كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى الەكسەي باتالوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا قازىرگى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنىڭ اۋماعىنداعى شىدەرتى وزەنىنىڭ اعىنى تابيعي جولمەن ەمەس, سۋ تورابىمەن رەتتەلۋگە كوشكەن. وسىلايشا, كانالدىڭ شىدەرتى كەنتىنىڭ ماڭىنان وتەتىن تۇسىنا №112 سۋ تورابى سالىنىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە شىدەرتى وزەنىنىڭ ارناسى ەرتىس سۋىن قاراعاندى قالاسىنا قاراي تاسىمالداۋعا پايدالانىلا باستادى. الايدا مۇنىڭ سالدارى دا جوق ەمەس ەدى. ويتكەنى وسىدان كەيىن اقتوعاي اۋدانىنىڭ جانە ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعىنىڭ ءبىراز جەرىنە كوكتەمدەگى تابيعي سۋ جايىلمايتىن بولدى. بۇرىن كوكتەمدە اتالعان اتىراپتاعى شابىندىق, جايىلىمدىق جەرلەر, سۋ قويمالارى تەگىس سۋعا تولاتىن. ولكەدەگى ءىرىلى-ۇساقتى كولدەر ارناسىنان تاسىپ, ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ, اپپاق ايدىن بولىپ جارقىراپ جاتاتىن. بۇل جەردىڭ اقكول-جايىلما اتالۋى دا سودان.
– كانال سالىنعان سوڭ شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا تابيعي سۋ جىبەرىلمەيتىن بولدى. دەمەك, كوكتەمدە جارقىراپ جاتاتىن اق ايدىن كوزدەن بۇلبۇل ۇشۋى مۇمكىن. سونىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كانال قۇرىلىسىن جوبالاۋ بارىسىندا تابيعي سۋ جايىلىمىنىڭ وتەۋى رەتىندە ەرتىس-قاراعاندى كانالىنان شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا كومپەنساتسيالىق سۋ جىبەرۋ قاراستىرىلدى. بۇل تابيعاتتى قورعاۋ تۇرعىسىنان دا قاجەت شارا ەدى. وسىلايشا, ەكىباستۇز اۋىلدىق اۋماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋماعىنا جەتكىلىكتى كولەمدە سۋ جىبەرىلىپ تۇردى. ناتيجەسىندە, مال شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىساتىن جەرگىلىكتى حالىق, ءتورت ت ۇلىگىن كوپتەپ ءوسىرىپ, قىسقى جەم-ازىعىن قىسىلماي قامداپ كەلدى. سۋ بويىنداعى ەلدى مەكەندەر دە ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ تۇرىپ جاتتى, – دەيدى ا.باتالوۆ.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1993-1998 جىلدارى كانالدان شىدەرتىنىڭ تومەنگى ارناسىنا 100 ملن تەكشە مەتردەن سۋ جىبەرىلىپ تۇرعان. 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا مۇلدەم سۋ جىبەرىلمەگەن. ال 2005-2008 جىلدارى 50 ملن تەكشە مەتردەن سۋ جايىلاتىن بولعان. ودان كەيىن اتالعان كورسەتكىش 100 ملن تەكشە مەترگە دەيىن جەتتى.
– ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن سوڭ, كانالدىڭ سۋىن اقىلى پايدالانۋ تەتىگى ەنگىزىلدى. الايدا توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىنان ەندى عانا باس كوتەرە باستاعان شارۋالاردىڭ سۋعا اقشا تولەيتىندەي جاعدايى جوق ەدى. سوندىقتان 2000-2004 جىلدارى شىدەرتىنىڭ تومەنگى ارناسىنا سۋ جىبەرۋ توقتاتىلدى. سالدارىنان سۋ جايىلماعان ءوڭىردىڭ فلوراسى مەن فاۋناسى ايتارلىقتاي زاقىمدالدى. جەراستى سۋلارى تارتىلىپ, تۇزدى جەرلەر كوبەيدى. ولكەدەن اڭ-قۇس بەزىپ كەتتى. حالىق اراسىندا ءتۇرلى دەرتكە شالدىعۋشىلاردىڭ سانى كۇرت ءوستى. ءتورت ت ۇلىك مال ازايدى. ءسويتىپ اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسى تومەندەپ, ءال-اۋقاتى ناشارلادى. وسىنىڭ ءبارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي زالال كەلتىردى, – دەيدى ا.باتالوۆ.
سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى مىرزاعالي ەرعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋ جىبەرۋ توقتاتىلعان كەزدە اۋىل ادامدارى وبلىستىڭ, رەسپۋبليكانىڭ وزگە اۋماقتارىنا جاپپاي كوشە باستاعان.
– ماسەلەن, 2000-2004 جىلدار ارالىعىندا ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنداعى حالىقتىڭ سانى 20 500 ادامنان 11 700 ادامعا دەيىن, ياعني بىردەن 40 پايىزعا ازايدى. كانال سۋىنىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعان اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرى پاۆلودار مەن ەكىباستۇز قالالارىنا كوشىپ كەتتى. وسىلايشا, ىرگەسى سوگىلمەي وتىرعان اۋىلداردىڭ تىرلىگىنەن بەرەكە قاشتى, – دەيدى م.ەرعاليەۆ.
سول سەبەپتى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باسشىلىعى جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن ەل ۇكىمەتىنەن بىرنەشە مارتە كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولدى. اقىرى 2002 جىلى سول ۋاقىتتاعى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى كارىم ءماسىموۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدان شىدەرتىنىڭ تومەنگى ارناسىنا تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا كومپەنساتسيالىق سۋ جىبەرۋ جوباسى ازىرلەندى. سونىڭ نەگىزىندە 2005 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 50 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ بوساتىلا باستادى. جىلدار بويى سۋالىپ جاتقان اۋليەكول, جالاۋلى, شىعاناق, قاراسۋ, شيقىلداق سەكىلدى كولدەرگە كورىك كىردى. ال 2009 جىلدان باستاپ بوساتىلاتىن سۋدىڭ كولەمى 100 ملن تەكشە مەترگە جەتتى.
– ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنىڭ جانە اقتوعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى اۋەلدەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. بۇل توڭىرەكتە ەگىن, كوكونىس وسىرىلمەيدى. جايىلىمعا سۋ تامباعان جىلدارى حالىق قاتتى قينالدى. ءتورت ت ۇلىك ىشەتىن سۋ تاپپاي دالا كەزىپ كەتەتىن. اقىرى تۇرعىندار ءوزارا بىرلەسىپ, قاۋعا قۇدىق قازىپ, تىعىرىقتان شىعۋعا ءماجبۇر بولدى. ەندى مىنە, 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە كانالدان سۋ جىبەرۋگە قارجى ءالى قاراستىرىلماعانىن ەستىپ, ۇيقىمىز قاشتى. سۋ جىبەرمەۋدىڭ زاردابىن ءتورت جىل تارتتىق ەمەس پە؟! ۇكىمەت تابيعي اپاتتى قولدان جاساعالى وتىر ما؟ – دەيدى اقكول اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «تابىس» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مانات العامباروۆ.
كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنداعى باسقامىس, جولبولدى جانە جالاۋلى اۋىلدىق وكرۋگتەرى كەنشىلەر شاھارىن, اقتوعاي اۋدانىن ەت-ءسۇت ونىمدەرىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ودان ارتىلعانىن پاۆلودار قالاسىنا, جاقىن ورنالاسقان اۋداندارعا جەتكىزەدى.
– ەگەر سۋ جىبەرۋ توقتاتىلسا, مال باسى كۇرت ازايادى. دەمەك, ءوڭىردىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونەدى. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى اقساپ, ەكونوميكاعا نۇقسان كەلەدى. اقكول-جايىلما اتىرابى وبلىستى قىسقى شوپپەن قامتىپ وتىرعان ولكەنىڭ ءبىرى ەدى. بۇل مۇمكىندىگىنەن دە ايىرىلاتىن سەكىلدى, – دەيدى م.العامباروۆ.
ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەك بولىپ ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ ديرەكتورى وڭداسىن جيەنقۇلوۆقا حابارلاستىق. ول كانالدان شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى ارناسىنا سۋ جىبەرۋگە ءالى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلماعانىن راستادى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 100 ملن تەكشە مەتر سۋدى بوساتۋعا شامامەن 2,9 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى كەرەك.
– ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعىنىڭ, اقتوعاي اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن جىل سايىنعى سۋ جىبەرۋ پروتسەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن. ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى الداعى ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتە سۋ جىبەرۋ جايى قارالماي وتىر. ەكىباستۇزدىق, اقتوعايلىق شارۋالار بىزگە حابارلاسىپ, ماسەلە كوتەرۋدە. 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءالى بەكىتىلگەن جوق. جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن سۇرانىس جاسالۋدا. ءالى وڭ جاۋاپ العان جوقپىز. دەپۋتاتتار, شارۋا قوجالىقتارى, وبلىس بيلىگى ماسەلەدەن حاباردار, – دەدى و.جيەنقۇلوۆ.
كانال ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تاپسىرىسىنا سايكەس, جىبەرىلگەن سۋدىڭ قاي جەرگە دەيىن جەتەتىنىن, قانداي اسەر بەرەتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بەلگىلى بولعانداي, ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعى مەن اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋىلدىق وكرۋگتەرىن تولىقتاي قامتۋ ءۇشىن جىلىنا 120 ملن تەكشە مەتر سۋ كەرەك. شارۋا قوجالىقتارى تاراپىنان دا سۋعا دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. ال ەندى جىلدا الىپ جۇرگەن 100 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ ءوزى ارمان بولىپ قالۋى مۇمكىن.
– كانالدان سۋ بوساتۋعا ءالى كۇنگە دەيىن قارجى قاراستىرىلماعانى تۇسىنىكسىز. قارجى ۇنەمدەۋدىڭ جولى وسى ەكەن دەپ, مىڭداعان ادامدى تىرشىلىك ءنارىنسىز قالدىرۋ اقىلعا سىيمايدى. اۋەلدە تابيعي سۋمەن-اق قىسىلماي كۇن كەشىپ كەلگەن جەرگىلىكتى حالىق ورتالىق قازاقستاندى, ونداعى ءوندىرىس ورىندارىن, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قامتۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزى زور ەرتىس-قاراعاندى كانالىنىڭ سالىنۋىنا قارسىلىق تانىتپاعان ەدى. سەبەبى ونىڭ وتەۋى رەتىندە كومپەنساتسيالىق سۋ جىبەرىلەتىن. ال ونى توقتاۋدىڭ زاردابى قانداي بولارىن 2000-2004 جىلدار ناقتى كورسەتىپ بەردى. ەندەشە جيىرما جىل بۇرىنعى قاتەلىكتى قايتالاۋ بەرەكە بەرمەسى انىق. جالپى, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن بارىنە كونگەن شىدەرتى بويىن جايلاعان حالىقتىڭ قانداي كىناسى بار ەدى؟! – دەيدى مىرزاعالي ەرعاليەۆ.
پاۆلودارلىق شارۋالار جىل سايىن بەرىلەتىن 100 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ كولەمىن قىسقارتىپ تاستاۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتۋدا. بىراق ودان نە قايىر؟! وزەن ارناسىنىڭ باسىنداعى ەلدى مەكەندەرگە سۋ جەتكەنىمەن, سوڭىنداعى شارۋالار سورلاپ قالادى. ولار سۋدى ازايتپاي بەرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. «كەلەر جىلى سۋسىز قالامىز» دەپ ەرتە قامدانعان شارۋالار وسى اپتادا ەل پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا حات جازدى. ەندىگى ءۇمىتى اقوردادا.
