا تولى كۇردەلى ءومىرى مەن عىلىمداعى جەمىستى ەڭبەگى ءبىر كى­تاپقا جۇك بولارلىق. وسى ورايدا، قاشاندا اسىل قالپىنان اينىماي، اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باساتىن زيالى تۇلعانى مەرەيلى 90 جاسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ، ونىڭ تۇلعالىق بولمىسى مەن عىلىمي-شىعارماشىلىق جولى جايىندا از-كەم تولعانۋدى ءجون كوردىك.

ورازاق سماعۇل ۇلى 1930 جى­لى قوستاناي وبلىسى مەڭدى­قارا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان اناسىنان ايى­رىلىپ، تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ تارتقان ونىڭ سابيلىك شاعى اشار­شىلىقپەن، بوزبالا شاعى قا­سىرەتتى سوعىس جىلدارىمەن ورىل­گەن. ورازاق اعا ءوزىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى ءبىر سۇحباتىندا: «مەن سول اشارشىلىق جىلدارى تۋ­عان ءتولمىن. انام اشتىقتان بۇرا­تى­لىپ ءولىپ جاتقاندا، ءبىر كۇن بويى قوينىندا جاتىپ، ەم­شەگىن ەمىپپىن. كورشى رە­سەي­گە تاماق ىزدەپ كەتكەن اكەم كەلىپ، مەنى اجالدان امان الىپ قالىپ­تى»، دەيدى.

سول كەزدە ويىن بالاسى بولسا دا، قازاق دالا­سىن جايلاعان اش­تىق پەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ سال­قىن ىزعارى قاي­دان ەسىپ تۇرعا­نىن ىشتەي باعام­داپ، زوبالاڭ جىل­دارداعى قاسىرەتتى وقيعالاردى جادىنا ءتۇيىپ وسەدى. اعامىز جاس­­­­تايىنان اۋىر جۇمىستارعا جە­گى­­لىپ، شارشاپ-شالدىقسا دا، وقى­سام، بىلسەم دەگەن ىلىمگە قۇش­­تارلىعى ونىڭ قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋل­تەتىنە وقۋعا تۇسۋىنە سەبەپ بولادى. ۋنيۆەرسيتەت قا­بىر­عاسىندا ءجۇرىپ ءوز ۇلتىنىڭ وتكەن تاريحى مەن شىعۋ تەگىن زەرتتەۋدى ماقسات ەتەدى. ءار جاز سايىن ارحەولوگيالىق قاز­با جۇ­مىستارىنا قاتىسىپ، مول تاجى­ريبە جينايدى. عالىمنىڭ انتروپولوگ رەتىندە قالىپتاسۋىنا دا وسى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا­لاردا كورگەن-تۇيگەندەرى ۇلكەن ىقپال ەتسە كەرەك. ول تۋرالى ءوزى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «بىردە كەزەكتى ارحەولوگيالىق پراكتيكادا جۇر­گەنىمىزدە، ارحەولوگتەردىڭ تابىلعان ارتەفاكتىلەردى جيناپ الىپ، ادام سۇيەكتەرىن قالدىرىپ كەتەتىنىن بايقادىم. ولاردان ادام سۇيەكتەرىن نەگە جيناپ المايمىز، بۇل دەگەن ناعىز دالەل-دايەكتەر عوي دەگەن سۇراعىما «مۇ­نى زەرتتەيتىن بىزدە مامان جوق»، دەپ قىسقا قايىردى».

وسى وقيعادان كەيىن جاس مامان الماتىداعى مەدينستيتۋتقا بارىپ، «ادام اناتومياسى» كافە­دراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پروفەس­سور نۇرىش بوكەيحانوۆقا جو­لى­عىپ، سۇيەكتەردىڭ زەرتتەلمەي جاتقانىن جانە ءوزىنىڭ وسى سا­لانىڭ مامانى بولعىسى كەلە­تىنىن جەتكىزەدى. سوندا نۇرىش بوكەيحانوۆ: «اپىر-اي، قازاقتىڭ سۇيەگىن زەرتتەيتىن ءبىر ادام تا­بىل­دى-اۋ»، دەپ بالاشا قۋانىپ، وسى وقۋ ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى ادامىن شاقىرتىپ، دەرەۋ وقۋعا قابىلداتقان ەكەن.

ورازاق سماعۇل ۇلى تاريح ما­ماندىعىن تامامداعان سوڭ،  ۇعا تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا جانە الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىندا قوسىمشا جۇمىس ىستەپ، ەكى ماماندىقتى قاتار الىپ جۇرەدى. ارينە، عالىمنىڭ باق-تالايىنا وراي، وداقتىڭ جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن انتروپولوگيا سالاسىنا مامان دايارلاۋ تاپسىرماسىمەن 1957 جىلى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ  جولداماسى بۇيىرىپ، ماسكەۋگە اتتانۋى – ونىڭ عىلىمداعى جار­قىن بولاشاعىنىڭ باستاۋى ەدى. بولاشاق انتروپولوگ ماسكەۋ مەم­­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە با­رى­سىمەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­­تيتۋتى مەن بيولوگيا فا­كۋل­تە­تىندەگى انتروپولوگيا مۋ­زەيىن­دە تاجىريبە جيناقتاۋعا جى­بە­رىلەدى. تاجىريبە بارىسىندا ماي­­مىلداردىڭ اناتوميالىق قۇ­رىلىمىن زەرتتەپ، كەيىننەن لەنينگرادتاعى بەلگىلى عالىم، پروفەسسور ۆ.ل.گينزبۋرگتىڭ قارا­ماعىندا I پەتر كەزەڭىنەن بەرى ساقتالعان ادام سۇيەكتەرىنىڭ قۇ­رى­لىمىمەن تانىسادى، ادام­نىڭ فيزيولوگياسى بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. وسىلايشا، جان-جاقتى مول ءبىلىم مەن باي تاجىريبە جيناقتاعان جاس زەرت­تەۋشى 1958 جىلى اسپيرانتۋ­راعا قابىلدانادى.

ورازاق سماعۇل ۇلى كانديدات­تىق زەرتتەۋ تاقىرىبىن قازاق­ستان انتروپولوگياسىمەن بايلانىس­تىرماق بولعاندا عىلىمي كەڭەس مۇ­شەلەرى قازاقستاندا كونە ءداۋىر ادام سۇيەكتەرىنىڭ بازاسى جوقتىعىن العا تارتادى. وسى تۇس­تا ۇستازى گ.دەبەتس ماسكەۋدەگى ۇلكەن جيىنعا اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ كەلگەنىن، سول ارقىلى بۇل ماسەلەنى ءبىرجولا شەشىپ الۋىن­ ايتىپ كەڭەس بەرەدى. بولاشاق انتروپولوگ قازاق عىلىمىنىڭ تاۋ تۇل­عاسى، اكادەميك ق.ي.سات­باەۆ­پەن جولىعىپ، ەلى­مىز­دە فيزيكالىق انتروپولوگيا عىلىمىن دامىتىپ، وسى ار­­قىلى قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاري­حى مەن گەنەتيكاسىن زەرتتەۋ ءىسىن قولعا العىسى كەلەتىنىن جەتكىزەدى. وسى كەزدەسۋ تۋرالى عالىم ءوز ەستەلىگىندە: «قانىش يمان­تاي ۇلى سول كەزدەسۋدە مەنى قولدايتىنىن جەتكىزىپ تۇرىپ: ء«اي، ورازاق، سەن قازاقتىڭ بيو­لوگيالىق اكە-شەشەسىن (شىعۋ تەگىن) انىقتا»، دەپ قاداپ تاپسىردى، سول اماناتى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى»،  دەيدى. كوپ وتپەي ۇلى اكادەميكتىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان العاشقى ەكسپەديتسيا سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىنان باستالىپ، باياناۋىل وڭىرىندە جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا اۋىل، اۋداندارىندا جالعاسادى. وسى ورايدا، «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەندەي، قانىش اعانىڭ قولداۋى مەن سەنىمى جاس عالىمعا قانات ءبىتىرىپ، كەيىننەن كەڭەستىك شەڭ­بەردەن شىعىپ، الەمدىك دەڭ­گەيدەگى بەلگىلى انتروپولوگ-عا­لىم رەتىندە تانىلۋىنا تىكەلەي ىق­پال ەتەدى.

وسى وقيعادان كەيىن قازاقستان بويىنشا انتروپولوگيالىق ىرگە­لى زەرتتەۋ جۇمىستارى و.سما­عۇل­ ۇلىنا تابىستالادى. بۇل ۋاقىت­تا ول كانديداتتىق زەرتتەۋىن ءسات­تى قورعاپ، عىلىمي دارەجەسىن ال­عان كاسىبي انتروپولوگ-تىن. ماس­كەۋدە جۇرگەندە ءتالىم العان گ.ف.دەبەتس، يا.يا.روگينسكي، ۆ.ۆ.بۋناك سىندى انتروپولوگ عا­لىم­دارمەن قا­ناتتاسا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ۇزاق جىلدار ورتالىق ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دا فيزيكالىق انتروپولوگيا­سىن زەردەلەپ، تىڭ دەرەكتەر مەن مول جاڭالىقتارعا قول جەت­كىزەدى. عالىم ۇلكەن جوبالاردى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن جاپو­نيا، اقش، ءۇندىستان ەلدە­رىندە بولىپ، حالىقارالىق عا­لىم­دارمەن تاجىريبە الماسىپ، بىرنەشە انتروپولوگيالىق ەكس­پە­ديتسياعا قاتىسادى. وسى جىلداردا جيناقتالعان دەرەك­كوزدەردىڭ قورىتىندىسى رە­تىندە 1970 جىلى «قولا داۋى­رى­نەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى قازاق­ستان تۇرعىندارى» دەگەن پالەوانتروپولوگيالىق زەرتتەۋى جارىققا شىعادى.

عالىمنىڭ تىرناقالدى تۋىن­دى­لارىنىڭ ءبىرى – «قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق گەنوگەوگرافياسى» كى­تابى سول كەزدەگى قوعامدىق جانە عىلىمي ورتادا ەرەكشە قى­زىعۋشىلىق تۋدىردى. بۇل كىتاپ­قا عالىمنىڭ شيرەك عاسىر بويى جيناقتاعان باي ماتەريال­دارى ەنگەن. الايدا ورتالىق كوميتەت بۇل كىتاپتىڭ مازمۇنى پارتيانىڭ يدەو­لوگياسىنا ساي ەمەس دەگەن جەلەۋمەن ونىڭ تارا­تىلۋى­نا تىيىم سالادى. تاعىلعان ايىپ: «و.سماعۇلوۆ شەتەلدىك بۋر­­جۋازيانىڭ يدەولوگياسىمەن ۋلان­عان ءارى قازاق­تاردى رۋعا، جۇزگە ءبولiپ، ەسكiلiكتi دارiپتەدى» دەگەن نەگىزسىز جالالار. عالىمنىڭ «مەن رۋ، جۇز­دەردى ءتاسىل رەتىندە پايدالاندىم، سول ارقىلى ءار ايماق­تا­عى قازاقتاردىڭ بيولوگيالىق قان قۇرامى مەن گەنەتيكاسىن زەرتت­ەپ، ولاردىڭ ءبىر­تۇتاس ۇلت ەكەنىن دالەلدەدىم» دەگەن پىكى­رىنە ەشكىم قۇلاق اسپايدى. وسى تۇستا جالعىز اكادەميك ال­كەي مارعۇلان عانا سىڭارجاق پiكiر­لەرگە قارسى تۇرىپ، ورازاق سماعۇلوۆتىڭ «قازاق­ستاننىڭ ەتنيكالىق گەنوگەوگرافياسى» كىتابى جالپىعا تۇسiنiكتi ءارى قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن شەجىرەسىن تولىق تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وتە جو­عارى دەڭگەيدەگى عىلىمي ەڭبەك  دەگەن جوعارى باعا بەرەدى. الايدا اتالمىش ەڭبەك پارتيانىڭ قاۋ­لىسىمەن سورەلەردەن الىنىپ، ءتىپتى شەتەلگە تاراتىلىپ كەتكەن نۇسقالارىنىڭ دا كەيبىرى كەرى قايتارىلىپ، ورتەلەدى. تەك 1991 جىلى ورتالىق كوميتەت تارا­تىلعاندا عانا عالىمنىڭ كىتابى رەسمي تۇردە اقتالىپ، ءوز باعاسىن الادى. شىنتۋايتىندا، بۇل ەڭ­بەك سول كەزدە-اق حالىقارالىق بەدەل­دى عالىمدار تاراپىنان مويىن­دالىپ، ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعان ەدى.

وسى وقيعالاردان كەيىن دە عالىم­نىڭ قالامى مۇقالماي، 1982 جىلى «قازاقستاننىڭ ەتني­كالىق انتروپولوگياسى»، 1989 جىلى «قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق ودون­تولوگياسى» دەگەن عىلىمي زەرت­تەۋلەرى جاريالانادى. ونىڭ انترو­پولوگيا سالاسىندا اتقار­عان تولاعاي ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – تۇعىرلى تۇلعالارىمىزدىڭ بەت-بەينەسىن قالپىنا كەلتىرىپ، حا­لىققا قايتا قاۋىشتىرۋى. ماسە­­لەن، ۇلىق ۇلىستىڭ اتاسى جوشى حان مەن الاشا حان كەسەنەلەرىنە جۇرگىزىلگەن عىلى­مي جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىن­دا ءجۇرىپ، تابىلعان ادام سۇيەك­­تەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. عا­لىم  الاشا حان كەسەنەسىنەن قازىپ الىنعان باسسۇيەكتىڭ نەگى­زىن­دە جاسالعان ءمۇسىننىڭ انتروپو­لوگيالىق انىقتامالارى قازاققا كەلەتىنىن دالەلدەدى. سون­داي-اق ول قوبىلاندى باتىر كەسەنە­سىنە دە ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزىپ، ادەبيەتشى، تاريحشى، ارحەولوگ عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ، ايگىلى باتىر تۇل­عانىڭ انتروپولوگيالىق بەينەسىن قال­پى­نا كەلتىرەدى. ول تابىلعان سۇيەكتى زەرتتەي كەلە، قوبىلاندى باتىر­دىڭ بەت-بەينەسىندە ورتا عا­سىرلار كەزەڭىندە قالىپ­تاسقان قازاقتارعا ورتاق انتروپو­لو­گيا­لىق ەرەكشەلىكتەر بار ەكە­نىن ايتادى. اكادەميكتىڭ ءدال وسىنداي ابىلاي حان مەن اي­تەكە بيگە قا­تىستى عىلىمي زەرت­تەۋلەرى وتان تاريحىنداعى تۇلعاتانۋ سالاسىنا قوسقان زور ۇلەس دەپ باعالاۋعا بولادى.

انتروپولوگ-عالىمنىڭ ءار جىل­دارى قازاقستاننىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنە جۇرگىزىلگەن ەكسپەدي­تسيالارىنىڭ ناتيجەسىن­دە «ابى­لاي حان: تاريحي-انترو­پو­لو­گيالىق زەرتتەۋلەر»، «التاي قا­زاق­­تارى»، «قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق انتروپولوگياسى»، «قازاق حالقىنىڭ تاريحي انتروپولوگياسى»، «قازاق حالقىنىڭ ان­تروپولوگيالىق تاريحى»، «قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى» جانە «قا­زاق حالقى جانە اتاتەگى» اتتى ىر­گەلى زەرتتەۋلەرى جاريا­لانىپ، 300-دەن اسا عىلىمي ماقالا­سى الىس-جاقىن شەتەلدەردە جارىق كوردى. اكادەميكتىڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – قىزى ايناگۇل سماعۇلوۆا­مەن بىرلەسىپ جازعان «قازاق حال­قى جانە اتا­تەگى» اتتى كىتا­بى. اتالعان عى­لىمي ەڭبەكتە عالىم­نىڭ 50 جىل­عا جۋىق جيناقتاعان ماتەريالدارى نەگىزىندە قا­زاق حالقى­نىڭ بەت-بەينەسى، قان جۇيەسى، ءتىس مورفولوگياسى، تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەك­تە­رىنە جاسالعان سالىستىرما­لى زەرتتەۋلەرىنىڭ عىلىمي تۇجى­رىم­دارى توپتاستىرىلعان. سون­­­داي-اق كىتاپتىڭ جالپى ماز­مۇنى بايىرعى قازاقتاردىڭ اتامەكەنى مەن ونىڭ تۇرعىندا­رىنىڭ شىعۋ تەگىنە، ولاردىڭ تا­ريحي-بيولوگيالىق دامۋىنا بايلانىستى ەتنوانتروپولوگياسىنا، تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ لينگۆيستيكاسى مەن انتروپولوگياسىنا ارنالعان.

عالىمنىڭ قاي ەڭبەگىن الىپ قارا­ساڭىز دا تەرەڭ پايىم­داۋ­­لارعا، عىلىمي تىڭ تۇجى­رىم­دار مەن ناقتى دالەل-دايەك­تەرگە نەگىزدەلگەن. ول قاي تاقى­رىپ­تى جازسا دا ۇعىنىقتى تىل­مەن جەتكىزىپ، وقىرمانىن تاريح­تىڭ تەرەڭ يىرىمىنە ءيىرىپ اكە­تەدى. ورا­زاق سماعۇل ۇلىنىڭ ەڭبەك­تەرىن وقىپ وتىرىپ، بايىرعى بابا­لاردىڭ باتىر كەلبەتىن كوز ال­دىڭىزعا ەلەستەتەسىز، ۇلى دا­­­لا­­نى كوكتەي ءوتىپ جوڭكىلگەن حا­لىق­تاردىڭ ءدۇبىرلى دابىسى مەن سىر-سىمباتىن سەزىنەسىز. عا­سىر­لار قويناۋىنا سۇڭگىپ، تاريحتى ۇعاسىز، تۇلعالاردى  جا­قىن­نان تاني تۇسەسىز.

تۇيىندەي كەلگەندە، عالىمنىڭ قاجىرلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ارقا­سىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحي-بيولوگيالىق دامۋ ساتىلارى سوناۋ تاس داۋىرىنەن باستاۋ الىپ، كەيىن مىس، قولا، ەرتە تە­مىر جانە تۇركى كەزەڭى ارقىلى ءۇزى­لىس­سىز جالعاسىپ كەلگەندىگى انىق­تا­لىپ، تۇڭعىش رەت قىرىق عاسىر­لىق تاريحىمىز ءتۇزىلىپ وتىر. سوندىقتان دا ورازاق سماعۇل­ ۇلىن­داي الەمدىك دەڭگەيدەگى ان­تروپولوگ-عالىمنىڭ ماڭدايى­مىز­­عا بۇيىرعانىن ماق­تانىش ەتۋ كەرەك.

ورازاق سماعۇل ۇلى – بۇگىندەرى وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ ابىز اقساقالى. ول ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇگىن ارقالاپ، ەلىمىزدە كەنجەلەپ قالعان انتروپولوگيا سالاسىنا جان بىتىرگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشى مامان، رۋحاني ومىرى­مىزدەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە ساليقالى وي، بايسالدى پىكىر ايتىپ جۇرگەن ۇس­تانىمى بەرىك زيالى، عىلىم­نىڭ قامقورشىسى. قاشاندا بويىنان ادىلەتتىڭ جولىندا ءجۇرىپ، ءادىل سويلەيتىن، جانىنان ىزگىلىكتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن ورازاق اعا كەشەگى الاشتىڭ ايبوز وقىمىستىلارىنىڭ سارقىتى سىن­دى دەگدار تابيعاتىمەن حال­قىنا عىلىم ءنارىن شاشىپ جۇر­گەن تەرەڭ پاراسات يەسى، سيرەك كەز­دەسەتىن ينتەللەكتۋال تۇلعا.

جاساي بەرىڭىز، جاقسى اعا!

 

سوڭعى جاڭالىقتار

نامىسىن تۋ ەتكەن

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار