ساۋكەڭ تۋدىرعان الۋان كىتاپتاردىڭ باستى كەيىپكەرلەرى ويدان شىعارىلعان ادەبي وبرازدار ەمەس, ومىردە بولعان ناقتىلى ادامدار. ولار – دينا نۇرپەيىسوۆا, شوقان ءۋاليحانوۆ, كەنەن ازىرباەۆ, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ سياقتى تاريحي تۇلعالار, ءارى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارماندارى – باۋىرجان مومىش ۇلى, تالعات بيگەلدينوۆ, رامازان ەلەباەۆ, باقتيار مەڭدىعازين, تەمىربەك كوكەباەۆ.
شامامەن 1958 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭى ەدى. جەتىسۋدىڭ داعدىلى التىن كۇزدەرىنىڭ ءبىرى. شۇبار اۋىلى. بۇل سول جىلداردا اتاعى جەر جارعان, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ باسقارعان ء“ححىى پارتسەزد” اتىنداعى ۇجىمشاردىڭ ورتالىعى. سول جىلداردا-اق كوشەلەرى اسفالتتالعان, كورىكتى ۇيلەر قاتار-قاتار ساپ تۇزەگەن, كوگالداندىرۋ جاعىنان دا وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىق تاماشا ەلدى مەكەن. ءوز اۋىلىمدا قازاقشا مەكتەپتىڭ جوعارعى سىنىپتارى بولماعاندىقتان, وسى شۇبار اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ توعىزىنشى سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن كەزىم. مەن تۇراتىن تۋىسقاندارىمىزدىڭ ءۇيى اۋىلدىڭ ءدال ورتالىعىندا, مادەنيەت ءۇيىنىڭ ىرگەسىندە. وسىندا ەكى كوشە قيىلىسقان تۇستا, بيىك باعاناداعى راديو كۇنى-ءتۇنى قاقساپ تۇراتىن. ءۇيدىڭ تاپ ىرگەسىندە بولعاسىن با, قولىم بوستا وسى راديودان ءتۇرلى كونتسەرتتەردى, ءارى ءارتۇرلى ادەبي حابارلاردى قۇلاعىمنىڭ قۇرىشى قانعانشا تىڭدايتىنمىن. بىردە دومبىرامەن كۇي تارتىلىپ جاتتى. راديو ىلىنگەن باعانانىڭ ماڭىنا كەلىپ, قۇلاعىما توسىپ تۇرا قالدىم. بايقايمىن, باعانانىڭ ارعى جاعىنان دا ءبىر بەيتانىس ادام جاقىنداپ, كۇيگە بارىنشا ىقىلاس قويدى. كۇي اياقتالعاندا: – شىركىننىڭ قۇيقىلجىتۋىن-اي! نەتكەن شەبەرلىك دەسەڭشى! – دەپ, مەنەن دە ءبىر جاۋاپ كۇتكەندەي قالىپ تانىتتى. ال ماعان كۇيدەن گورى سول ادامنىڭ ءتۇر-ءتۇسى كوبىرەك اسەر ەتكەندەي ەدى. بۇل اۋىلدىڭ ادامى ەمەس سياقتى. جاسى 35-40 شاماسىنداعى, ورتا بويلى, كۇن ءتيىپ, جەل قاقپاعان اقشىل, تازا ءوڭدى ادام ەكەن. توسىرقاي قاراعان ءتۇرىمدى تانىپ, ماعان جىگەر بەرگىسى كەلدى مە, الگى كىسى قايتا سويلەدى: – شىن كۇيشىلەردە ءبىر قۇدىرەت بولادى. قانداي دا ءبىر كۇيدى ورىنداۋ بارىسىندا سول قۇدىرەتى, ارۋاعى ويانادى. مىنە, سوندايدا عانا كۇي تىڭداۋشىنىڭ سۇيەگىنە ەنەدى. “كۇي جۇرەك جارادى”, دەگەن سوندايدان قالعان. مەنى بالاسىنباي, ءارى كوپتەن تانىس جانداي اڭگىمە ايتۋى تۇرعان ورنىمدا ودان ءارى شەگەندەلۋىمە ءماجبۇر ەتتى. ءبىر ۋاقىتتا عانا: – ءاي, بالا, بەرى كەل, – دەپ, مەنى سۇق ساۋساعىمەن ىمداپ وزىنە شاقىردى. مەن جاقىندادىم. بۇل كەزدە ەكىنشى كۇي ورىندالىپ جاتقان. ونى دا ول ەلىتە تىڭدادى. ال مەنىڭ نازارىم الگى كىسىدە. بايقايمىن, مىناۋ جاي تىڭداۋشى ەمەس, كۇي ونەرىنە قاتىسى بار بىرەۋ سياقتى. ك ۇلىمسىرەگەن قوي كوزدەرىنە كۇي ىرعاعىنا وراي ۇيالايتىن ۇساق تەربەلىستەر بۇل جۇمباق جاننىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن ايقارا اشا باستاعانداي. قاسىندا تۇرعان مەنى بەينە ۇمىتىپ كەتكەندەي. كونتسەرت اياقتالعاسىن ول جالتىر باسىن سيپالاپ, الگى اۋەندى ارەڭ قورىتقانداي ءبىراز تۇردى دا مەنەن ءجون سۇرادى. – ءا, سەن بالانىڭ بۇل اۋىلعا كەلگەنىڭە ءۇشىنشى جىل ەكەن. زەردەلى جانعا ءۇش جىل دەگەن از ۋاقىت ەمەس, ەل تانىپ, جەر تانۋعا تولىق جەتەدى. مىنا ۇيدە كىمدەر تۇرادى؟ – دەپ, سول ماڭداعى ۇيلەردىڭ ءبىرىن نۇسقادى. مەن ايتىپ جاتىرمىن. وسىلاي بىرنەشە ءۇي جونىندە مەنەن ەگجەي-تەگجەيلى اقپارات الدى دا وزىمەن بىرگە قىدىرىستاۋعا شاقىردى. ەندى ەكەۋلەپ كوشە بويلاپ كەلەمىز. كۇز ۋاقىتى عوي, جيىن-تەرىننىڭ قىزعان شاعى. تۇسىمىزدان ارى-بەرى جۇك ماشينەلەرى, بىرەن-ساران اربالار وتەدى. – اعا, ءسىز كىم بولاسىز؟ – دەپ سۇرادىم. وسى ءسات ول ماعان كىلت بۇرىلىپ قارادى. – سەن ءوزىڭ كىتاپ وقيسىڭ با؟ – دەدى. – وقيمىن. – قانداي كىتاپتاردى وقيسىڭ؟ – رومانداردى, پوۆەستەردى, ولەڭ جيناقتارىن وقيمىن. – ولاردىڭ ءبارىن قايدان الىپ وقيسىڭ؟ وزىڭدە بار ما؟ – جوق, مىنا كولحوز كىتاپحاناسىنا جازىلعانمىن. سودان الىپ وقيمىن. ءبىزدىڭ كىتاپحانا وتە باي, ەسكى كىتاپتار دا, جاڭا كىتاپتار دا كوپ. – ءيا, كوردىم. كىتاپحانالارىڭ شىنىندا باي ەكەن. كىتاپحانا ءوز الدىنا, جاڭا تۇسكەن گازەت-جۋرنالدارعا ارنالعان ارنايى وقۋ زالىنا دەيىن جاساپ قويىپتى. مۇنداي كىتاپحانا وزگە اۋىلداردى ايتپاعاندا, كوپتەگەن اۋدان ورتالىقتارىندا جوق. جالپى, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ دەگەن مۇنداعى جۇرتتىڭ ماڭدايىنىڭ باعىنا بىتكەن ادام عوي! سەن, بالا, كىتاپ وقيدى ەكەنسىڭ عوي. ال “دينا” دەگەن پوۆەستى وقىدىڭ با؟ – وقىدىم, اعاي! – دەپپىن جالما-جان. – جىلاعان جوقسىڭ با؟ – جوق! – دەپپىن تاعى دا. العاشقى جاۋابىما قۋانىپ, سوڭعىسىنا رەنجىگەندەي ماعان قاراپ ءبىراز ءۇنسىز قالدى. سالدەن سوڭ عانا: – سول “دينا” اتتى پوۆەستىڭ اۆتورى – ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ دەگەن جازۋشى اعاڭ مىنا مەن بولامىن! مىنە, قازاقتىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ اعامىزبەن تانىستىعىم وسىلاي باستالدى. بۇل كىسى سەنىڭ سۇراق قويعانىڭدى كۇتىپ تۇرماي, كوپ جايدى ءوزى-اق اقتارىپ سالادى ەكەن. وسىندا سول جىلداردا اتاق-داڭقى جەر جارعان ايگىلى ۇجىمشار توراعاسى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ تۋرالى كىتاپ جازۋعا كەلگەنىن, اناۋ مادەنيەت ۇيىنە قاراما-قارسى, كوشەنىڭ ەكىنشى جاق بەتىندەگى كىشكەنتاي مەيمانحاناعا ورنالاسقانىن ايتتى. بۇل مەنىڭ ساۋكەڭمەن العاش تانىسۋىم ەدى. كەيىننەن ەكەۋمىز ءجيى جۇزدەسەتىن بولدىق. ساۋكەڭ سوعىستان كەلگەن بەتتە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنە قىزمەتكە ورنالاسىپ, سول ارقىلى سوناۋ جاس كەزىندە-اق جەر-جەردى كوپ ارالاعان عوي. مىنە, سونداعى كورگەن جايلارى تاۋسىلمايتىن حيكاياتتارعا اينالاتىن. ولاردى اۋىزشا دا, جازباشا كوركەم شىعارمالار تۇرىندە دە تاراتا بەرەتىندەي كورىنەتىن. ءسوز رەتى كەلگەسىن ايتا كەتەيىن, مەن “تاريح ساباعىندا” دەگەن اتپەن ەكى نوۆەللا جاريالاعان ەدىم, سونىڭ ەكىنشىسى وسى ساۋكەڭ ايتقان اڭگىمە نەگىزىندە جازىلعان بولاتىن. جالپى, بۇل كىسىنىڭ ءومىردى زەرتتەۋدەگى تىنىمسىزدىعى جاس قالامگەرلەرگە ۇلكەن ساباق. ءوزى ىستەيتىن گازەت رەداكتسياسىنىڭ شارۋاسىمەن ءجۇرىپ, قازاق تىرشىلىگىنىڭ قيىن دا نەشە الۋان قاتپارلارىنا قىراعىلىقپەن ۇڭىلۋگە, سول كەزدىڭ ەڭ بەلگىلى ادامدارىنىڭ ەڭبەگى مەن تاعدىرى ارقىلى زامان اۋانىن تەرەڭ تانۋعا جانىن سالاتىن. بۇل جاعىن بىردە ءوزى دە اشىپ ايتىپتى. كانە, ساۋىربەك اعامىزدىڭ مىنا ءبىر جۇرەكجاردى لەبىزىنە قۇلاق تۇرەلىك: “سوتسياليستىك قازاقستانعا” مەن اسكەري شينەلىمدى شەشپەستەن, 1945 جىلى كەلدىم. بىردەن ايتايىن, ءوزىمدى وسى گازەت ءوسىردى. باۋلىدى. ول ماعان ۇشاتىن قانات, قوناتىن قۇيرىق, باراتىن مۇرات, جەتەتىن نىسانا بەردى. ايتپەسە مەن سوناۋ ەلتاي ەرنازاروۆ زامانىندا قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى نۇريفا دوسحانوۆامەن نەمەسە 1937 جىلعى كسرو سايلاۋىنداعى ءبىرىنشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى ساليحا وڭعارباەۆامەن كەزدەسە الار ما ەدىم؟ بۇل ەكەۋى دە ومىردە ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن ەر مىنەزدى ايەلدەر. ەڭبەك باتىرى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆپەن, سوعىس باتىرى تالعات بيگەلدينوۆپەن دە “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتى كەزدەستىردى. (“ەگەمەن قازاقستان”, 23 جەلتوقسان, 2009 ج.) سوناۋ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى تاريحى مول, قاسيەتتى سوزاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, جاستايىنان اكە-شەشەدەن ايرىلىپ, تۇركىستان جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ قالامعا تىم ەرتە-اق جارماسقان ەكەن. بالالار ۇيىنەن كەيىن سول تۇركىستان قالاسىنداعى تەمىرجولشىلار مەكتەبىندە, پەدۋچيليششەدە وقىپ ءجۇرىپ-اق ولەڭ, اڭگىمە جازۋعا ماشىقتانىپتى. العاشقى تالپىنىستارى پالەندەي ناتيجە بەرمەگەنمەن دە ونىڭ ادەبيەتكە دەگەن قۇشتارلىعىن شىڭداي ءتۇسىپتى. ماسكەۋ قالاسىنداعى اسكەري ۋچيليششەدە دايىندىقتان وتكەن ول سوعىس باستالعاسىن سولتۇستىك-باتىس مايدانىندا نوۆگورود, پسكوۆ, كالينين, حولم, ۆەليكيە لۋكي تۇبىندەگى ۇرىستاردىڭ وت-جالىنىن باستان كەشتى. اتاقتى پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسىندا ۆزۆود كومانديرى, بايلانىسشى وفيتسەر بولدى. مىنە, مۇنىڭ ءبارى ساۋكەڭ سياقتى قالامگەرگە قانشاما ازىق بولدى دەسەڭشى. ءسويتىپ, قالامعا ىڭكارلىك وزىمەن زامانداس, قاتارلاس ءابۋ سارسەنباەۆ, قاليجان بەكحوجين, سىرباي ماۋلەنوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, توقاش بەردياروۆ, عابباس جۇماباەۆ سياقتى مايدانگەر اقىن-جازۋشىلاردىڭ ساپىنا ەنۋىنە سەبەپكەر بولدى. دەمەك, ساۋكەڭنىڭ بەيبىت تىرلىكتەگى ەڭبەك تاقىرىبى مەن سوعىس تاقىرىبىن ءوز شىعارماشىلىعىندا قاتار الىپ جۇرۋىنە ىقپال ەتتى. ءارى كوركەم پروزا, دەرەكتى پروزا اتالاتىن ەكى جانردا ەڭبەكتەنۋگە دە يتەرمەلەدى. سوندىقتان دا ساۋكەڭ تۋدىرعان الۋان كىتاپتاردىڭ باستى كەيىپكەرلەرى ويدان شىعارىلعان ادەبي وبرازدار ەمەس, ومىردە بولعان ناقتىلى ادامدار. ولار – دينا نۇرپەيىسوۆا, شوقان ءۋاليحانوۆ, كەنەن ازىرباەۆ, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ سياقتى تاريحي تۇلعالار, ءارى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارماندارى – باۋىرجان مومىش ۇلى, تالعات بيگەلدينوۆ, رامازان ەلەباەۆ, باقتيار مەڭدىعازين, تەمىربەك كوكەباەۆ. *** بۇل جەردە قايتالاپ ەسكەرتەتىن ءبىر جايت – جازۋشى ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە, ونىڭ ىشىندەگى اتاقتى سوزاق جەرىندە دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى ول كىسىنىڭ ادەبي ەڭبەگىنە وزىنشە ورنەك سالعانداي ەدى. مىسالى, كەزىندە ساۋكەڭ ارنايى تاپسىرىسپەن جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن “مەنىڭ قازاقستانىم “سەرياسى بويىنشا “قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان” دەگەن اتپەن سول وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۋرالى كىتاپ (“جالىن” باسپاسى, ا. 1984) جازعان ەكەن. مۇندا سول ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرى, ارعى-بەرگى تاريحى, گەوگرافياسى, وسىمدىگى مەن جان-جانۋارلار دۇنيەسى وتە قىزىقتى باياندالعان. سىر بويى, قاراتاۋدىڭ تەرىسكەيى مەن كۇنگەيى حاقىنداعى نەبىر عاجايىپ اڭىزدار جىپ-جيناقى ەتىپ كەلتىرىلىپ وتىرعان. سونىڭ ىشىندە كۇي دارىعان سوزاق ءوڭىرىنىڭ كەرەمەتتەرى دە ارينە, نازاردان تىس قالماعان. “قاراتاۋدىڭ ۇشقاتى مەن ارشاسى, سىردىڭ قامىسى مەن قۇراعى وزىنەن ءوزى تۇرىپ, اندەتە جونەلدى” دەپ جازادى اۆتور اتالمىش كىتاپتىڭ ءبىر تۇسىندا. سوسىن وسىندا تۋىپ-وسكەن بۇرىنعى مەن سوڭعىنىڭ تاماشا اقىندارىن, جىرشى-تەرمەشىلەرىن تىزە كەلىپ, الشەكەي, ىقىلاس, سۇگىر, جاپپاس, تولەگەن, قاسىمبەك, فايزوللا ءتارىزدى اتاقتى كۇيشىلەردى دە قاداپ ايتادى. ءيا, سوزاق شىن مانىندە كۇي دارىعان ولكە. كەزىندە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “شايانعا بارساڭ, ءانشىمىن دەمە, سوزاققا بارساڭ, كۇيشىمىن دەمە” دەۋى دە تەگىن ەمەس. دەمەك, ءبىز ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى حاقىندا ءسوز قوزعاعان ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ قازاق كۇي ونەرىنىڭ ەڭ ءبىر قايناعان ورتاسىندا كوز اشىپ, ونىڭ كاۋسارىمەن بالا كەزىنەن سۋسىنداعان. دەمەك, ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىلعانداي, جازۋشىنىڭ سوناۋ سوعىستان كەيىنگى جىلداردا-اق, ەلىمىزدىڭ باتىس قيىرلارىنىڭ بىرىندە, كۇي ونەرىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ورداسى جايىق وزەنىنىڭ بويىندا تۋىپ-وسكەن, قازاقتىڭ ۇلى كۇيشى-كومپوزيتورى دينا نۇرپەيىسوۆا تۋرالى ارنايى پوۆەست جازۋى, ءارى بۇل دۇنيەنىڭ سول جىلداردا وقىرماندار تاراپىنان ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولۋى, ءارى ورىسشاعا اۋدارىلىپ, وداقتىق “دەتسكايا ليتەراتۋرا” باسپاسى ارقىلى باسىلىپ شىعۋى جايدان-جاي ەمەس. الايدا, ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ كۇي ونەرى توڭىرەگىندەگى تولعامدارى وسىمەن تاۋسىلماپتى. ول دينا نۇرپەيىسوۆا جونىندەگى تاقىرىپقا قايتا ورالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە “قايران شەشەم” اتتى رومان دۇنيەگە كەلدى. بۇل جەردە مىنانى ەسكەرتكىمىز كەلەدى. “قايران شەشەمدە” بۇرىنعى “دينا” اتتى پوۆەستىڭ كەيبىر ەپيزودتارى قايتالانعانمەن, ەكەۋى ەكى بولەك شىعارما رەتىندە ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى. “دينانى” نەگىزىندە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان شىعارما رەتىندە قاراعان ءجون. ال سوڭعىسى, ياعني “قايران شەشەم” ەرەسەكتەرگە ارنالعان تولىققاندى رومان رەتىندە باعالاناتىنى داۋ تۋدىرمايدى. ءبىز وسى سوڭعىسىنا از-كەم تالداۋ جاساماقپىز. دينا نۇرپەيىسوۆا ەڭ الدىمەن, كوپتەگەن ولمەس-وشپەس كۇيلەردىڭ اۆتورى, ۇلى كومپوزيتور, ورىنداۋشى رەتىندە ەل جادىندا قالعان عوي. سوسىن دا بولار, ساۋكەڭ وسى رومانىن جازۋدا, ونىڭ وقيعالارىن قۇراستىرۋدا كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ ەڭ نەگىزگى شىعارمالارىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە بايلانىستى جاعدايلاردى جىپكە ءتىزىپ, رومان سيۋجەتىن سوعان وراي قۇرعان ەكەن. شىعارمانى وقىپ وتىرساڭ, مۇنىڭ وتە ءبىر ۇتىمدى ءتاسىل بولعانىن اڭعاراسىڭ. دينانىڭ ونەر ادامى رەتىندە ەل ىشىندە اتاعى ەرتە تانىلعانى شىندىق. سوسىن دا جايىق بويى, اتىراۋ تەڭىزىنىڭ جاعالاۋى, نارىن قۇمى سياقتى ەتەك-جەڭى كەڭ-كەڭ ايماقتاردا ءومىر سۇرگەن, وزىمەن زامانداس كۇيشى, ءانشى, اقىن-تەرمەشىلەردىڭ كوبىمەن دامدەس-تۇزداس بولعان. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ شوقتىقتىسى, ارينە, كۇي اتاسى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى. ءارى اتاقتى كۇيشى داۋلەتكەرەيدىڭ بالاسى, ول دا كۇيشى-كومپوزيتور سالاۋاتكەرەي, تۇركەش, سەيتەك, كىرەشى جاپاق دەگەننىڭ قىزى, سوقىر ءانشى بالعىن, جەڭگەسى, ءانشى ايەل كەربەز, وسى كەربەزدەن تۋعان اتاقتى كەنەي ءانشى, تاعى باسقالار بار. مىنە, نارىن قۇمىنىڭ قاق ورتاسىندا ءوزى قارا شارۋا, ءارى اتبەگى, ءارى بالۋان كەنجە دەگەننىڭ ۇيىندە دۇنيەگە كەلگەن دينا تەز ەسەيدى. ءوزى قىز بولا تۇرا كەيبىر ەر بالالاردىڭ وزدەرىنە ءجابىر كورسەتۋدەن تايىنبايدى. ء“يا, بالۋان اكەسىنە تارتقان سۇيەكتى, ءارى قايراتتى عوي” دەسەدى جۇرت. بىراق سول جۇرت, سول اكە مەن شەشە كىشكەنتاي دينانىڭ باسقا ءبىر اۋەستىگىن دە بايقاي باستايدى. مىنە, بۇل اۋەستىكتىڭ سىرى وسى كەنجە بالۋاننىڭ ۇيىنە ويدا جوقتا قۇرمانعازى كەلگەندە بارىنشا اشىلادى. ارينە, بۇل كەزدەسۋ دينانىڭ ەسىندە ماڭگى-باقي قالدى. ونىڭ سەبەبى كوپ. ەڭ باستىسى, ەل ىشىندە اتاق-داڭقى ءارتۇرلى ءدۇمپۋ تۋدىرىپ جۇرگەن قۇرمانعازى اتتى كىسىنى كورۋى, ءارى ونىڭ “اقساق كيىك” دەگەن كۇيىنىڭ وسى كىشكەنتاي دينا قىزدىڭ كوز الدىندا دۇنيەگە كەلۋى ەدى. سول قۇرمانعازى كەلەتىن كۇنى كۇندىز, نەبارى ون جاسار قىز دينا ءبىر توپ بالانىڭ قورشاۋىندا قالىڭ قۇمدا كيىك قۋعان اڭشىلاردى كورگەن ەدى. قىز بايىپتاپ بايقاسا, اكە ۇيىنە قوناققا كەپ وتىرعان قۇرمانعازى, بەتىندە نايزانىڭ تەرەڭ تۇسكەن تاڭباسى بار اسا سۇيەكتى ادام سول اڭشىلاردىڭ بىرەۋى ەكەن. اقساق كيىكتى تەزىرەك ءولتىرۋدىڭ قامىن جاساعان دا وسى كىسى ەكەنىن تانىعاندا دينانىڭ تۇلا بويىن تىپتەن ۇرەي جايلايدى. ودان ءارى تىڭداسا, بۇل كىسى سول اقساق كيىك ءۇشىن ءوزىنىڭ دە تىم قامكوڭىل ەكەنىن اڭعارتادى. سول كۇنى كەنجەنىڭ ايەلى جانيحاعا سول ءوزى اتقان اقساق كيىكتىڭ ەتىن قازانعا سالعىزبايدى, ءوزىنىڭ ەندى قايتىپ كيىك ەتىن جەمەۋگە انت بەرگەنىن باياندايدى. مۇنىڭ ءبارىن دينا كەيىن بىلەدى. بىلەدى دە قايتا شوشىنادى. سەبەبى, كەيىن ول كيىكتىڭ ەتىنەن اكە-شەشەسىمەن بىرگە ءوزى دە ءدام تاتقان ەدى. ءارى قۇرمانعازى تارتقان كۇيلەردىڭ اسەرى بار, “اقساق كيىك” كۇيىنىڭ قالاي تۋعانى تۋرالى ەل ىشىنە تاراعان اڭىزداردىڭ نەشە ءتۇرلى نۇسقاسى بار, ءبارى قوسىلىپ, دينانى اۋرۋ ەتەدى. ول ءبىر اي جاتىپ, ارەڭ جازىلادى. ول وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەداۋىر ەسەيىپ, وزگەرىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. بۇل بولاشاق دارىن يەسىنە كۇي ونەرىنىڭ العاشقى اسەر ەتۋى ەدى. بۇدان ارىدە “قايران شەشەم” رومانىندا كەنجە بالۋان مەن ونىڭ كىشكەنتاي قىزى دينانىڭ كۇي اتاسى قۇرمانعازىمەن ەكىنشى مارتە كەزدەسۋى سۋرەتتەلەدى. بۇل وقيعا وسى نارىن قۇمىنداعى اتاقتى تۇلعا اقباي اۋىلىندا بولادى. بۇل شاققا دەيىن دينا ءسال-ءپال دومبىرا ونەرىنە جاتتىعىپ تا قالعان ەدى. اناۋ-مىناۋ كۇيلەردى ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىنداپ تا بەرەدى. مىنە, وسىنداي شاقتا قۇرمانعازىنى قايتا كورۋى ونى قاناتتاندىرماي قايتسىن. الايدا, اقباي ۇيىندەگى كوپ كىسى قاتىسقان كەشكى اس, ءارتۇرلى جيىندار ۇستىندە دينا باسقا جاعدايلارعا دا قانىعادى. سارىارقانى, الاتاۋ اينالاسىن تالماي كەزىپ, ەل-ەلدىڭ تۇرمىسىن, جاعدايىن كوزىمەن كورگەن قۇرمانعازى ءبىر الۋان جاڭا كۇيلەردى شىعارۋمەن قاتار باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ جۇرگەن دە ادام ەكەن. ونىڭ ونەرپازدىعىن كورە الماعان كوپ دۇشپانى سىرتىنان ءارتۇرلى قاۋەسەت تاراتاتىن ادەت تاۋىپتى. مىسالى, ەل ىشىندە بارىمتاشىلار, ۇرى-قارىلار, باسكەسەرلەر كوبەيدى, سونىڭ ءبىرازىنا وسى قۇرمانعازى ۇيىتقى بولىپ ءجۇر دەگەن قاۋەسەت تاراعان. ءتىپتى قۇرمانعازى جازادان قورقىپ, قوقان پاتشالىعىنا ءوتىپ كەتىپتى, ەگەر قازاق ىشىندە قارا كورسەتسە سول قوقان پاتشالىعىنىڭ تىڭشىسى رەتىندە كەلىپ جۇرگەنى دەيتىن كورىنەدى. ال ونداي كەراۋىزدارمەن داۋلاسىپ كور! مۇنىڭ ۇستىنە نارىن قۇمىنداعى اتاقتى دا بەدەلدى بايلاردىڭ ءبىرى وسى اقبايدىڭ اۋباكىر اتتى وقىعان بالاسىن جاقىندا عانا تەڭىز بويىنان كەلگەن بارىمتاشىلار سويىلعا جىققان ەدى. اقىرى ول سودان وڭالا الماي ولەدى. مىنە, سونىڭ ءولىمىن دە سول قۇرمانعازىعا اپارىپ تەليدى. دەگەنمەن, اقبايدىڭ ءوز باسى تەرەڭ ويلى, اڭعارىمپاز ادام ەدى. بۇل وسەككە ول سەنە قويمايدى, سوسىن دا ەل ىشىنە كەلگەن اتاقتى كۇيشىنى ءوز ۇيىنە قوناققا شاقىرادى. ەسەسىنە ونىڭ ەكىنشى بالاسى, ول دا وقىعان قاسعالي ءوز اعاسى اۋباكىردىڭ قازاسىن وسى قۇرمانعازىدان كورىپ, جوعارىداعى ۇلىقتاردىڭ كەلىسىمىنەن كەيىن ونى ۇستاپ بەرۋدىڭ ارەكەتىن جاساعان. ال اكەسى اقباي وعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى. مىنە, وزىنە ەڭ ۇلكەن ۇستاز, ۇلى كۇيشى قۇرمانعازى باسىنداعى وسىنداي قاۋىپ-قاتەردى ءوز كوزىمەن كورگەن دينا ەرتە ەسەيمەي قايتسىن. بۇل قۇرمانعازى باسىنداعى جاعداي عانا ەمەس, ەدىل مەن جايىق اراسىنداعى نارىن قۇمىن مەكەندەگەن قالىڭ قازاقتىڭ قاسىرەتىنەن ەلەس بەرەتىن كورىنىستەر ەكەنىن دە ويعا تۇيەدى. جالپى, دينا روماندا تەك دومبىرا تارتۋمەن, كۇي ۇيرەنۋمەن عانا اۋەستەنگەن جاس ەمەس, ءان ايتۋعا دا, ەل ىشىندەگى ەرتەگى-اڭىزداردى ەستە ساقتاپ, تاراتۋعا دا ەبى بار قۇيماقۇلاق قىز رەتىندە دە تانىلادى. ...دينانىڭ بارىمتاشىلاردان ءوز ءۇيىنىڭ جىلقىسىن ايىرىپ اكەتكەن ەرلىگىنىڭ وسى رومان سيۋجەتىنىڭ كەيىنگى دامۋىنا قاجەت بولعان تاعى ءبىر قىرى بار. قۇداي قور قىلعاندا الگى بارىمتاشىلاردىڭ بىرەۋى قازاقتىڭ تاعى ءبىر بولاشاق ۇلى كۇيشى-كومپوزيتورى, اتاقتى سەيتەك ەدى. بۇل سەيتەكتىڭ اسا كۇردەلى جاعدايدا ءومىر سۇرگەنىن, ءارى ءوز باسىنىڭ دا جاراتىلىسى دا بولەك بولعانىن وسى ساۋىربەك اعامىزبەن بىرگە اتاقتى سوزاق وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن, ەكىنشى ءبىر ۇلكەن جازۋشىمىز تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ شىعارمالارى ارقىلى دا بىلەتىنبىز. سەيتەك بۇدان كەيىن سوناۋ الىس ءسىبىر, قيىر شىعىس جاققا جەر اۋدارىلىپ, تالاي وتكەلەكتەردەن ءوتىپ كەلگەن عوي. كوپ جىلداردان سوڭ دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ كۇيشى-كومپوزيتور رەتىندەگى اتاعى جەر جارعان شاقتا ەكى ۇلى كۇيشىنىڭ كەزدەسكەنى دە بەلگىلى. سەيتەك سوندا ءوز ءومىربايانىنان سىر شەرتەدى. ءتىپتى ماسكەۋدە بولعانىن دا ايتادى. سودان سوزدەن ءسوز شىعىپ, ەكەۋىنىڭ سوناۋ جاس كەزدەرىندە بارىمتا ۇستىندە ءبىرىنىڭ بارىمتاشى, ەكىنشىسىنىڭ قۋعىنشى رەتىندە جولىققاندارىنا كوز جەتكىزىسەدى. ءيا, مۇنىڭ ءبارى جان تەبىرەنتەرلىك وقيعالار. زامانا قىسپاعى, تارشىلىق, ءوزارا دۇشپاندىق قازاقتىڭ ەڭ ءبىر مارعاسقا جايساڭدارىن, اقىن-جىرشىلارىن, جالىندى كۇرەسكەرلەرىن قانداي تالكەككە سالماعان؟ سول سەيتەك جاس كەزىندە قاي ءبىر جەتىسكەننەن جىلقى بارىمتالاۋعا قاتىستى دەيسىڭ. وسىنىڭ ءبارى س.باقبەرگەنوۆتىڭ وسى “قايران شەشەم” رومانىندا رەت-رەتىمەن اشىلىپ وتىرادى. بۇل سەيتەك پەن دينانىڭ سوڭعى كەزدەسۋى كەيىنىرەكتە بولعان جاي. ال وعان دەيىن دينا ءومىرى قالاي دامىدى, ول جاعىنا روماندا, ارينە, كەڭ ورىن بەرىلگەن. بۇل كۇيشى-كومپوزيتور ايەلدىڭ وتباسىلىق ومىرىندە كوپتەگەن تراگەديالىق جاعدايدار دا ورىن الدى. اكەسى كەنجە ۇزاق اۋىرىپ ءولدى. نۇرپەيىس شال مەن ونىڭ بالاسى نۇرالى دا باقيلىق دۇنيەگە اتتاندى. ايىندا, جىلىندا ءبىر كورسە دە وزىنە ۇستاز, ءارى ارقا سۇيەر تايانىش رەتىندە سەزىنەتىن قۇرمانعازى دا سولاردىڭ سوڭىنان كەتتى. بەس بالامەن قالعان جەسىر دينا اقىرى نۇرپەيىس شالدىڭ جاماعايىنى جاپەك دەگەنگە ايەل ۇستىنە ءتيدى. بىراق جىگەرلى ايەل ءۇيى بولەك, كۇيى بولەك تاۋەلسىز جان رەتىندە كۇن كەشتى. بۇل جاپەككە دە دينا التى بالا تاۋىپ بەردى. ءسويتىپ, دينا ون ءبىر بالالى انا اتاندى. ءوستىپ, وتباسىلىق ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كورىپ ءجۇرىپ, دينا ونەردىڭ دە قيان ورىنە باستى. “تورەمۇرات”, “جىگەر”, “بۇلبۇل”, “بايجۇما”, “كوگەنتۇپ”, “كىشكەنتاي”, “1916-جىل”, “جەڭىس”, “انا اماناتى”, تاعى باسقا ساناپ تاۋىسقىسىز تەرەڭ ماعىنالى كۇيلەردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن قوزداتتى. بۇل كۇيلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ تۋ تاريحى وزىنشە ءبىر-ءبىر حيكايات. رومان اۆتورى ول جاعىن وقىرماننىڭ ماڭگىلىك جادىندا قالارداي ەتىپ بەينەلەيدى. مىسالى, “تورەمۇرات” كۇيىن الايىق. ەڭ الدىمەن, سول تورەمۇرات دەگەننىڭ ءوزى كىم, سوعان نازار اۋدارىڭىز. باياعىدا كەنجە بالۋاننىڭ ايەلى جانيحا بوسانىپ, وسى دينانى تاباتىن ءتۇنى تورەمۇرات تۇندەلەتىپ وسى اۋىلعا قىز اڭدۋعا كەلگەن جاس جىگىت رەتىندە كورىنەدى. سوسىن دا وسى جاڭا تۋعان قىزىنىڭ اتىن قويۋدى اكەسى كەنجە الگى تورەمۇرات دەگەنگە تاپسىرادى. ءسويتىپ, ول ديناعا وكىل اكە اتانادى. كەيىن, تورەمۇرات باسىنان ءبىراز اپسەلەڭدەر وتكەرگەسىن وسى دينانىڭ سۇلۋ دا ونەرپاز, ءارى اقىلدى, جەسىر جەڭگەسى كەربەزگە ۇيلەنەدى. ەندى تورەمۇرات پەن كەربەزدەن كەنەي اتتى تاماشا ءانشى بالا تۋادى. بۇل كەنەيدىڭ انشىلىگى سونشالىق, مۇنى كەيىن ۇلى كۇيشى-كومپوزيتور دينا نۇرپەيىسوۆا ءوز قاسىنا سەرىك ەتەدى. كەيىنگى زامان وزگەرىسىنە بايلانىستى وقيعالارعا وسى دينا مەن كەنەي بىرگە قاتىسادى. تەك ءبىر وكىنىشتىسى, تورەمۇراتتى, جاڭا زامانعا تەز بەيىمدەلە باستاعان تورەمۇراتتى, كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ, ءارى بالۋان تورەمۇراتتى سۇلتانعالي قاجى دەگەننىڭ تاپسىرۋىمەن جىلقايدار دەگەن باندى شاپقىلاپ ولتىرەدى. ال ايەلى, ءارى ءانشى كەربەز بۇل قورلىققا شىداماي كۇيىكتەن ولەدى. مىنە, بۇلاردىڭ ءبارى دينانىڭ ەجەلگى تانىستارى. ەرلى-زايىپتى تورەمۇرات پەن كەربەز ومىرلەرىنىڭ وسىلاي قيىلۋى, ولاردان كەنەي اتتى كۇمىس كومەي, جەز تاڭداي ءانشىنىڭ قالۋى دينانىڭ جانىنا ۇلكەن قوزعاۋ سالادى. ىشىنەن اۋىر زار توگەردەي قينالىستا جۇرەدى. اقىرى, “تورەمۇرات” اتتى كۇيدى شىعارادى. ولمەس, وشپەس شىن ونەر تۋىندىسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋ تاريحى كوبىنە وسىلاي بولاتىنىن جازۋشى ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ وقىرمانعا ادەيىلەپ قۇلاققاعىس ەتكەندەي بولادى. رومانداعى كىرەشى جاپاق دەگەننىڭ قىزى, سوقىر ءانشى بالعىنعا قاتىستى بەتتەردى دە سۇيسىنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. كەيىنىرەكتە دينا وسى بالعىن مەن كەربەز جەڭگەسى تاعدىرلارىنداعى ۇقساستىقتى ويشا ەلەستەتىپ, ۇزاق-ۇزاق سارۋايىمعا باتاتىن دا ادەت تابادى. بىراق جىگەرلى ايەل تەز قايراتتانىپ, باسىنداعى اۋىر-اۋىر مۇڭداردى دومبىرانىڭ قوس ىشەگى ارقىلى كۇمبىرلەگەن كۇيگە اينالدىرادى. دينانىڭ تۇركەش, اتاقتى كۇيشى داۋلەتكەرەيدىڭ بالاسى سالاۋاتكەرەيمەن كەزدەسۋلەرى دە وسىنداي قىرلارىمەن وقىرمان ەسىندە قالادى. جالپى, س.باقبەرگەنوۆتىڭ “قايران شەشەم” رومانىنىڭ اسەرى سونشالىق, بۇل شىعارما تۋرالى ءسوزدى سوزا بەرگىڭ كەلەدى. بىراق ماقالا كولەمىن دە ويلاۋ كەرەك قوي. تەك ءوزىمىز از-كەم تالداعان وسى شىعارمانىڭ تاعى ءبىر قىرىن اشپاق ويىمىز بار. ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ مەيلى كۇي مە, مەيلى ءان بە, قانداي دا ءبىر مۋزىكالىق شىعارمانىڭ اۋەنىن كوركەم ءسوز ارقىلى جەتكىزۋدە قازاق جازۋشىلارىنىڭ الدىڭعى ساپىندا تۇرعان قالامگەر دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل جاعى بۇدان بۇرىنعى “دينا” پوۆەسىندە دە انىق بايقالعان, ال مىنا “قايران شەشەم” رومانىندا تىپتەن دامىتىلا تۇسكەن. توگىلىپ تۇرعان عاجاپ ءتىل ارقىلى سۋرەتتەلگەندە سەن كىتاپ وقىپ ەمەس, سول كۇيدىڭ, نە ءاننىڭ ءوزىن تىڭداپ وتىرعانداي اسەردە قالاسىڭ. تابيعات سۋرەتىن بەرگەندە دە سولاي. روماننىڭ باس كەيىپكەرى قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتورى تۋرالى بولعاسىن با, مۇنداعى قۇمدى كەڭىستىكتەر, ولارداعى وسىمدىك دۇنيەسى ءبارى ءان سالىپ, ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن ۇندەستىك ىزدەگەنگە ۇقسايدى. ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ ءوز شىعارماشىلىعىندا تەك ونەر اتتى دۇنيەنىڭ عانا توڭىرەگىندە اينالشاقتاپ قالعان جوق. زامانا تىنىسىنا مۇقيات قۇلاق تۇرە ءجۇرىپ, باسقالارىمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعى تاقىرىبىنا ارنالعان “ادام جانە كولەڭكە”, وندىرىستىك تاقىرىپقا ارنالعان “كەنتاۋ” اتتى رومانداردى دا جازدى. العاشقىسىنىڭ باس كەيىپكەرى – كەزىندە اتاق-داڭقى بۇكىل وداققا جايىلعان اتاقتى ۇجىمشار توراعاسى, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ ەدى. ماقالامىزدىڭ باسىندا ەسكەرتكەنىمىزدەي, بۇل تاقىرىپتى ساۋكەڭ 1958-59 جىلدارى زەرتتەي باستاعان عوي. سولاي دەسەك تە بۇل شىعارمانىڭ العاشقى تاراۋلارى سول جىلداردا قاعازعا تۇسىرىلگەنمەن جازۋشى كوپ ۇزاماي ول جۇمىستى دوعارۋعا ءماجبۇر بولدى. سەبەبى, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ باسقارعان شارۋاشىلىق ول جىلداردا ەت, ءسۇت, ءجۇن, قانت قىزىلشاسى, بيداي, تاعى باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن مەملەكەتكە تاپسىرۋ جونىندە بۇكىل رەسپۋبليكا, ءتىپتى وداق بويىنشا الدىڭعى ورىنعا شىعىپ جۇرسە دە كەنەت اقاي-توقايسىز بۇل اتاقتى ۇجىمشار توراعاسى ورنىنان الىندى. وسىعان بايلانىستى بەرىلگەن رەسمي تۇسىنىكتەمەدە “اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وقىماعان اكادەميگىنە” ءارتۇرلى جالالار جابىلدى, قارا كۇيە جاعىلدى. ەندى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ تۋرالى رومان تۇگىلى, ءباسپاسوز بەتىندە جىلى لەبىز ءبىلدىرۋدىڭ اۋىلى الىس قالدى. مۇنداي جاعدايدا ساۋىربەك اعامىزدىڭ جۇمىستى توقتاتپاۋىنا امالى قايسى؟ تەك سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1964 جىلعى قازان پلەنۋمىنان كەيىن جاعداي ءسال وزگەردى. جوعارعى باسشىلار نۇرەكەڭە ءسال جۇمساق قاراي باستادى. جۇمىسسىز جۇرگەن ونى كوپ ۇزاماي تالدىقورعان وڭىرىندەگى ەڭ ارتتا قالعان ۇجىمشارلاردىڭ ءبىرى – مۇقىرعا توراعا سايلادى. جاڭا جۇمىسقا اسقان جىگەرمەن كىرىسكەن ن.الدابەرگەنوۆ ونى ەكى جىلدا اسپانعا كوتەردى. كۇندى قولمەن جابۋ مۇمكىن ەمەس قوي, سول سياقتى مۇنى دا كورمەي قالۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. نۇرەكەڭنىڭ تەڭدەسى جوق ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن, جاڭا جەتىستىكتەرىن اسپەتتەگەن ماقالالار وداقتىق, رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە قايتادان شىعا باستادى. مىنە, سول شاقتا ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ وسى كىسى تۋرالى ءۇزىلىپ قالعان جۇمىسىن قايتا قولعا الىپ, ونى “ادام جانە كولەڭكە” دەگەن اتپەن 1969 جىلى “جازۋشى” باسپاسى ارقىلى جارىققا شىعاردى. ادىلىنە كوشسەك, بۇل رومان وقىرمان قولىنا تيگەسىن كوپ ۇزاماي اتاقتى ءسابيت مۇقانوۆ, ول كەزدە جاس جازۋشى ساناتىنداعى عابباس قابىشەۆ, تاعى باسقالاردىڭ سىنىنا ۇشىرادى. نەگە؟ ارينە, ءسابيت مۇقانوۆ نۇرەكەڭمەن جاقسى قاتىناستا بولعان. سوندىقتان دا ول كىسىنى جاقسى بىلەدى. ءبىر جايدان مۇنداي قاتاڭ پىكىر ايتۋى دۇرىس تا ەدى. مۇنداعى كىلتيپان نەدە؟ كىلتيپان سوندا – توسىندە قوس التىن جۇلدىز جارقىراعان اتاقتى ۇجىمشار توراعاسىنىڭ اقاي-توقايسىز ورنىنان الىنۋىنىڭ ناقتىلى سەبەبىن ول كەزدە بىلايعى جۇرتشىلىق بىلمەيتىن. نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتىڭ ناعىز باعى جانىپ تۇرعان شاقتا ورنىنان الىنۋى ول كەزدە كسرو اتانعان ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ كەسىرلى مىنەزىنە بايلانىستى ەدى. الايدا, سولاي دەپ ايتۋعا كەڭەستىك يدەولوگيا تالابى جول بەرمەيتىن. سوسىن دا س.باقبەرگەنوۆ العاشقى تاراۋلارى بۇرىن جازىلىپ قويعان روماننىڭ وسى تۇسىن قيىستىرعاندا, امال جوق, نۇرەكەڭنىڭ ورنىنان الىنۋىن ويدان شىعارىلعان باسقا ءبىر سەبەپپەن بايلانىستىردى. ياعني, ونى ۇجىمشاردىڭ وتىز جىلدىق تويىن اس تا توك ەتىپ ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن كىنالى دەپ ساناعانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن بايلانىستىردى. ارينە, بۇعان وقىرمان دا, سىنشىلار دا سەنە الماپ ەدى. ءارى رومان وقيعاسىنداعى ءىشىنارا ولقىلىق تا وسىدان تۋىنداپ ەدى. بۇعان سول زاماننىڭ ىڭعايىنا وراي وبەكتيۆتىك سەبەپ تە بولعانىن مۇقيات قايتالاپ ەسكەرتكىمىز كەلەدى. الايدا, سونداي ازداعان “اتتەگەنايى” بولعانمەن “ادام جانە كولەڭكە” رومانى سول كەزدەگى اۋىل ءومىرىنىڭ كوپ قىر-سىرىن اشقان, ءارى دۇرىس ۇيىمداستىرۋشىلار تابىلسا حالىقتىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىنىڭ ەسەلەپ ارتاتىنىن, جەر-انانىڭ دا ءيىپ سالا بەرەتىنىن, جەر مەن ادام قاشان دا انا مەن بالاداي تۋىستىقتا ەكەنىن دالەلدەيتىن ەلەۋلى تۋىندى. ال وسى “ادام جانە كولەڭكەدەن” سوڭ كوپ ۇزاماي جارىق كورگەن “كەنتاۋ” رومانىن جۇرت بىردەن جىلى قابىلدادى. جاقسى پىكىر بىلدىرىلگەن رەتسەنزيالار جاريالاندى. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ “قازاق ادەبيەتىندەگى جۇمىسشى وبرازى” دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن ءبىر جيىنىندا س.باقبەرگەنوۆتىڭ وسى “كەنتاۋ” رومانى جان-جاقتى تالقىلانىپ, اجەپتاۋىر جاقسى باعا الدى. وسى “كەنتاۋمەن” ءبىر مەزگىلدە جازىلعان دەرلىك كولەمدى ء“ورىمشى” پوۆەسىن دە س.باقبەرگەنوۆ شىعارماشىلىعىنداعى ۇلكەن ءبىر بەل دەپ اتار ەدىم. بۇل پوۆەستىڭ قۇرىلىمىنىڭ ءوزى ادەتتەگىدەن تىس. بىرنەشە “ورىمنەن” تۇرادى. ال ء“ورىم” دەگەنى بۇل جەردە تاراۋ دەگەنى. ارينە, شاعىن تاراۋلار. سويتە تۇرا ولاردىڭ ارقايسىسىندا قازاق ءومىرىنىڭ ىشكى سان قيلى قاتپارلارى جاتىر. جازۋشى قاراتاۋدىڭ تەرىستىگىندەگى اققولتىق دەگەن جەردەگى ءوز تۋعان اۋىلىنا بارىپ, قۇداينازار دەگەن ءورىمشى شالمەن ۇزاق-ۇزاق سۇحباتتاسادى. ەل ىشىندە نايزاباس شال دەگەن تاعى ءبىر لاقاپ ەسىمى بار بۇل قاريا ساۋكەڭنىڭ اڭگىمەگە زەيىن قويعىش, ءارى ۇعىمتال ەكەنىن ءبىلىپ, ايىزى قانعانشا اقتارىلادى-اۋ. سوندا ونىڭ توككەنى نە جىر دەيسىز عوي. ءار “ورىمدە” وزىنشە ورىلگەن قىسقا-قىسقا حيكايالاردىڭ كەيىپكەرلەرى بۇرىنعىنىڭ ەل قورعاعان باتىرلارى, ەل اۋزىنا ىلىككەن سۇلۋ قىزدارى, اتبەگىلەرى, شاباندوزدارى, تىگىنشىلەرى, ەتىكشىلەرى, ۇيشىلەرى, زەرگەرلەرى, ورمەكشىلەرى, كيىز باسۋشىلارى, شي توقۋشىلارى, تاعىسىن تاعىلارى. مۇنداي ونەرپازدار قاي ۇلتتا بولسا دا كەزدەسەدى عوي, الايدا, قازاقتان شىققان مۇندايلاردىڭ كەسكىن-كەلبەتتەرى, ۇردىستەرى باسقا ءبىر دە ءبىر ۇلتتىكىنە ۇقسامايدى. “مىنە, ءبىز ناعىز قازاقپىز” دەپ, وزدەرى-اق سايراپ تۇر. بۇل جاعىنا كەلگەندە ء“ورىمشى” ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن “دينا” پوۆەسىمەن, “قايران شەشەم” رومانىمەن ازداپ ۇندەسەدى دە. تەك جازىلۋ فورماسى, تۇيگەن تۇيىندەرى مۇلدەم وزگەشە. اتتەڭ, وسى ء“ورىمشى” پوۆەسىن دۇرىستاپ, وزگە تىلدەرگە اۋدارسا, بۇل قازاق ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرى ءۇشىن ناعىز ناسيحات قۇرالىنا دا اينالار ەدى. سەبەبى, مۇنىڭ كوركەم شىعارما رەتىندەگى قاسيەتى ءوز الدىنا, بۇعان قوسا ەتنوگرافيالىق قىرلارى دا كوز تۇندىرادى, كوڭىل كوكجيەگىڭدى كەڭەيتەدى. قازاق دەگەن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, پسيحولوگياسىن, جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن تەرەڭىرەك تانۋعا جول اشادى. ال س.باقبەرگەنوۆتىڭ سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان شىعارمالارى وزىنشە ءبىر توبە. “قارعا تامعان قان”, “التىن كۇرەك” اتتى روماندارى مەن “جانعوجين”, “بەلگىسىز سولدات”, “بارلاۋشىلار” پوۆەستەرى كەزىندە قازاق جاستارىنىڭ ءسۇيىپ وقىعان شىعارمالارىنا اينالىپ ەدى. قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ومىرىنە ارنالعان “قويانكوزگە قۇلاعان جۇلدىز”, تاعى باسقا دەرەكتى پوۆەستەرى دە سولاي. س.باقبەرگەنوۆ سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىنا وراي كوپتەگەن اڭگىمەلەر, وچەركتەر, وتكىر ماقالالار دا جاريالاعان. سپورت تاقىرىبىنا دا قالام تارتىپ, “ون ءۇشىنشى ويىنشى” اتتى پوۆەست تە تۋدىردى. اتتەڭ, وسىلاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە تالداۋلار جاسالسا عوي. سونداي-اق, س.باقبەرگەنوۆ شىعارماشىلىعى ءوزىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋشىلەرىن دە كۇتىپ تۇر. ول كىسىنىڭ قالامىنان تۋعان رومان-پوۆەستەردىڭ, دەرەكتى تۋىندىلاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى, ومىرلىك شىندىقتارى, قۋاتى, تىلدىك قاسيەتتەرى, عىلىمي نەگىزدەرى, ەتنوگرافيالىق قىرلارى سىنشىلار تاراپىنان اشىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ۇزاقباي دوسپانبەتوۆ, جازۋشى.
