قازاق حالقىنىڭ تۋىستىق جۇيەسى, اسىل تەگىن انتروپولوگيا عىلىمىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرعان ابىز عالىم سالىستىرمالى دەرەك رەتىندە باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بيوالەۋمەتتىك دەرەكتەرىن ءونىمدى پايدالانۋى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ارا بايلانىسىن, تۋىسقاندىق سەزىمىن جاقىنداتا تۇسەتىن التىن كوپىر سىندى اسەر قالدىرادى. ونىڭ زەرتتەۋ نىسانى قازاقستاننىڭ اۋماعىندا عانا شەكتەلىپ قالماي, موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعى, رەسەيدىڭ قوساعاش اۋدانى قازاقتارى اراسىندا ەكسپەديتسيالىق ساپارلارعا ۇلاسىپ, ماڭىزدى ناتيجە بەرۋى الىستاعى قانداستارعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ كورىنىسى دەسەك بولادى. عالىمنىڭ ماجارستان انتروپولوگى تيبور توت جولىن جالعاستىرعان جاس بۋىن زەرتتەۋشىلەرمەن ارىپتەستىك بايلانىستار ورناتىپ, تۇران قۇرىلتايىن بەلسەندى قولداۋى دا دوستىقتى ارداقتايتىن باتاگويلىك بولمىسى ەكەنى ايان. كىسىلىك پاراساتىنا كىشىپەيىل قالىبى جاراسقان, عىلىمنىڭ اق سارايىنىڭ تورىنە بيازى بولمىس-بىتىمىمەن ءسان بەرگەن, تاباندى, ەڭبەكقور جىگەرىمەن تاۋ قوپارىپ, عىلىم كەنىن اشقان ءبىرتۋار عۇلامانىڭ كەسەك تۇلعاسى ول نەگىزىن قالاعان عىلىم سالاسىنىڭ كۇردەلى جۇيەسىمەن ۇندەستىكتە ورىلگەن.
البەتتە, ادامزاتتىڭ پايدا بولۋىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى داۋىرلەردى زەرتتەيتىن سالانىڭ ءبىرى – انتروپولوگيا عىلىمى. بەلگىلى ءبىر ايماقتان تۇتاس كونتينەنتتەردەگى تۇرعىنداردىڭ بيولوگيالىق دامۋىن تولىقتاي زەرتتەي الاتىن بۇل عىلىم ءوزارا ەۆوليۋتسيالىق انتروپولوگيا, پالەوانتروپولوگيا, ەتنيكالىق انتروپولوگيا, تاريحي انتروپولوگيا جانە فيزيكالىق انتروپولوگيا دەپ جىكتەلەدى. وسىلاردىڭ قاتارىندا فيزيكالىق انتروپولوگيا – ادامنىڭ شىعۋ تەگىن, دەنە قۇرىلىمىن, جاسىن, سالماعىن, بويىن, ءتىرى كەزىندەگى ادەتتەرى مەن باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىن بۇلتارتپاس دايەكتەر ارقىلى انىقتاي الاتىن بىردەن-ءبىر ناقتى عىلىم.
ىقىلىم زامانعى تاريحي وقيعالاردىڭ كومەسكى تۇسىن تانىپ-بىلۋگە, بايىرعى حالىقتاردىڭ بەت-بەينەسىن ءدوپ باسۋعا سۇبەلى ۇلەس قوساتىن بۇل سالانى عالىمدار الدەقاشان مويىنداسا دا, الەم بويىنشا انتروپولوگ عالىمدار ساۋساقپەن سانارلىق ەكەن. سەبەبى انتروپولوگ بولۋ ءۇشىن مەديتسينا مەن ارحەولوگيانى ۇشتاستىرىپ, تاريح پەن مادەنيەتتى تەرەڭ ءبىلۋ كەرەك.
قازاقستانداعى انتروپولوگيا عىلىمى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قىزىل ساياساتىنا ۇشىراسا دا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى تاڭىمەن قايتا جاڭعىرىپ, بيىك بەلەسكە كوتەرىلگەنى بەلگىلى. ارينە, مۇنداي جەتىستىك وسى سالادا ۇشان-تەڭىز جۇمىستار اتقارىپ, تولايىم تابىستارعا جەتكەن بەلگىلى عالىم, اكادەميك, تۇڭعىش قازاق انتروپولوگى ورازاق اعانىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. ول – ەلىمىزدەگى فيزيكالىق انتروپولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاپ, جارتى عاسىرعا جۋىق قازاق حالقىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىن زەرتتەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان بىرەگەي مامان. بيىل توقساننىڭ تورىنە شىققان ورازاق اعا ءالى دە وسى سالانىڭ تىزگىنىن بەرىك ۇستاپ, ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى.
سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناپ, بۇرمالانعان تاريحىمىزدى قايتا پايىمداۋعا, جوعالعان قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا تۇگەندەۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن اكادەميك اعامىزدىڭ قيىندىققا تولى كۇردەلى ءومىرى مەن عىلىمداعى جەمىستى ەڭبەگى ءبىر كىتاپقا جۇك بولارلىق. وسى ورايدا, قاشاندا اسىل قالپىنان اينىماي, اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن زيالى تۇلعانى مەرەيلى 90 جاسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, ونىڭ تۇلعالىق بولمىسى مەن عىلىمي-شىعارماشىلىق جولى جايىندا از-كەم تولعانۋدى ءجون كوردىك.
ورازاق سماعۇل ۇلى 1930 جىلى قوستاناي وبلىسى مەڭدىقارا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان اناسىنان ايىرىلىپ, تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ تارتقان ونىڭ سابيلىك شاعى اشارشىلىقپەن, بوزبالا شاعى قاسىرەتتى سوعىس جىلدارىمەن ورىلگەن. ورازاق اعا ءوزىنىڭ بالالىق شاعى تۋرالى ءبىر سۇحباتىندا: «مەن سول اشارشىلىق جىلدارى تۋعان ءتولمىن. انام اشتىقتان بۇراتىلىپ ءولىپ جاتقاندا, ءبىر كۇن بويى قوينىندا جاتىپ, ەمشەگىن ەمىپپىن. كورشى رەسەيگە تاماق ىزدەپ كەتكەن اكەم كەلىپ, مەنى اجالدان امان الىپ قالىپتى», دەيدى.
سول كەزدە ويىن بالاسى بولسا دا, قازاق دالاسىن جايلاعان اشتىق پەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ سالقىن ىزعارى قايدان ەسىپ تۇرعانىن ىشتەي باعامداپ, زوبالاڭ جىلدارداعى قاسىرەتتى وقيعالاردى جادىنا ءتۇيىپ وسەدى. اعامىز جاستايىنان اۋىر جۇمىستارعا جەگىلىپ, شارشاپ-شالدىقسا دا, وقىسام, بىلسەم دەگەن ىلىمگە قۇشتارلىعى ونىڭ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسۋىنە سەبەپ بولادى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ ءوز ۇلتىنىڭ وتكەن تاريحى مەن شىعۋ تەگىن زەرتتەۋدى ماقسات ەتەدى. ءار جاز سايىن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسىپ, مول تاجىريبە جينايدى. عالىمنىڭ انتروپولوگ رەتىندە قالىپتاسۋىنا دا وسى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالاردا كورگەن-تۇيگەندەرى ۇلكەن ىقپال ەتسە كەرەك. ول تۋرالى ءوزى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «بىردە كەزەكتى ارحەولوگيالىق پراكتيكادا جۇرگەنىمىزدە, ارحەولوگتەردىڭ تابىلعان ارتەفاكتىلەردى جيناپ الىپ, ادام سۇيەكتەرىن قالدىرىپ كەتەتىنىن بايقادىم. ولاردان ادام سۇيەكتەرىن نەگە جيناپ المايمىز, بۇل دەگەن ناعىز دالەل-دايەكتەر عوي دەگەن سۇراعىما «مۇنى زەرتتەيتىن بىزدە مامان جوق», دەپ قىسقا قايىردى».
وسى وقيعادان كەيىن جاس مامان الماتىداعى مەدينستيتۋتقا بارىپ, «ادام اناتومياسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى پروفەسسور نۇرىش بوكەيحانوۆقا جولىعىپ, سۇيەكتەردىڭ زەرتتەلمەي جاتقانىن جانە ءوزىنىڭ وسى سالانىڭ مامانى بولعىسى كەلەتىنىن جەتكىزەدى. سوندا نۇرىش بوكەيحانوۆ: «اپىر-اي, قازاقتىڭ سۇيەگىن زەرتتەيتىن ءبىر ادام تابىلدى-اۋ», دەپ بالاشا قۋانىپ, وسى وقۋ ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى ادامىن شاقىرتىپ, دەرەۋ وقۋعا قابىلداتقان ەكەن.
ورازاق سماعۇل ۇلى تاريح ماماندىعىن تامامداعان سوڭ, ۇعا تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا جانە الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىندا قوسىمشا جۇمىس ىستەپ, ەكى ماماندىقتى قاتار الىپ جۇرەدى. ارينە, عالىمنىڭ باق-تالايىنا وراي, وداقتىڭ جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن انتروپولوگيا سالاسىنا مامان دايارلاۋ تاپسىرماسىمەن 1957 جىلى قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ جولداماسى بۇيىرىپ, ماسكەۋگە اتتانۋى – ونىڭ عىلىمداعى جارقىن بولاشاعىنىڭ باستاۋى ەدى. بولاشاق انتروپولوگ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىسىمەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن بيولوگيا فاكۋلتەتىندەگى انتروپولوگيا مۋزەيىندە تاجىريبە جيناقتاۋعا جىبەرىلەدى. تاجىريبە بارىسىندا مايمىلداردىڭ اناتوميالىق قۇرىلىمىن زەرتتەپ, كەيىننەن لەنينگرادتاعى بەلگىلى عالىم, پروفەسسور ۆ.ل.گينزبۋرگتىڭ قاراماعىندا I پەتر كەزەڭىنەن بەرى ساقتالعان ادام سۇيەكتەرىنىڭ قۇرىلىمىمەن تانىسادى, ادامنىڭ فيزيولوگياسى بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. وسىلايشا, جان-جاقتى مول ءبىلىم مەن باي تاجىريبە جيناقتاعان جاس زەرتتەۋشى 1958 جىلى اسپيرانتۋراعا قابىلدانادى.
ورازاق سماعۇل ۇلى كانديداتتىق زەرتتەۋ تاقىرىبىن قازاقستان انتروپولوگياسىمەن بايلانىستىرماق بولعاندا عىلىمي كەڭەس مۇشەلەرى قازاقستاندا كونە ءداۋىر ادام سۇيەكتەرىنىڭ بازاسى جوقتىعىن العا تارتادى. وسى تۇستا ۇستازى گ.دەبەتس ماسكەۋدەگى ۇلكەن جيىنعا اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ كەلگەنىن, سول ارقىلى بۇل ماسەلەنى ءبىرجولا شەشىپ الۋىن ايتىپ كەڭەس بەرەدى. بولاشاق انتروپولوگ قازاق عىلىمىنىڭ تاۋ تۇلعاسى, اكادەميك ق.ي.ساتباەۆپەن جولىعىپ, ەلىمىزدە فيزيكالىق انتروپولوگيا عىلىمىن دامىتىپ, وسى ارقىلى قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن گەنەتيكاسىن زەرتتەۋ ءىسىن قولعا العىسى كەلەتىنىن جەتكىزەدى. وسى كەزدەسۋ تۋرالى عالىم ءوز ەستەلىگىندە: «قانىش يمانتاي ۇلى سول كەزدەسۋدە مەنى قولدايتىنىن جەتكىزىپ تۇرىپ: ء«اي, ورازاق, سەن قازاقتىڭ بيولوگيالىق اكە-شەشەسىن (شىعۋ تەگىن) انىقتا», دەپ قاداپ تاپسىردى, سول اماناتى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى», دەيدى. كوپ وتپەي ۇلى اكادەميكتىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان العاشقى ەكسپەديتسيا سەمەي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ اۋدانىنان باستالىپ, باياناۋىل وڭىرىندە جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا اۋىل, اۋداندارىندا جالعاسادى. وسى ورايدا, «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەندەي, قانىش اعانىڭ قولداۋى مەن سەنىمى جاس عالىمعا قانات ءبىتىرىپ, كەيىننەن كەڭەستىك شەڭبەردەن شىعىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى بەلگىلى انتروپولوگ-عالىم رەتىندە تانىلۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەدى.
وسى وقيعادان كەيىن قازاقستان بويىنشا انتروپولوگيالىق ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىستارى و.سماعۇل ۇلىنا تابىستالادى. بۇل ۋاقىتتا ول كانديداتتىق زەرتتەۋىن ءساتتى قورعاپ, عىلىمي دارەجەسىن العان كاسىبي انتروپولوگ-تىن. ماسكەۋدە جۇرگەندە ءتالىم العان گ.ف.دەبەتس, يا.يا.روگينسكي, ۆ.ۆ.بۋناك سىندى انتروپولوگ عالىمدارمەن قاناتتاسا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ۇزاق جىلدار ورتالىق ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دا فيزيكالىق انتروپولوگياسىن زەردەلەپ, تىڭ دەرەكتەر مەن مول جاڭالىقتارعا قول جەتكىزەدى. عالىم ۇلكەن جوبالاردى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن جاپونيا, اقش, ءۇندىستان ەلدەرىندە بولىپ, حالىقارالىق عالىمدارمەن تاجىريبە الماسىپ, بىرنەشە انتروپولوگيالىق ەكسپەديتسياعا قاتىسادى. وسى جىلداردا جيناقتالعان دەرەككوزدەردىڭ قورىتىندىسى رەتىندە 1970 جىلى «قولا داۋىرىنەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى قازاقستان تۇرعىندارى» دەگەن پالەوانتروپولوگيالىق زەرتتەۋى جارىققا شىعادى.
عالىمنىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – «قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق گەنوگەوگرافياسى» كىتابى سول كەزدەگى قوعامدىق جانە عىلىمي ورتادا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. بۇل كىتاپقا عالىمنىڭ شيرەك عاسىر بويى جيناقتاعان باي ماتەريالدارى ەنگەن. الايدا ورتالىق كوميتەت بۇل كىتاپتىڭ مازمۇنى پارتيانىڭ يدەولوگياسىنا ساي ەمەس دەگەن جەلەۋمەن ونىڭ تاراتىلۋىنا تىيىم سالادى. تاعىلعان ايىپ: «و.سماعۇلوۆ شەتەلدىك بۋرجۋازيانىڭ يدەولوگياسىمەن ۋلانعان ءارى قازاقتاردى رۋعا, جۇزگە ءبولiپ, ەسكiلiكتi دارiپتەدى» دەگەن نەگىزسىز جالالار. عالىمنىڭ «مەن رۋ, جۇزدەردى ءتاسىل رەتىندە پايدالاندىم, سول ارقىلى ءار ايماقتاعى قازاقتاردىڭ بيولوگيالىق قان قۇرامى مەن گەنەتيكاسىن زەرتتەپ, ولاردىڭ ءبىرتۇتاس ۇلت ەكەنىن دالەلدەدىم» دەگەن پىكىرىنە ەشكىم قۇلاق اسپايدى. وسى تۇستا جالعىز اكادەميك الكەي مارعۇلان عانا سىڭارجاق پiكiرلەرگە قارسى تۇرىپ, ورازاق سماعۇلوۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق گەنوگەوگرافياسى» كىتابى جالپىعا تۇسiنiكتi ءارى قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن شەجىرەسىن تولىق تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وتە جوعارى دەڭگەيدەگى عىلىمي ەڭبەك دەگەن جوعارى باعا بەرەدى. الايدا اتالمىش ەڭبەك پارتيانىڭ قاۋلىسىمەن سورەلەردەن الىنىپ, ءتىپتى شەتەلگە تاراتىلىپ كەتكەن نۇسقالارىنىڭ دا كەيبىرى كەرى قايتارىلىپ, ورتەلەدى. تەك 1991 جىلى ورتالىق كوميتەت تاراتىلعاندا عانا عالىمنىڭ كىتابى رەسمي تۇردە اقتالىپ, ءوز باعاسىن الادى. شىنتۋايتىندا, بۇل ەڭبەك سول كەزدە-اق حالىقارالىق بەدەلدى عالىمدار تاراپىنان مويىندالىپ, ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعان ەدى.
وسى وقيعالاردان كەيىن دە عالىمنىڭ قالامى مۇقالماي, 1982 جىلى «قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق انتروپولوگياسى», 1989 جىلى «قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق ودونتولوگياسى» دەگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى جاريالانادى. ونىڭ انتروپولوگيا سالاسىندا اتقارعان تولاعاي ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – تۇعىرلى تۇلعالارىمىزدىڭ بەت-بەينەسىن قالپىنا كەلتىرىپ, حالىققا قايتا قاۋىشتىرۋى. ماسەلەن, ۇلىق ۇلىستىڭ اتاسى جوشى حان مەن الاشا حان كەسەنەلەرىنە جۇرگىزىلگەن عىلىمي جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, تابىلعان ادام سۇيەكتەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. عالىم الاشا حان كەسەنەسىنەن قازىپ الىنعان باسسۇيەكتىڭ نەگىزىندە جاسالعان ءمۇسىننىڭ انتروپولوگيالىق انىقتامالارى قازاققا كەلەتىنىن دالەلدەدى. سونداي-اق ول قوبىلاندى باتىر كەسەنەسىنە دە ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزىپ, ادەبيەتشى, تاريحشى, ارحەولوگ عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ايگىلى باتىر تۇلعانىڭ انتروپولوگيالىق بەينەسىن قالپىنا كەلتىرەدى. ول تابىلعان سۇيەكتى زەرتتەي كەلە, قوبىلاندى باتىردىڭ بەت-بەينەسىندە ورتا عاسىرلار كەزەڭىندە قالىپتاسقان قازاقتارعا ورتاق انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەر بار ەكەنىن ايتادى. اكادەميكتىڭ ءدال وسىنداي ابىلاي حان مەن ايتەكە بيگە قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋلەرى وتان تاريحىنداعى تۇلعاتانۋ سالاسىنا قوسقان زور ۇلەس دەپ باعالاۋعا بولادى.
انتروپولوگ-عالىمنىڭ ءار جىلدارى قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جۇرگىزىلگەن ەكسپەديتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە «ابىلاي حان: تاريحي-انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر», «التاي قازاقتارى», «قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق انتروپولوگياسى», «قازاق حالقىنىڭ تاريحي انتروپولوگياسى», «قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگيالىق تاريحى», «قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى» جانە «قازاق حالقى جانە اتاتەگى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋلەرى جاريالانىپ, 300-دەن اسا عىلىمي ماقالاسى الىس-جاقىن شەتەلدەردە جارىق كوردى. اكادەميكتىڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – قىزى ايناگۇل سماعۇلوۆامەن بىرلەسىپ جازعان «قازاق حالقى جانە اتاتەگى» اتتى كىتابى. اتالعان عىلىمي ەڭبەكتە عالىمنىڭ 50 جىلعا جۋىق جيناقتاعان ماتەريالدارى نەگىزىندە قازاق حالقىنىڭ بەت-بەينەسى, قان جۇيەسى, ءتىس مورفولوگياسى, تەرى بەدەرلەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرىنە جاسالعان سالىستىرمالى زەرتتەۋلەرىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارى توپتاستىرىلعان. سونداي-اق كىتاپتىڭ جالپى مازمۇنى بايىرعى قازاقتاردىڭ اتامەكەنى مەن ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ شىعۋ تەگىنە, ولاردىڭ تاريحي-بيولوگيالىق دامۋىنا بايلانىستى ەتنوانتروپولوگياسىنا, تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ لينگۆيستيكاسى مەن انتروپولوگياسىنا ارنالعان.
عالىمنىڭ قاي ەڭبەگىن الىپ قاراساڭىز دا تەرەڭ پايىمداۋلارعا, عىلىمي تىڭ تۇجىرىمدار مەن ناقتى دالەل-دايەكتەرگە نەگىزدەلگەن. ول قاي تاقىرىپتى جازسا دا ۇعىنىقتى تىلمەن جەتكىزىپ, وقىرمانىن تاريحتىڭ تەرەڭ يىرىمىنە ءيىرىپ اكەتەدى. ورازاق سماعۇل ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ وتىرىپ, بايىرعى بابالاردىڭ باتىر كەلبەتىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەسىز, ۇلى دالانى كوكتەي ءوتىپ جوڭكىلگەن حالىقتاردىڭ ءدۇبىرلى دابىسى مەن سىر-سىمباتىن سەزىنەسىز. عاسىرلار قويناۋىنا سۇڭگىپ, تاريحتى ۇعاسىز, تۇلعالاردى جاقىننان تاني تۇسەسىز.
تۇيىندەي كەلگەندە, عالىمنىڭ قاجىرلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ارقاسىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحي-بيولوگيالىق دامۋ ساتىلارى سوناۋ تاس داۋىرىنەن باستاۋ الىپ, كەيىن مىس, قولا, ەرتە تەمىر جانە تۇركى كەزەڭى ارقىلى ءۇزىلىسسىز جالعاسىپ كەلگەندىگى انىقتالىپ, تۇڭعىش رەت قىرىق عاسىرلىق تاريحىمىز ءتۇزىلىپ وتىر. سوندىقتان دا ورازاق سماعۇل ۇلىنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى انتروپولوگ-عالىمنىڭ ماڭدايىمىزعا بۇيىرعانىن ماقتانىش ەتۋ كەرەك.
ورازاق سماعۇل ۇلى – بۇگىندەرى وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ ابىز اقساقالى. ول ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇگىن ارقالاپ, ەلىمىزدە كەنجەلەپ قالعان انتروپولوگيا سالاسىنا جان بىتىرگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشى مامان, رۋحاني ومىرىمىزدەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە ساليقالى وي, بايسالدى پىكىر ايتىپ جۇرگەن ۇستانىمى بەرىك زيالى, عىلىمنىڭ قامقورشىسى. قاشاندا بويىنان ادىلەتتىڭ جولىندا ءجۇرىپ, ءادىل سويلەيتىن, جانىنان ىزگىلىكتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن ورازاق اعا كەشەگى الاشتىڭ ايبوز وقىمىستىلارىنىڭ سارقىتى سىندى دەگدار تابيعاتىمەن حالقىنا عىلىم ءنارىن شاشىپ جۇرگەن تەرەڭ پاراسات يەسى, سيرەك كەزدەسەتىن ينتەللەكتۋال تۇلعا.
جاساي بەرىڭىز, جاقسى اعا!
