ادامزات تاجال قارۋىنا قارسى توپتاسۋعا ءتيىس

ۆاشينگتوندا ءوتىپ جاتقان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. كەشەگى ماقالا­مىز­دا امەريكا قۇراما شتات­تا­رى­نىڭ پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ وسى ەلدە ءوتىپ جاتقان يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك ءجو­نىن­دەگى جاھاندىق سامميتكە ارنايى شاقىرۋمەن كەل­گەن مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتى سامميت الدىن­دا قابىلداپ, ءبىر سا­عاتقا تاياۋ ۋا­قىت­قا سوزىلعان كەز­دە­سۋ­دە ەكى ەل ارا­سىنداعى ستراتە­گيا­لىق ءارىپ­تەس­تىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقى­لان­عاندىعىن جازعان ەدىك. سامميتكە قاتىسۋ ءۇشىن ەل استاناسى ۆاشين­گتون­عا ءبىر ساتتە ەلۋگە تارتا ەلدىڭ مەم­لەكەت باسشىلارى جينا­لىپ وتىرعان قاربالاستى ساتتە با­راك وبامانىڭ “بلەر حاۋس” قۇر­مەت­تى قوناقتارعا ارنالعان ارنايى قا­بىل­داۋ رەزيدەنتسياسىندا ەلباسى­مەن بىرگە بولۋعا وسىنشاما ۋاقىت ءبولۋى, ءسوز جوق, حالىقارالىق ارە­نا­دا تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىگى مەن ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بە­دەلىنىڭ بارعان سايىن ارتىپ كەلە جات­قاندىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى. (ماسەلەن, ۋكراينانىڭ ين­تەر­نەت رەسۋرستارىندا باراك وباما سامميت كەزىندە ۋكراينانىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچتى 10 مينوتكە جەكە قابىلداي الار ما ەكەن, جوق الدە قابىلداي الماس پا ەكەن دەگەن پىكىر قىزۋ تالقىلانىپ جاتتى, ونىڭ قورىتىندىسى ازىرگە بىزگە بەلگىسىز). سامميت الدىنداعى بۇل ەكى­جاق­تى كەزدەسۋ ايرىقشا قۇرمەت بولدى جانە سول ءۇشىن عانا جاسالىنعان مە­زىرەت ەمەس ەدى. ونىڭ قورى­تىن­دى­سىندا قازاقستان مەن اقش پرە­زيدەنتتەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدە­مە­سى قابىلداندى. گازەتتىڭ مۇنىڭ الدىنداعى نومىرىندە جاريالانعان بۇل قۇجات ەكى ەل اراسىندا قالىپ­تاس­قان ستراتەگيا­لىق ارىپتەستىكتىڭ ودان ءارى دامي بەرەتىندىگىن انىق بايقاتتى. شىنىن ايتقاندا, ءبىر ساپار ءۇشىن مۇنىڭ ءوزىن ۇلكەن تابىس دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ويتكەنى, اقش كەز كەلگەن ەلدىڭ ءبارىن ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى دەپ تانىپ, ونى رەسمي قۇجاتتاردا ايگىلەي بەر­مەيدى. ەلباسىنىڭ باراك وبامامەن جەكە كەزدەسۋىنەن ءبىر كۇن كەيىن, ياعني امەريكا ۋاقىتى بويىنشا دۇيسەنبى كۇنى كەشكى ساعات 18.00-دە (بۇل قازاقستان ۋاقىتى بويىنشا سەي­سەنبى كۇنگى تۇنگى ساعات 4.00, ۆاشينگتون ۋاقىتى استانا ۋاقى­تى­نان 10 ساعات كەيىن جۇرەدى) ۆاشينگ­تون­داعى اتاقتى كونگرەسس ورتا­لىق­تا اقش پرەزيدەنتىنىڭ سامميتكە قاتىسۋعا كەلگەن ەلدەر باسشىلارىن سالتاناتتى قابىلداۋى (قوناقاسى بەرۋى) باستالدى. وسى وقيعادان اق­پارات بەرۋ ءۇشىن كونگرەسس ورتا­لىق­تىڭ ءباسپاسوز زالىنا الەمنىڭ ءار شالعايىنان مىڭنان استام جۋر­نا­ليست جينالدى (ەستۋىمىزشە, سامميت ءۇشىن جينالعان جۋرناليستەردىڭ جال­پى سانى ەكى مىڭعا جۋىقتايدى). بۇل كونگرەسس ورتالىق ءوزىنىڭ كولەمى جاعىنان ۆاشينگتونداعى ەكىنشى ۇلكەن عيمارات ەكەن. ونىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ۇلكەن زالعا بەس مىڭ ادامدى ەركىن جايعاس­تى­رۋ­عا بولادى. عيماراتتىڭ نەگىزگى قۇ­رىلىسى 1847 جىلى سالىنعان, 1893 جىلى ەكىنشى قاباتتا بەس مىڭ ادام­دىق قوسىمشا قوسىلعان, كەيىن­گى جىلدارى قايتا جاڭعىر­تىلىپ, كەڭەيتىلىپ وتىرعان. وسى عيماراتقا, حاتتامادا بەل­گىلەنگەن ۋاقىتىنا بايلانىستى, رەت-رەتىمەن كەلىپ كىرگەن مەم­لە­كەتتەر باسشىلارىنىڭ ارقايسىسىن اقش پرەزيدەنتى قارسى الىپ, قۇر­مەت كورسەتتى. وسى قارسى الۋ شا­را­سى­نىڭ ءوزى, ءبىزدىڭ مولشەرىمىزشە, ءبىر ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. شاماسى, قوناقتاردىڭ باس-اياعىنىڭ جينالۋىن كوپ كۇتىپ قالماۋ جايى ەسكەرىلگەندىكتەن بو­لار, مۇندا دا ەل اراسىندا كەڭىنەن تارالعان داستۇردەگىدەي, نەعۇرلىم سالماقتى ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ عيماراتقا كەلىپ كىرۋ رەتى سوڭىنا تامان قويىلعان ەكەن, ءبىزدىڭ ەل­با­سى دا عيماراتقا الەمنىڭ ءىرى ەل­دە­رىنىڭ باسشىلارىنىڭ قاتارىندا ابدەن سوڭىنا تامان كىردى. باراك وباما الدىنان شىعىپ قارسى الىپ, قول بەرىپ امانداسىپ, حاتتامادا قاراستىرىلعانداعىداي, بىرگە سۋرەتكە ءتۇستى. وسى كۇننىڭ ەرتەسىندە ۆاشينگ­تون ۋاقىتى بويىنشا سەيسەنبى كۇنگى تاڭعى ساعات 9 ساعات 30 ءمينوت­تە (استانا ۋاقىتى بويىنشا سەي­سەن­بى كۇنگى كەشكى ساعات 19 ساعات 30 مي­نوتتە) الەمدىك ءباسپاسوز بەتتە­رىندە كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىن­دەگى جاھاندىق جيىننىڭ ءبىرىنشى سەس­سياسى باستالدى. بۇل جيىن “يادرو­لىق لاڭكەستىك قاتەرىن ازاي­تۋدىڭ جانە يادرولىق ماتەريال­دار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇلتتىق شارالارى” دەگەن تاقى­رىپپەن ۇيىمداستىرىلدى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, الەمدە العاش ءوتىپ وتىرعان جاھان­دىق سامميتكە الەمنىڭ ەلۋگە تارتا ەلىنەن مەملەكەت باسشىلارى مەن رەسمي دەلەگاتسيالار وكىلدەرى كەلدى. سونىمەن قاتار, بۇۇ باس حاتشىسى, ماگاتە باس ديرەكتورى, ەۋروپا­لىق كەڭەستىڭ جوعارعى وكىلى, ناتو باس حاتشىسى قاتىسىپ وتىردى. ەندى وسى ءسامميتتىڭ ءمان-ماعىناسى, ادامزات ءۇشىن ماڭىزى تۋرالى ازداپ اڭگىمە قوزعايىق. وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا پراگادا وتكەن جيىنداعى سويلەگەن سوزىندە باراك وباما اقش اكىم­شىلىگىنىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە ونى تاراتپاۋ جونىندەگى نەگىزگى قاعيداتتارىن جاريالاي وتىرىپ, بىلاي دەگەن ەدى: “بۇگىن مەن بەيبىت ءومىردى ساقتاۋ جانە الەمدە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى امەريكا قابىلداعان مىندەتتەمەنى ورتاعا سال­ماقپىن. ارينە, بۇل ماقسات جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە, بالكىم مەنىڭ ومىرىمدە جۇزەگە اسا قويماس. ول شىدامدىلىقپەن قاتار, ەرەكشە كۇش-جىگەر جۇمساۋدى دا قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن, ءبىز قازىر “الەمدى وزگەر­تۋگە بولادى” دەگەن تۇسىنىكتى تەرىسكە شىعارۋشىلاردىڭ عانا ۇنىنە قۇلاق اسىپ, سولاردى تىڭداپ, قۇرقول وتىرا بەرۋگە ءتيىستى ەمەسپىز”. ۆاشينگتوندا سەيسەنبى كۇنى باستالىپ كەتكەن يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جونىندەگى ءسامميتتى اقش پرەزيدەنتىنىڭ وسى مالىمدەمەنى ىسكە اسىرۋعا شىن مانىندە كىرىسكەن­دى­گىنىڭ جارقىن كورىنىسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالا­سىنداعى اقش ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى “جاھاندىق نولگە” دەيىن جەتىسۋ, ياعني جەر بەتىندەگى بارلىق يادرولىق قارۋلاردى جانە ولاردى ءوندىرۋدىڭ العىشارتتارى مەن جاساۋ قۇرالدارىن جويۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر جۇزەگە اسسا, بۇل ادامزات ال­دىن­داعى ۇلكەن ابىرويلى ءىس بول­ماق. ادامزات جەر بەتىندە بۇكىل ءتىر­شىلىك يەلەرىمەن قاتار, ءوزىنىڭ جوي­ى­ل­ىپ كەتۋىنە توتەنشە ىقپال ەتەتىن ەڭ تاجالدى فاكتوردان ارىلاتىن بولادى. مىنە, وسىنداي يگى ماقسات ءۇشىن عانا, بۇل جاھاندىق جوبا ءالى ىسكە اسۋ ىڭعايىندا دۇرىس جولعا ءتۇ­سىپ كەتە قويماسا دا, بىلتىرعى جىل­دىڭ سوڭىندا باراك وباماعا بەي­بىتشىلىك سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى بەرىلگەن ەدى. نوبەل سىي­لىعى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىمگە اۆانس ءۇشىن بەرىلمەگەن. دەمەك, ادام­زات قاۋىمى اتوم قارۋىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ جاساعان الىپ ەل – امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ەندى وسى تاجالعا قارسى ۇدەرىستەرگە جەتەك­شىلىك ەتۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ نيەتىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراۋدا. سامميتتەگى سوزىندە باراك وباما اتالعان ماقساتقا جەتۋدىڭ ءتورت نەگىزگى ءتاسىلىن العا تارتتى. ولار – يادرولىق قارۋلاردى تارات­پاۋ جونىندەگى شارتتى كۇشەيتۋ; يادرولىق قارۋلاردى تاراتۋعا قارسى ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ; يادرولىق ماتەريالداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ جانە شارتقا مۇشە ەل­دەردىڭ بەيبىت ماقساتتاعى يادرولىق تەحنولوگيالارعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەس اپپارا­تىنىڭ باسشىسى مارك ليپپەرتتىڭ ايتۋى بويىنشا, اقش پرەزيدەنتى “قا­زىرگى كۇنى جاھاندىق قاۋىپسىز­دىك­كە تونەتىن ەڭ كەڭ تاراعان جانە ەڭ توتەنشە قاتەر يادرولىق لاڭكەستىك­تەن تۋىندايدى”, دەپ ەسەپتەيدى. وسىعان بايلانىستى باراك وباما ۇزاق مەرزىمدىك ناقتى ءمىن­دەت­تەردى ايقىنداعان. ولار – يادرو­لىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدىڭ جالپىعا ورتاق شارتىن جۇزەگە اسىرۋ; بولشەكتەلەتىن جارىلعىش زاتتاردىڭ شەكتى كولەمى تۋرالى شارت­تى جاساۋ جانە يادرولىق لاڭ­كەستىكپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ. وسى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن تومەندەگىدەي شارالار ىسكە اسىرىلۋى قاجەت: ءتورت جىلدىڭ ىشىندە بۇكىل الەم بويىنشا نىساندارداعى يادرولىق ماتەريالداردىڭ سەنىمدى جانە قاۋىپسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ; جىل ىشىندە اقش-تا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت وتكىزۋ (بۇل وسى سامميت – س.ءا); يادرولىق ماتەريالداردى ساقتاۋ جونىندەگى جاڭا ستاندارتتاردى جاساپ بەكىتۋ جانە جاڭادان ءارىپ­تەستىك جاساسۋ; يادرولىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق بەلسەندىلىك پەن تاراتۋ قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى بەل­سەندىلىك سەكىلدى ۋاقىتشا جانە قىسقا مەرزىمدىك اكتسيالاردان تۇ­راقتى جۇمىس ىستەيتىن حالىقارالىق ينستيتۋتتاردى قۇرىپ, قالىپتاس­تى­رۋ; يادرولىق ماتەريالدار مەن قارۋ-جاراقتاردىڭ كولەڭكەلى رىنوك­تا­رى­نا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ جانە ولاردىڭ قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن جويۋ. سونىمەن, اقش اكىمشىلىگىنىڭ جالپى يادرولىق ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى ءمانى – بىرىنشىدەن, قازىرگى قولدانىستاعى يادرولىق ارسەنالدار­دى قىسقارتۋ جانە بىرتە-بىرتە جويۋ شارالارىن العا جىلجىتۋ; ەكىن­شىدەن, يادرولىق قارۋلاردى تارات­پاۋ جونىندەگى شارتتى كۇشەيتۋ; ۇشىنشىدەن, يادرولىق قارۋلاردىڭ لاڭ­كەستەر قولىنا ءتۇسۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ سەكىلدى ايقىن ءارى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ءۇش بولىكتەن تۇرادى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبا­مانىڭ باستاماسىمەن ادامزات قاۋى­مى ەندى عانا شىن مانىندە كى­رىسۋدى ويلاستىرىپ جاتقان يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىنە قازاقستان­نىڭ قوسقان ۇلەسى قازىردىڭ وزىندە ۇشان-تەڭىز دەۋگە بولادى. قازاقستان الەمدە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدان باس تارتتى. 1989 جىلى قازاقستاندا سول ۋاقىتقا دەيىن 468 يادرولىق سىناقتى جۇزەگە اسىرعان سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سى­ناقتاردى توقتاتىپ, جابۋعا شا­قىرعان “نەۆادا-سەمەي” حالىقتىق قوزعالىسى دۇنيەگە كەلدى. 1991 جىل­دىڭ 29 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ارنايى جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىن جاپتى. 2009 جىلى ەلباسى 29 تامىزدى يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋدىڭ بۇكىلالەمدىك كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندە باستاما كوتەردى. بۇل ۇسىنىس بۇۇ تاراپى­نان قولداۋ تاپتى. ادامزات قاۋىمى يادرولىق قارۋ­سىزدانۋ جونىندەگى ۇدەرىسكە قازاق­ستاننىڭ قوسقان باعا جەتپەيتىن ۇلەسىن, سونىڭ ىشىندە وسى ءىستى ساياسي قايراتكەرلەر مەن مەملەكەت باسشى­لارىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ باستاعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرلىگىن كورىپ, تانىپ, باعالاۋ ۇستىندە. جۋىقتا بۇۇ باس حات­شىسى پان گي مۋننىڭ قازاق­ستانعا جاساعان ساپارى وسىنىڭ ادەمى كورىنىسى بولدى. باس حاتشى قازاقستان پرەزي­دەنتىمەن استاناداعى كەزدەسۋىندە ءوزىنىڭ سەمەي وڭىرىندەگى بۇرىنعى سىناق ايماعىنان ۇلكەن اسەر ال­عا­نىن مالىمدەگەن ەدى. “سەمەي پولي­گونىنداعى سىناقتار بارىسىندا زارداپ شەككەن ميلليونداعان ادام­داردىڭ قاسىرەتى مەن ونداعى ەكو­لوگيالىق احۋالدىڭ قيىندىقتارىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيدى. ءتىپتى, ونى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى اسا اۋىر. ەگەر ءسىز­دىڭ كورەگەندىگىڭىز بەن باسشى­لى­عىڭىز بولماسا, كىم ءبىلسىن, قازىر دە ميلليونداعان ادام سول قاسىرەتتى باستان وتكەرىپ جاتقان بولار ما ەدى؟ مەن سىزگە سەمەي يادرولىق سى­ناق الاڭىن جاپقان جانە قازاق­ستان اۋماعىندا بارلىق يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى جويعان ۇلتتىڭ باسشىسى رەتىندە شەكسىز ريزاشى­لى­عىمدى ايتقىم كەلەدى... يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ تۋرالى ايتۋعا, ونى تەرەڭ تالقىلاپ, باسقا مەم­لەكەت باسشىلارىنا پىكىر ايتۋعا ءسىزدىڭ بارلىعىنان جوعارى مورال­دىق قۇقىعىڭىز, كۇشىڭىز بار, سوندىقتان دا داۋىسىڭىز جارقىن شىعۋى ءتيىس دەپ سانايمىن”, دەگەن بولاتىن باس حاتشى ەلباسىنا قارا­تىپ ايتقان سوزىندە. سونداي-اق بۇۇ باس حاتشىسى يادرولىق قارۋ­لاردى سىناۋعا تىيىم سالۋ جانە ونى تاراتپاۋ ءجو­نىندەگى كەلىسىم­دەردىڭ ءسوزسىز ورىن­دالۋى قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ, ەلبا­سىنىڭ ورتالىق ازيا­نى يادرولىق قارۋدان ادا ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى باس­تاماسىن جانە ونىڭ ورىن­دا­لۋىن قاداعالاۋعا ءسىڭىرىپ جۇرگەن ەڭبەكتەرىن اتاپ كورسەتتى. ء“سىزدىڭ ور­تالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرۋ باستاماڭىزبەن سول­تۇستىك جارتى شاردا ونداي اۋماق تۇڭ­عىش رەت قۇرىلعانىن دا زور ري­زاشىلىقپەن ايتا الامىن”, دەگەن ەدى پان گي مۋن. سونىمەن بىرگە, قا­زاق­ستاننىڭ ەقىۇ مەن يكۇ توراعاسى رەتىندە تاياۋ شىعىستا دا وسىنداي باستاما كوتەرۋىنە بولاتى­نىن اۋىزعا الىپ, بۇل باستامانىڭ بۇۇ تاراپى­نان قىزۋ قولداۋعا يە بولاتىندىعىن دا جەتكىزە كەتتى. ءيا, بۇكىل الەمنىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان ەڭ ۇلكەن ۇيىم باسشى­سى­نىڭ ايتقان بۇل پىكىرى قازاقستان عانا ەمەس, باسقا ەلدەر ءۇشىن دە ما­ڭىزدى بولىپ تابىلاتىندىعىنا ءسوز جوق. مۇنى از دەسەڭىز, قازاق­ستانداعى يادرولىق قارۋسىزدانۋعا بايلانىستى اتقارىلعان جۇمىس الەمنىڭ ەڭ قۋاتتى ەلى اقش تارا­پىنان دا جوعارى باعالانىپ وتىر. بۇل باعا ەلباسىنىڭ اقش پرە­زيدەنتى باراك وبامامەن كەزدەسۋىندە جانە وسى كەزدەسۋ سوڭىندا قابىل­دان­عان قازاقستان مەن اقش پرە­زي­دەنتتەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدە­مە­سىن­دە دە جاقسى كورىنىس تاپتى. ءبىر­لەسكەن مالىمدەمە ءار ءسوزى تايعا تاڭ­با باسقانداي انىق جانە جەتى ءول­شەپ, ءبىر كەسىپ, بارىنشا دالدىكپەن ايتىلاتىن رەسمي قۇجات بولىپ ەسەپتەلەتىندىكتەن, ونىڭ كەيبىر جەرلەرىنەن تومەندەگىدەي ۇزىندىلەردى كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك: “11 ساۋىردە ۆاشينگتوندا وتكەن كەزدەسۋدىڭ بارىسىندا قازاقستان پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن اقش پرە­زيدەنتى ب.وباما قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ستراتەگيالىق ءارىپ­تەستىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تال­قىلادى ءارى يادرولىق قاۋىپسىز­دىك­تى جانە تاراتپاۋ ۇدەرىسىن, ورتالىق ازيا­داعى وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى كۇ­شەيتۋ, سونداي-اق ەكونوميكالىق ءور­كەندەۋ مەن جالپىعا ورتاق قۇن­دى­لىق­تاردىڭ يگىلىگى جولىنداعى ءوز­دەرىنىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاس­تى­عىن بەلسەندى ەتە تۇسۋگە ۇمتىلىسىن قۋاتتادى”. “مەملەكەتتەر باسشىلارى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ اراسىنداعى 15 جىلدىق تىعىز ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ ماڭىزىن جانە قازاقستان مەن بۇكىل الەمدەگى يادرولىق قاتەردى ازايتۋ ىسىندەگى تابىستى اتاپ ءوتتى. ولار يادرولىق قارۋدان ادا الەمگە قاتىستى وزدەرىنىڭ كوزقاراستارىن بايان ەتتى. اقش پرەزيدەنتى ن.نا­زارباەۆتىڭ ەلدى باسقارۋىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ­سىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايدى”. “پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا ونىڭ قازاقستان تەرريتورياسىندا يادرو­لىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن قۇرۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا العىس ايتا كەلىپ, پرەزيدەنت وباما قازاق­ستاننىڭ ماگاتە باسقارۋ­شى­لارى­نىڭ كەڭەسى قۇرامىنا كىرۋ نيەتىنە قولداۋ بىلدىرەتىنىن ءمالىم­دەدى”. بىرلەسكەن مالىمدەمەدە, مىنە, وسىلاي دەپ جازىلعان. ەندى ۆاشينگتونداعى ءسامميتتىڭ نەگىزگى ماقساتىنا كەلەتىن بولساق, ول ­– مەملەكەتتەر كوشباسشى­لارى­نىڭ يادرولىق لاڭكەستىكتەن تۋىن­داي­تىن قاتەرگە قاتىستى جالپىعا ورتاق تۇسىنىستىككە كەلىپ, يادرولىق نىسان­دار, ماتەريالدار مەن تەح­نو­لوگيالار قاۋىپسىز جەردە ساقتالۋى­نىڭ ءتيىس ەكەندىگىن جانە ولاردىڭ لاڭكەستەر قولىنا تۇسپەۋى قاجەتتى­گىن ۇعىنۋى. سوندىقتان سامميت با­رىسىندا وعان قاتىسۋشى مەملەكەت­تەردىڭ وزدەرىنىڭ بۇرىن قابىلداعان مىندەتتەمەلەرىن تاعى ءبىر كەپىلدەن­دىرۋى جوسپارلانعان. كۇن تاقىرى­بىنا قويىلعان ماسەلەنى تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا يادرولىق ماتە­ريال­داردى ساقتاۋدىڭ قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يادرولىق ماتەريال­دار كونترابانداسىنىڭ الدىن الۋ, يادرولىق لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن ءازىر­لەپ, جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىز­دىك­تىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن قابىلداۋ كوزدەلۋدە. ءسامميتتىڭ تۇسكە دەيىنگى ءبىرىنشى سەسسياسىندا, ياعني الدىڭعىلار قا­تارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆقا ءسوز بەرىلدى. ءوز ءسوزىن ءسامميتتى ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلارعا, باراك وبامانىڭ جەكە وزىنە العىس ايتۋدان باستاعان ەلبا­سى سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋ­ىپ, الەمدە ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان راكەتالىق-يادرولىق الەۋەتتەن ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستاننىڭ يادرولىق قاتەردى تومەندەتۋ مەن تا­راتپاۋ جونىندەگى جاھاندىق ۇدەرىس­تىڭ ماگاتە-مەن تىعىز ىنتىماق­تاس­تىقتاعى بەلسەندى جاقتاۋشىسى ەكەندىگىن ايتتى. مىنە, وسى سە­بەپ­تەن دە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن بىرقاتار قا­عي­داتتى شارالاردى ۇسىناتىندىعىن بيىك مىنبەردەن جەتكىزدى (ەلباسى­نىڭ سامميتتە سويلەگەن ءسوزى گازەت­تە جەكە جاريالانىپ وتىر — رەد). ەلباسى ۆاشينگتوندا بولعان وسى ءۇش كۇننىڭ ىشىندە سامميتكە قا­تىسۋعا كەلگەن كوپتەگەن مەملە­كەت­تەر­دىڭ كوشباسشىلارىمەن, اقش-تىڭ اسا ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيا­لارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋ­لەر جاسادى. ءبىرىنشى كۇنگى كەز­دە­سۋ­لەر جايىن كەشەگى نومىردە قىسقاشا جاريالاعانبىز. ال كەشە اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ستيۆەن چۋمەن كەزدەسۋ كەزىندە ەنەرگەتيكا سا­لاسىنداعى, سونىڭ ىشىندە يادرو­لىق ەنەرگەتيكا, جاڭارتىلعان ەنەر­گيا كوزدەرى سالالارىنداعى ەكى جاق­تى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ تۋ­را­لى اڭگىمە بولدى. قازاقستان مەن اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق ءارىپ­تەس­تىگى جونىندەگى بىرلەسكەن كوميس­سيا­سىنىڭ شەشىمىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا, اتاپ ايتقاندا, الدىڭعى قاتارلى ەنەرگيامەن قامتۋ تەحنولوگياسىن ەن­دىرۋ جانە بالامالى ەنەرگيا كوز­دەرىن پايدالانۋ جونىندەگى قازاق­ستان­داعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا امەريكالىق كومپانيالاردىڭ قا­تى­سۋىن كەڭەيتۋ تۋرالى ايتتى. سون­داي-اق ەكى ەلدىڭ عىلىم جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ اناعۇر­لىم تىعىز بايلانىسىنا قازاق­ستان­نىڭ مۇددەلى ەكەنى اتاپ ءوتىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ امەريكا­لىق ارىپتەستەردى استاناداعى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت ءتارىزدى پەرسپەكتيۆاسى زور قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىمەن تىعىز ىنتىماق­تاستىق ورنىقتىرۋعا شاقىردى. “دجەنەرال ەلەكتريك ترانس­پورتەي­شن” كومپانياسىنىڭ باس­شى­سى ل.سيمونەلليمەن كەزدەسۋ بارىسىندا كومپانيانىڭ استانا­داعى مانەۆرلى لوكوموتيۆتەردى جي­ناۋ جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ, سونداي-اق قازاقستاندا پويىزدار قوزعالىسىنىڭ اراقاشىقتىعىن رەتتەۋ جۇيەسىن قۇرۋ جوبالارىن ءجۇ­زەگە اسىرۋعا قاتىسۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ “شەۆ­رون” كومپانياسى ديرەكتورلار كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى دجون ۋوتسونمەن وتىن-ەنەرگەتيكالىق سالاداعى ىن­تىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ جوسپا­رىن تالقىلادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇكىل­الەم­دىك ەۆرەيلەر كونگرەسىنىڭ باس­شىلىعى – بەك پرەزيدەنتى رو­نالد لاۋدەرمەن, ەۋرازيالىق ەۆ­رەيلەر كونگرەسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر ماشكەۆيچپەن, اقش نەگىزگى ەۆرەيلەر ۇيىمى پرەزي­دەنت­تەرى كونفەرەنتسياسىنىڭ توراعاسى الان سولوۋمەن جانە ۆيتسە-پرە­زي­دەنت مالكولم حونلەينمەن, اقش ۇلتتىق كونفەرەنتسياسى كەڭەستىك ەۆرەيلەر ءىسى جونىندەگى اتقارۋشى ديرەكتورى مارك لەۆينمەن كەز­دەستى. مەملەكەت باسشىسىمەن اڭگىمە­لە­سۋشىلەر قازاقستاندىق كوشباس­شى­نىڭ قازاقستاندا حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن تولەرانتتىلىقتى, وڭىردە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى­لىق­تى نىعايتۋداعى, ونىڭ حالىق­ارالىق ساياساتقا بەلسەندى قاتى­سۋدا­عى ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. قا­زاق­ستاندا بارلىق ازاماتتاردىڭ ۇل­تى­نا جانە ءدىني سەنىمىنە قاراماستان, ولاردىڭ تەڭ قۇقىلىعىن ناقتى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعاندىعى اتاپ ءوتىلدى. بۇل قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسى قىزمەتىنە بەلسەنە قاتىسىپ كەلە جاتقان ۇلتى ەۆرەي ازامات­تا­رىنا قاتىستى. بۇكىلالەمدىك ەۆرەي كونگرەسىنىڭ باسشىلارى قازاق­ستان­داعى كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىق مودەلى الەمنىڭ كوپتەگەن وزگە ەلدەرى ءۇشىن ايقىن مىسال بولىپ تابى­لاتىنىنا توقتالدى. سامميت اياسىندا مەملەكەت باس­شىسى قحر توراعاسى حۋ تسزين­تاو­مەن, يتاليا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى س.بەرلۋسكونيمەن, ۋكراينا پرەزي­دەنتى ۆ.يانۋكوۆيچپەن, سونداي-اق تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى ر.ەردو­عانمەن جانە پاكستان پرەمەر-مي­نيسترى يۋ.گيلانيمەن ءاڭ­گىمەلەستى. بۇگىن, ياعني سەيسەنبى كۇنى سام­ميت ماجىلىسىنەن تىس ۋاقىتتارى گەر­مانيا كانتسلەرى انگەلا مەر­كەلمەن, يوردانيا كورولى ابدوللا ءىى-مەن, فرانتسيا پرەزيدەنتى ني­كوليا ساركوزيمەن, جاپونيا پرە­مەر-ءمينيسترى يۋكيو حاتايامامەن كەزدەسۋ بولادى دەپ كۇتىلۋدە. سۇڭعات ءالىپباي – ۆاشينگتوننان. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.